Χριστουγεννιάτικα κάλαντα, χριστουγεννιάτικο δέντρο και βασιλόπιτα, είναι μερικά από τα πιο γνωστά έθιμα του Δωδεκαημέρου στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες χώρες. Υπάρχουν όμως παραδόσεις και έθιμα που δεν τα γνωρίζουμε.
Τα παιδιά του ΣΤ΄2 στα πλαίσια των ΤΠΕ, χρησιμοποιώντας το Internet ως πηγή γνώσης, έψαξαν, βρήκαν μερικά και τα μοιράζονται μαζί μας.
Οι Κολόνιες
Ένα από τα πιο όμορφα Πρωτοχρονιάτικα έθιμα που όμως στις μέρες μας τείνει να εκλείψει είναι «Οι Κολόνιες». Είναι ένα έθιμο που συναντάμε στα Επτάνησα και κυρίως στην Κεφαλονιά.
Το βράδυ της παραμονής της Πρωτοχρονιάς οι Επτανήσιοι βγαίνουν, ελάχιστοι δυστυχώς πια, κρατώντας στα χέρια τους μπουκαλάκια με κολόνιες. Το έθιμο θέλει ο ένας να ραίνει με την κολόνια τον άλλο τραγουδώντας το παρακάτω στιχάκι:
«Ήρθαμε με ρόδα και μ’ ανθούς,
να σας ειπούμε χρόνους πολλούς».
Αυτό γίνεται για αρκετή ώρα, ώσπου να έρθει η στιγμή που ο θα επιστρέψει στο σπίτι του για να γιορτάσει την αλλαγή του χρόνου με την οικογένεια του. Κατά την διάρκεια της επιστροφής μια ευχή ακούγεται από όλα τα στόματα:
«Καλή αποκοπή»
που σημαίνει με το καλό να φύγει («αποκόψει») ο παλιός ο χρόνος!
Αλεξάνδρα Καλαϊτζίδου
Κόλιντα Μπάμπω
Κυρίως στην Πέλλα αναβιώνει το έθιμο της «Κόλιντα Μπάμπω» που έχει σχέση με τη σφαγή του Ηρώδη. Οι κάτοικοι της περιοχής ανάβουν το βράδυ της 23ης Δεκεμβρίου φωτιές φωνάζοντας «Kόλιντα Mπάμπω» δηλαδή «σφάζουν γιαγιά». Σύμφωνα με το έθιμο οι φωτιές ανάβουν για να μάθουν οι άνθρωποι για τη σφαγή και να προφυλαχτούν.
Το «Κόλιντα Μπάμπω» φυσικά δεν είναι τίποτα περισσότερο από τα κάλαντα στη γιαγιά, μια φράση που είναι γνωστή σε πάρα πολλές περιοχές της Ελλάδας και την συναντούμε όχι μόνο στην Μακεδονία αλλά και στην Θράκη.
Ας δούμε μερικές παραλλαγές όμως…
“Κόλιντα, κόλιντα δώσ’ μου μπάμπω κλούρα
Αν δε με δώσεις κλούρα δώσ’ μου τη θυγατέρα ‘ ς…”
“Κόλιντα και μέλιντα με μένα μπάμπω κλούρα…”
“Κόλιντα μπάμπου, δως μας μια κλουρίτσα
ας είνι σταρίσια, ας είνι καλαμποκίσια,
Κόλιντα μπάμπου”
«Κόλιντα μπάμπω» σημαίνει «Κάλαντα στη γιαγιά»…
Το έθιμο με τις πανύψηλες φωτιές έχει λάβει εδώ και αιώνες χριστιανικό χαρακτήρα, αν και έχει τις ρίζες του στην Αρχαία Ελλάδα.
Οι Χριστιανοί το συνδέσαμε με τη γέννηση του Χριστού και τα γεγονότα γύρω από αυτήν. Άλλη εκδοχή μιλάει για την σφαγή των νηπίων από τον Ηρώδη (άλλωστε η ονομασία του εθίμου ερμηνεύεται στη μακεδονίτικη ντοπιολαλιά ως προειδοποίησης στη γιαγιά -μπάμπω- ότι σφάζουν -κόλιαμ-) και άλλες έχουνε να κάνουνε με την προετοιμασία της υποδοχής του Μεσσία μας από τους ταπεινούς ποιμένες της Βηθλεέμ και την προσπάθειά τους να ζεστάνουν τον νεογέννητο Χριστό, ενώ το έθιμο συνδέεται και με τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα που λένε τα παιδιά το πρωί της επομένης και παραμονής των Χριστουγέννων.
Ελένη Λάσκαρη
Ελευθερία Μαρκοπούλου
Κλωνάρια στο τζάκι
Στη Θεσσαλία τα νεαρά κορίτσια και αγόρια επιστρέφοντας στο σπίτι από την εκκλησία τοποθετούν δίπλα στο αναμμένο τζάκι μικρά κλαδιά δέντρων, που αντιπροσωπεύουν τις προσωπικές τους επιθυμίες. Κλαδιά κέδρου για τα κορίτσια και αγριοκερασιάς για τα αγόρια.
Φροντίζουν μάλιστα τα κλαδιά αυτά να είναι λυγερά, αφού το κλαδί που θα καεί αντιπροσωπεύει καλούς οιωνούς για τον κάτοχο του. Συγκεκριμένα, πιστεύεται ότι το άτομο του οποίου κάηκε πρώτο θα είναι και το πρώτο που θα παντρευτεί.
Κατερίνα Θεοχαροπούλου
Φλωρεντίνη Παναγιώτου
Μπουμπουσάρια
Τα «μπουμπουσάρια» που γιορτάζονται στην Εράτυρα στις 2 Ιανουαρίου είναι καθαρά διονυσιακές γιορτές. Γιορτάζονται την ίδια εποχή που γιορτάζονταν τα «Διονύσια κατ΄αγρούς» στην αρχαία Ελλάδα, με δραματικές παραστάσεις και ξεφαντώματα.
Παλαιότερα τα «μπουμουσάρια» στην Εράτυρα γιορτάζονταν ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, όπου οι ανδροπαρέες (τα μπλίκια), με τις ιδιόρρυθμές φορεσιές, τα βαμμένα πρόσωπα, με τους ήχους των μουσικών οργάνων και το τραγούδι «Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά» γυρίζανε όλο το χωριό και σε κάθε σπίτι τραγουδούσαν και το σχετικό ευχετικό τραγούδι. Στο έθιμο έπαιρναν μέρος μόνο άνδρες.
Σήμερα το έθιμο άλλαξε, όμως ο Σατουρναλικός χαιρετισμός του Νέου Χρόνου και τα γλέντια παρέμειναν αναλλοίωτα. Μια πανδαισία ξέφρενου γλεντιού με χορό, μουσική, παραδοσιακά εδέσματα, άφθονο κρασί και μασκαρεμένους που χορεύουν τους παραδοσιακούς χορούς, στους δρόμους και στις γειτονιές.
Το έθιμο κορυφώνεται με την παρέλαση των μεταμφιεσμένων που σατυρίζουν με καυστική διάθεση και πνευματώδη κριτική το κάθε επίκαιρο θέμα και τελειώνει με ολονύχτιο γλέντι.
Τα «Μπουμπουσάρια» σε άλλες πόλεις της Ελλάδας γιορτάζονται για δύο ολόκληρες μέρες, την παραμονή και τη μέρα των Θεοφανίων.
Άντρες, γυναίκες και παιδιά, κρύβονται κάτω από παλιά ρούχα και καλύπτοντας το πρόσωπό τους με τούλινα υφάσματα, γίνονται μη αναγνωρίσιμοι. Έτσι μπορούν να διασκεδάσουν και να κάνουν οτιδήποτε θελήσουν χωρίς κοινωνικούς ενδοιασμούς και ενοχές, αφού εκείνη την ημέρα όλα επιτρέπονται.
Γιάννης Καζάκος
Κλαδαριές
Το έθιμο «Κλαδαριές» στη Σιάτιστα, είναι οι φωτιές που ανάβονται κάθε χρόνο στις 23 Δεκεμβρίου, για να ζεστάνουν τον Χριστό που θα γεννηθεί.
Αποτελούν ένα μοναδικό έθιμο που ανάγεται στα ομηρικά χρόνια, διότι θυμίζει το «αποτρόπαιο πυρ» των αρχαίων, με το οποίο οι Σιατιστινοί θέλουν να ξορκίσουν τους καλικάντζαρους. Αργότερα, με τη γέννηση του Χριστού, ταυτίστηκε με τις φωτιές που άναψαν το βράδυ της γέννησης οι βοσκοί, για να ζεστάνουν το νεογέννητο θείο βρέφος.
Το βράδυ της προπαραμονής των Χριστουγέννων, ανάβουν αρχικά οι κλαδαριές στην είσοδο της Σιάτιστας και στο δημοτικό διαμέρισμα Μικροκάστρου και σταδιακά επεκτείνονται σε ολόκληρη τη Σιάτιστα. Οι Σιατιστινοί σε κάθε γειτονιά κάτω από τους ήχους παραδοσιακών οργάνων, χορεύουν γύρω από τις Κλαδαριές. Οι πολύ θαρραλέοι παίρνουν φόρα και πηδάν πάνω από την φωτιά. Στο τέλος ρίχνουν πέτρες στην φωτιά για να σβήσει.
Γιάννης Καζάκος
Μωμόγεροι
Οι Μωμόγεροι (γνωστό και ως Μωμόεροι ή Μωμοέρια) είναι ένα ποντιακό λαϊκό δρώμενο το οποίο λαμβάνει χώρα το 12ήμερο Χριστούγεννα – Πρωτοχρονιά – Θεοφάνεια με ευχετηριακό χαρακτήρα.
Παραλλαγή μπορεί να θεωρηθεί το έθιμο Ραγκουτσάρια που συναντάται στην περιοχή της Κοζάνης και της Καστοριάς. Οι ρίζες του εθίμου βρίσκονται στους προ-χριστιανικούς χρόνους αλλά οι Πόντιοι έδωσαν αργότερα χριστιανικό χαρακτήρα.
Η ονομασία του δρώμενου προέρχεται από τις λέξεις μίμος ή μώμος αλλά και γέρος. Στο έθιμο οι λέξεις αυτές συνδέονται με τις μιμιτικές κινήσεις των πρωταγωνιστών-γερόντων.
Στο δρώμενο αυτό παρουσιάζεται η αναγέννηση της φύσης με την αλλαγή του νέου έτους και έχει σκοπό σάτιρας. Αναπαρίσταται η ιστορία του Κιτί Γοτσά. Στο έθιμο αυτό, μέρος των συμμετεχόντων φοράνε τομάρια ζώων όπως λύκων και τράγων ενώ άλλοι ντύνονται με στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά και έχουν την μορφή γεροντικών προσώπων. Ο περίεργος αυτός θίασος τριγυρνά στις αυλές των σπιτιών.
Οι πρωταγωνιστές είναι τρεις, ο γέρος Κιτί Γοτσά, η νύφη και ο «αράπης». Η αλλαγή του χρόνου και η αναγέννηση της φύσης συμβολίζεται με τη νύφη η οποία φλερτάρει με τον νέο (ο νέος είναι ο χαρακτήρας «αράπης»). Στο δρώμενο εναλλάσσεται η απαγωγή της νύφης από τον νέο «αράπη» με τον γέρο Κιτί Γοτσά.
Γιώργος Λαγός
Μιχαέλα Κρομμύδα
Το τάισμα της βρύσης
Στην Κεντρική Ελλάδα οι κοπέλες, τα μεσάνυχτα ή προς τα χαράματα των Χριστουγέννων, πηγαίνουν στην πιο κοντινή βρύση και παίρνουν το αμίλητο νερό. Σε όλη τη διαδρομή δεν βγάζουν μιλιά από το στόμα τους, για αυτό και το νερό το λένε άκραντο (αμίλητο).
Αφού πάρουν το νερό αφήνουν στη βρυσούλα βούτυρο, τυρί, ή ψημένο σιτάρι ή κλαδί ελιάς και λένε:
«Όπως τρέχει το νερό σ’ βρυσούλα μ’, έτσ’ να τρέχ’ και το βιο μ»
Έπειτα ρίχνουν στη στάμνα ένα βατόφυλλο και τρία χαλίκια, «κλέβουν νερό» και γυρίζουν στα σπίτια τους πάλι αμίλητες μέχρι να πιούν όλοι από τ’ άκραντο νερό. Ραντίζουν τις 4 γωνιές του σπιτιού και σκορπούν στο σπίτι τα τρία χαλίκια.
Αλεξάνδρα Δουλγεράκη
Αιμιλία Λαδοπούλου
