Η γιορτή των Χριστουγέννων με τα σχετικά έθιμά της αρχίζει και για τους Χαλκιδικιώτες από την Παραμονή. Μεγάλοι και μικροί πλήρως απασχολημένοι: οι νοικοκυρές για να ετοιμάσουν το σπιτικό, να φτιάξουν τα γλυκά, να στολίσουν το δέντρο· οι νοικοκυραίοι για να ψωνίσουν, να βρουν το «χριστόξυλο», να τακτοποιήσουν τα ζώα· τα παιδιά όλο χαμόγελα από την ξενοιασιά των διακοπών, για τα δώρα που θα πάρουν και προπαντός για τον «παρά» που θα εισπράξουν λέγοντας τα κάλαντα.
Κάλαντα Χριστουγέννων
25 Δεκεμβρίου 1935 – Πολύγυρος Χαλκιδικής
Στον Πολύγυρο τα κάλαντα ψάλλονται το πρωί της παραμονής των Χριστουγέννων. Τα τραγούδια που ακούγονται είναι το «Καλήν ημέραν άρχοντες» και το «Χριστούγεννα, Πρωτούγεννα».
Τα κάλαντα καταλήγουν πάντα σε ευχές. Εκτός όμως των…….
συνήθων ευχών, σε πολλά χωριά οι ευχές είναι πολύστιχες και ξεχωριστές για κάθε πρόσωπο του σπιτιού.
Τα τραγούδια ψάλλονται με στόχο το φιλοδώρημα· επειδή δε το χρήμα (παράς ή μεταλλίκια) σπάνιζε, σύνηθες φιλοδώρημα ήταν: καρύδια, σύκα, σταφίδες, ξυλοκέρατα, καραμέλες, τα λεγόμενα στη βόρεια Χαλκιδική “σούβλας”, εξού και η φράση: “Σούρβα, θειά, κι κόλιντα.”
Αλλοίμονο πάντως, σε κείνους που θα αρνηθούν το φιλοδώρημα· τότε η ευχή γίνεται κατάρα:
i) Σ’ αυτό το σπίτι που ’ρθαμι
γιουμάτου καλιακούδια,
τα μ’σά κλουσσούν, τα μ’σά γιννούν
τα μ’σά σας βγάζ’ν τα μάτια.
ii) Ισένα πρέπ’, αφέντη μου, τρουβάς κι δεκανίκι,
να σι τραβούνι τα σκυλιά κι πέντι δέκα λύκοι.
iii) Κυρά μου, ο υγιόκας σου, ο νταρνταρουψειριάρης,
απού την ψείρα την πουλλή στουν τοίχου πάει κι ξιέτι.
και στη Βαρβάρα γίνονται πιο απειλητικοί:
δώσ’ μου, κυρά μ’, καρύδια
να μι σι σπάσ(ου) τα κιραμίδια.
Το χριστόψωμο
Το χριστόψωμο (ή χριστόψωμα ή χριστόπ’τα ή κ’στόπ’τα ή κλίκ΄ ή κ΄κλούρα ) είναι συνήθως σκέτο ψωμί που ψήνεται σε λαδωμένο ταψί. Στην επιφάνειά του φιλοτεχνούν με ζυμάρι, σταφίδες και ψίχες από καρύδι ή μύγδαλο, πλουμίδια, που παριστάνουν σταυρούς, κύκλους, άνθη. Σε κάποια χωριά χαράσσουν στο χριστόψωμο ένα κεντρικό σταυρό, σύροντας το πιρούνι σε δυο κάθετες τετραπλές γραμμές, (με τα τέσσερα δόντια του πιρουνιού)· αλλού πάλι, με δυο πιρούνια, που έχουν αντικρυστά τα δόντια, «τσιμπούν» το ζυμάρι, ανασηκώνοντάς το λίγο, και φτιάχνουν το σταυρό. Στο κέντρο του σταυρού τοποθετούν ένα άσπαστο καρύδι, ενώ στις κεραίες του τοποθετούν σύκα λιασμένα, σταφίδες κ.λ.π.
Μόλις βγει από το φούρνο, αλείφεται με λιωμένο μέλι ή ζαχαρόνερο, για να γλυκάνει το Χριστό· αλλού, το αλείφουν με κόκκινο γλυκό πιπέρι, για να «πάρει όψη».
Σε πολλά μέρη, στη χριστόπιτα μπαίνει και «παράς» (νόμισμα), όπως στη βασιλόπιτα.
Όταν νυχτώσει, συγκεντρώνεται όλη η οικογένεια γύρω από το σουφρά, όπου βρίσκεται το χριστόψωμο. Αφού θυμιάσει η νοικοκυρά όλο το σπίτι «για να φύγουν οι καρκατζαλοί», ο αρχηγός ή ο γεροντότερος της οικογένειας παίρνει το μαχαίρι, σταυρώνει τη χριστόπιτα τρεις φορές και ευχόμενος:
«καλώς μας ήρτι Χριστός! Να μας βουθήσ’! κι του χρόνου!»,
Κόβει φέτες: πρώτα για το Χριστό κι έπειτα κατά σειρά ηλικίας σε όλα τα μέλη της οικογένειας, ενώ δεν παραλείπει να βγάλει μερίδιο για το σπίτι, για τα ζώα, για τα χωράφια κ.λ.π.
Οι ασχολίες της νοικοκυράς
1. Να ολοκληρώσει το καθάρισμα του σπιτιού («ξεκουρνιάχτ’σμα», ξετίναγμα, «φουρκάλισμα», σφουγγάρισμα) και να το ευτρεπίσει (να βάλει τα «καλά στρουσίδια»).
2. Να φτιάξει το σαραγλί το σύμβολο της γλύκας της γιορτής. Το σαραγλί είναι «τυλιχτό» ή «μπακλαβωτό».
- Η Πολυγυρινή νοικοκυρά θα ζυμώσει τα «σαλιάρια» και τα «φοινίκια». Για τα πρώτα (κάτι σαν τα σημερινά μελομακάρονα)
- Να σφάξει την «αρνίθα» (όρνιθα) για το χριστουγεννιάτικο τραπέζι και
5. Να ετοιμάσει το νηστίσιμο δείπνο της Παραμονής: φασόλια παπούδια…
Το «χριστόξυλο»
Στα χωριά της Χαλκιδικής, από τις παραμονές των εορτών ο νοικοκύρης ψάχνει στα χωράφια και διαλέγει το πιο όμορφο, το πιο γερό , το πιο χοντρό ξύλο από πεύκο ή ελιά και το πάει σπίτι του. Αυτό ονομάζεται Χριστόξυλο και είναι το ξύλο που θα καίει για όλο το δωδεκαήμερο των εορτών, από τα Χριστούγεννα μέχρι και τα Φώτα, στο τζάκι του σπιτιού. Η στάχτη των ξύλων αυτών προφύλασσε το σπίτι και τα χωράφια από κάθε κακό.
Πριν ο νοικοκύρης φέρει το Χριστόξυλο, κάθε νοικοκυρά φροντίζει να έχει καθαρίσει το σπίτι και με ιδιαίτερη προσοχή το τζάκι , ώστε να μη μείνει ούτε ίχνος από την παλιά στάχτη. Καθαρίζουν ακόμη και την καπνοδόχο, για να μή βρίσκουν πατήματα να κατέβουν οι καλικάντζαροι, τα κακά δαιμόνια, όπως λένε στα παραδοσιακά χριστουγεννιάτικα παραμύθια.
Το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων , όταν όλη η οικογένεια θα είναι μαζεμένη γύρω από το τζάκι , ο νοικοκύρης του σπιτιού ανάβει την καινούρια φωτιά και μπαίνει στην εστία το Χριστόξυλο. Σύμφωνα με τις παραδόσεις του λαού, καθώς καίγεται το Χριστόξυλο, ζεσταίνεται ο Χριστός στη φάτνη Του.
Σε κάθε σπιτικό, οι νοικοκυραίοι προσπαθούν το Χριστόξυλο να καίει μέχρι τα Φώτα.
ΤΟ ΣΗΚΩΜΑ ΤΟΥ ΥΨΩΜΑΤΟΣ
Στον Πολύγυρο τα Χριστούγεννα (ή στη μνήμη κάποιου ιδιαιτέρως τιμώμενου αγίου) «σήκωναν Ύψωμα» στα σπίτια που γιόρταζαν.
Στα σπίτια γινόταν ως εξής: ερχόταν ο ιερέας μετά την απόλυση της Θ. Λειτουργίας. Στο «καλό» δωμάτιο του σπιτιού υπήρχε ήδη το τραπέζι με τα απαραίτητα: κεριά, θυμιατό, ένα πιάτο σταφίδες, ένα ποτήρι κρασί και η λειτουργιά (το πρόσφορο), που θα ύψωνε ο σπιτονοικοκύρης ή ο εορτάζων. Αφού ο ιερέας έβαζε «ευλογητός» και έλεγε το τροπάριο της γιορτής, γινόταν η ύψωση του πρόσφορου από τον οικοδεσπότη ή τον εορτάζοντα, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ο οποίος επαναλάμβανε τρεις φορές τη φράση: «μέγα το όνομα της αγίας Τριάδος…». Ο ιερέας στη συνέχεια τεμάχιζε το πρόσφορο και το μοίραζε στους παρευρισκόμενους, οι οποίοι το έτρωγαν, αφού το βουτούσαν στο ποτήρι με το κρασί. Κατόπιν όλοι παρακάθονταν σε κοινό τραπέζι για το γεύμα.
Στα σπίτια των κτηνοτρόφων, όταν σήκωναν Ύψωμα την ημέρα των Χριστουγέννων, άνοιγαν και τα «δερμάτια» με το “κατίκι” το οποίο ήταν νοστιμότατο παρασκεύασμα. Μέρος από αυτό αποτελούσε και την αμοιβή του ιερέα που ευλογούσε το Ύψωμα.
Το σφάξιμο των γουρουνιών
Στη Χαλκιδική την τρίτη μέρα τον Χριστουγέννων ( του Αγίου Στεφάνου) σφάζανε τα γουρούνια έκαναν λουκάνικα που τα έτρωγαν μετά από τα φώτα . Τα φώτα περνούσε ο παπάς και τα αγίαζε .
Καλούσαν όλο το σόι για να γιορτάσουν μαζί .
Εκείνην ήταν η αγαπημένη μέρα τον παιδιών γιατί έπαιρναν τη φούσκα από το γουρούνι το φούσκωναν και έπαιζαν ποδόσφαιρο με τα ξαδέρφια τους.
