Εδώ και πολλές δεκαετίες όλοι μάθαμε να βλέπουμε πολλές εικόνες, στην τηλεόραση, στα έντυπα, στο δρόμο. Οι εικόνες είναι μια γλώσσα. Η ζωγραφική είναι η παλιότερη γλώσσα των εικόνων και η πιο θαυμαστή αφού γίνεται με το χέρι, με το συναίσθημα και με το νου των ζωγράφων, πολύ πριν ανακαλυφθεί η φωτογραφική μηχανή, ο κινηματογράφος και οι υπολογιστές.
Το να δει κανείς ζωγραφικούς πίνακες ήταν παλιότερα προνόμιο των λίγων, αλλά σήμερα οι πιο πολλοί άνθρωποι έχουν την δυνατότητα να δουν, να πλησιάσουν, να χαρούν και να μελετήσουν τους πίνακες σημαντικών ζωγράφων. Όμως όλοι μας είναι συχνά δύσκολο να ξεφύγουμε από την συνήθεια και να δούμε ένα έργο σ’ όλες του τις διαστάσεις. Άλλο είναι το ρήμα βλέπω, άλλο το παρατηρώ, άλλο το διακρίνω. Δεν επεξεργαζόμαστε με τον ίδιο τρόπο όλα όσα πέφτουν στο μάτι μας. Για να μπορέσουμε να χαρούμε πραγματικά τα ταξίδια που μας προσφέρουν τα έργα ζωγραφικής (ταξίδια σ’ άλλες εποχές, σ’ άλλους τόπους, σ’ άλλους συναισθηματικούς κόσμους, και μέσα από το βλέμμα άλλων ανθρώπων) χρειάζεται η κατάλληλη προετοιμασία, όπως για κάθε κανονικό ταξίδι. Και ένας ξεναγός μας βοηθά καλύτερα να εγκλιματισθούμε και να προσέξουμε πράγματα που ίσως προσπερνούσαμε.
ΒΡΕΙΤΕ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΟΥ ΠΙΝΑΚΑ
Κάθε πίνακας έχει ένα συγκεκριμένο θέμα και ένα δικό του νόημα. Δεν είναι πάντα αυτό που νομίζουμε μόλις τον δούμε ή αυτό που λέει ο τίτλος. Πριν από αιώνες, ήταν εύκολο να το αναγνωρίσουμε γιατί οι ζωγράφοι διάλεγαν θρησκευτικά, μυθολογικά και ιστορικά θέματα και καθένας που ζούσε στην ίδια κοινωνία τα γνώριζε αρκετά. Αργότερα κάθε καλλιτέχνης άρχισε να προτιμά θέματα που συγκινούσαν μόνο τον ίδιο. Γι’ αυτό θα πρέπει να ψάχνουμε κάθε φορά την ιστορία κάθε πίνακα και το γιατί έγινε.
ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΗΝ ΤΕΧΝΙΚΗ
Παλιότερα, τα υλικά ζωγραφικής ήταν μόνο η ελαιογραφία, η τέμπερα και η ακουαρέλλα. Σήμερα είναι και πολλά άλλα υλικά, ακόμη και αυτούσια αντικείμενα ή επικολλημένες φωτογραφίες και έντυπα. Ό,τι κι αν είναι στο έργο που μας ενδιαφέρει, καλό θα είναι να βρούμε γιατί το κάνει ο ζωγράφος και τι θέλει να πει μ’ αυτό. Σε πολλά μοντέρνα έργα (π.χ. αφαίρεση) σκοπός του καλλιτέχνη είναι να δείξει πόσο αγαπά αυτά τα υλικά, και όχι οπωσδήποτε να περιγράψει ένα άλλο θέμα.
ΨΑΞΤΕ ΓΙΑ ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΑΛΛΗΓΟΡΙΕΣ
Αφού ξεχωρίσουμε το θέμα και την τεχνική, κι αφού τα χαρούμε, θα είναι καλό να ψάξουμε τι άλλο μπορεί να λένε οι ζωγραφιές. Μια ζωγραφισμένη ωραία γυναίκα μπορεί π.χ. να είναι η σύζυγος του ζωγράφου ή κάποιου άλλου, αλλά επίσης μπορεί να είναι η Μούσα που εμπνέει τον καλλιτέχνη. Ένα βασανισμένο κορμί μπορεί να δηλώνει χριστιανικές ιδέες. Και ένας πίνακας με άμμο και κομμάτια χαρτιού πάνω του, εκτός από αφηρημένη τέχνη, μπορεί να συμβολίζει έναν τοίχο σε σύγχρονη πόλη.
Ο ΧΩΡΟΣ ΠΟΥ ΠΑΡΙΣΤΑΝΕΙ Ο ΠΙΝΑΚΑΣ
Στα περισσότερα έργα, ο χώρος που βλέπουμε είναι αυτός που όλοι γνωρίζουμε, αλλά αρκετά αλλαγμένος, ανάλογα με το πως φωτίζεται στις διάφορες στιγμές του εικοσιτετραώρου ή ανάλογα με το πως αισθάνεται ψυχικά ο ζωγράφος. Μπορεί σε μερικά έργα, τα πράγματα να είναι πολύ διαφορετικά απ’ ό,τι συνηθίσαμε. Αξίζει να αναρωτηθούμε γιατί ο ζωγράφος τα προτιμά έτσι.
ΟΙ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΤΩΝ ΖΩΓΡΑΦΩΝ ΚΑΘΕ ΕΠΟΧΗΣ
Όπως και στις άλλες εκδηλώσεις της ζωής, έτσι και στη ζωγραφική υπάρχουν συνήθειες και μόδες. Σε κάθε εποχή υπάρχει το στυλ που προτιμούν οι περισσότεροι, αλλά ταυτόχρονα το στυλ που μόλις εγκαταλείφθηκε και το καινούριο που ετοιμάζεται. Αξίζει να ψάχνει κανείς τις χρονολογίες σε κάθε ιστορική περίοδο και να βλέπει πως αλλάζουν οι ζωγραφικές εικόνες, λίγο πριν ή λίγο μετά από ένα μεγάλο πόλεμο ή μια μεγάλη ανακάλυψη.
ΑΦΕΘΕΙΤΕ ΣΤΟ ΔΙΚΟ ΣΑΣ ΓΟΥΣΤΟ
Συνήθως, υπάρχουν δυο τρόποι να χαρείτε τη ζωγραφική (ή και κάθε άλλη τέχνη). Ο ένας είναι να αφεθείτε στα προσωπικά σας συναισθήματα και στις ατομικές σας εκτιμήσεις. Ο δεύτερος, να υιοθετήσετε αυτά που λένε οι άλλοι. Αν πραγματικά σας ενδιαφέρει η ζωγραφική, συνδυάστε και τα δυο. Είναι πολύ δύσκολο να μάθετε μόνοι σας τις πληροφορίες που σχετίζονται με κάθε πίνακα (πότε έγινε, με ποια τεχνοτροπία, κλπ), αλλά είναι πολύ χρήσιμο για να ξεχωρίσετε κατόπιν ποιο έργο αξίζει για πάντα την αγάπη και τον θαυμασμό σας. Και μην ξεχνάτε ότι ακόμη και οι ειδικοί ξαναβλέπουν τα έργα τέχνης με διαφορετικό μάτι κάθε εποχή.
ΨΑΞΤΕ ΤΟ ΛΕΞΙΚΟ ΟΡΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ
Για κάθε τόπο, το καθένα έργο ζωγραφικής μαζί με το προηγούμενο και το επόμενο φτιάχνει μια χειροποίητη κινηματογραφική ταινία. Αυτή, μαζί με τις άλλες πληροφορίες που σχετίζονται με τα έργα και την υπόλοιπη κοινωνία, είναι η Ιστορία της Νεοελληνικής Ζωγραφικής. Κοιτάζοντας κάθε έργο, δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε τη γραμματική και το συντακτικό του, και σ’ αυτό βοηθάνε πολύ οι ορολογίες.
