Ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα κοινωνικά φαινόμενα που καλείται να αντιμετωπίσει η εκπαιδευτική κοινότητα σήμερα. Για εμάς, τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς σε ένα Ειδικό Νηπιαγωγείο, η κατανόηση αυτού του φαινομένου αποκτά μια επιπλέον διάσταση. Τα παιδιά μας, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους, συχνά βιώνουν τον κόσμο με έναν τρόπο μοναδικό, γεγονός που καθιστά τη δική μας εγρήγορση τον σημαντικότερο σύμμαχο για την ασφάλειά τους.
Ως σχολικό εκφοβισμό ορίζουμε τη σκόπιμη, απρόκλητη και επαναλαμβανόμενη βίαιη συμπεριφορά που ασκείται από έναν ή περισσότερους μαθητές προς έναν συμμαθητή τους. Το κύριο χαρακτηριστικό του είναι η ανισορροπία δύναμης, όπου το παιδί-θύμα αδυνατεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του απέναντι σε μια συστηματική προσπάθεια επιβολής και πρόκλησης πόνου, σωματικού ή ψυχικού.
Οι μορφές που μπορεί να πάρει αυτό το φαινόμενο ποικίλλουν. Ξεκινούν από τον σωματικό εκφοβισμό (χτυπήματα, σπρωξίματα ή φθορά αντικειμένων) και τον λεκτικό (κοροϊδία για τις δυσκολίες λόγου ή την εμφάνιση), και φτάνουν στον πιο «αόρατο» αλλά εξίσου επώδυνο κοινωνικό εκφοβισμό. Ο τελευταίος εκδηλώνεται με τον σκόπιμο αποκλεισμό του παιδιού από την ομάδα και το παιχνίδι, μια πρακτική που στα παιδιά με ειδικές ανάγκες μπορεί να περάσει απαρατήρητη, θεωρούμενη λανθασμένα ως «δυσκολία κοινωνικοποίησης» του ίδιου του παιδιού.
Ειδικά στο πλαίσιο της Ειδικής Αγωγής, η σχέση εκφοβισμού και αναπηρίας (ΑμεΑ) είναι ιδιαίτερα κρίσιμη. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά με αναπηρία διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο στοχοποίησης. Οι επικοινωνιακές δυσκολίες, για παράδειγμα σε παιδιά στο φάσμα του αυτισμού, μπορεί να τα εμποδίσουν να αντιληφθούν τη δόλια πρόθεση μιας συμπεριφοράς ή να δυσκολέψουν τη λεκτική μεταφορά του γεγονότος στο σπίτι. Έτσι, το παιδί μπορεί να βιώνει μια τραυματική κατάσταση χωρίς να μπορεί να την κατονομάσει.
Για τον λόγο αυτό, οι γονείς οφείλουν να γίνουν οι «ανιχνευτές» αλλαγών στη συμπεριφορά των παιδιών τους. Σημάδια που πρέπει να μας θορυβήσουν περιλαμβάνουν την ξαφνική άρνηση για το σχολείο ή το σχολικό λεωφορείο, την εμφάνιση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων (όπως πονόκοιλος ή διαταραχές ύπνου), καθώς και την παλινδρόμηση σε συμπεριφορές προηγούμενων ετών (π.χ. νυχτερινή ενούρηση). Επίσης, η επιστροφή στο σπίτι με κατεστραμμένα ρούχα ή η απώλεια προσωπικών ειδών χωρίς σαφή αιτιολογία, θα πρέπει να διερευνώνται άμεσα.
Η αντιμετώπιση του φαινομένου ξεκινά από την ενίσχυση της αυτοεκτίμησης του παιδιού και τη συνεχή συνεργασία με το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό του σχολείου. Η διαφορετικότητα δεν είναι αδυναμία, αλλά ένα χαρακτηριστικό που απαιτεί σεβασμό και προστασία. Στο Ειδικό Νηπιαγωγείο, στόχος είναι να δημιουργήσει ένα περιβάλλον όπου κάθε παιδί, ανεξάρτητα από τις δυσκολίες του, θα νιώθει ασφαλές, ορατό και πολύτιμο. Η ενημέρωση και η εγρήγορση των γονέων/φροντιστών είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
- Αρτινοπούλου, Β. (2001). Βία στο σχολείο: Έρευνα και πολιτικές αντιμετώπισης. Αθήνα: Μεταίχμιο.
- Μπαμπάλης, Θ. (2011). Η σχολική τάξη: Κοινωνιολογική προσέγγιση και διδακτική πράξη. Αθήνα: Διάδραση.
- Τσιάδης, Ι. (2003). Ενδοσχολική βία και εκφοβισμός. Αθήνα: Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.
- Χαντζαρά, Α. (2010). Παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και σχολικός εκφοβισμός. Θεσσαλονίκη: Πανεπιστημιακές Σημειώσεις.
