Μαρτάκια!

Αυτή την εβδομάδα, οι μαθητές των Α’ και Β’ τάξεων έφτιαξαν τα δικά τους Μαρτάκια στο μάθημα των Εικαστικών! Οι μαθητές μας είχαν την ευκαιρία να μάθουν για την συγκεκριμένη παράδοση μέσω του παιχνιδιού και της δημιουργίας.

Ο Μάρτιος είναι συνώνυμος με την έλευση της άνοιξης. Συχνά συνδέεται με παραδόσεις και εορταστικές εκδηλώσεις που αντιπροσωπεύουν την αναγέννηση και τη νέα ζωή. Για αιώνες οι λαοί της βαλκανικής χερσονήσου υποδέχονται την πρώτη μέρα της άνοιξης φορώντας το Μαρτάκι, ένα βραχιολάκι από κόκκινο και λευκό νήμα, που φοριέται για προστασία και καλή τύχη.

Συμβολικά, ο Μάρτιος ενσωματώνει την αναζωογόνηση και μια νέα αρχή. Οι περισσότεροι συνδέουν τον Μάρτιο με τις απρόβλεπτες καιρικές συνθήκες. Αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του μήνα υποκίνησε τη λαϊκή φαντασία και αρκετοί μύθοι, θρύλοι και παραδόσεις σχετίζονται με τις ξαφνικές και θυελλώδεις καιρικές αλλαγές του Μαρτίου. Αυτή η λαογραφία δίνει μεγάλη έμφαση στην τύχη και την προστασία από τους εγγενείς κινδύνους αυτής της μεταβατικής περιόδου του έτους.

Το Μαρτάκι είναι μια αιώνια παράδοση που ασκείται από τους περισσότερους λαούς της Βαλκανικής χερσονήσου, αν και συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του τελετουργικού μπορεί να διαφέρουν σε διάφορες περιοχές και χώρες. Σύμφωνα με ελληνικές πηγές, το έθιμο πιστεύεται ότι προέρχεται από την αρχαιότητα και πιο συγκεκριμένα τα μυστήρια της Ελευσίνας. Κατά τη διάρκεια τελετών μύησης, οι συμμετέχοντες φορούσαν ένα κόκκινο νήμα γύρω από τον δεξί καρπό και τον αριστερό αστράγαλο. Οι νεαρές γυναίκες χρησιμοποιούσαν τα στολίδια για να διακοσμήσουν τα γλυπτά της Αθηνάς και στη συνέχεια τα έπλεναν σε ένα κοντινό ποτάμι και τα έκρυβαν για ένα χρόνο, έως ότου μεταβιβαστούν στην επόμενη γενιά.

 Στη σημερινή Ελλάδα, το Μαρτάκι προσφέρεται σε παιδιά την πρώτη ημέρα του Μαρτίου, τα οποία συνήθως το φορούν γύρω από τους καρπούς ή τους αστραγάλους τους. Σύμφωνα με την κοινή πεποίθηση, το νήμα προστατεύει τα παιδιά από τις έντονες ακτίνες του ανοιξιάτικου ήλιου. Το στολίδι είναι κατασκευασμένο από δύο στριμμένες κλωστές που συνήθως είναι φτιαγμένες από μαλλί, βαμβάκι ή μετάξι, ένα κόκκινο και ένα λευκό. Μόλις εμφανιστεί το πρώτο χελιδόνι που συμβολίζει την έλευση της άνοιξης, τα Μαρτάκια αφαιρούνται και τοποθετούνται σε τριανταφυλλιές, για να τα πάρουν τα πουλιά που θα τα χρησιμοποιήσουν για να φτιάξουν τη φωλιά τους. Σε ορισμένες περιοχές, το Μαρτάκι τυλίγεται γύρω από το δάχτυλο ποδιού του ιδιοκτήτη του, προστατεύοντάς τον έτσι από παραπατήματα.

Με την πάροδο των χρόνων, η παράδοση με το Μαρτάκι ενέπνευσε σε μεγάλο βαθμό την παραδοσιακή χειροτεχνία και τη λαογραφία. Προς το παρόν, το κάποτε απλό βραχιολάκι έχει εξελιχθεί για να ενσωματώσει μικρά κοσμήματα και ξύλινες, δερμάτινες ή κεραμικές μάρκες, καθώς και μια ποικιλία συμβόλων που πιστεύεται ότι φέρνουν καλή τύχη και ευημερία.

Με πρωτοβουλία πολλών χωρών στις οποίες ζει αυτή η συναρπαστική παράδοση, προτάθηκε το έθιμο με το Μαρτάκι και όλες οι σχετικές πολιτιστικές πρακτικές που σχετίζονται με την 1η Μαρτίου, για να συμπεριληφθούν στη λίστα της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.

Η κατεργαριά του Μάρτη

Στα πολύ παλιά χρόνια ο Μάρτης ήταν ο πρώτος μήνας του έτους. Μια κατεργαριά όμως που έκαμε σε βάρος των άλλων μηνών που ήταν τα αδέλφια του στάθηκε αιτία για να του πάρει την πρωτοκαθεδρία ο Γενάρης.

«Μια φορά κι έναν καιρό αποφασίσανε οι δώδεκα μήνες να φτιάξουνε κρασί σε ένα βαρέλι ώστε να μπορούν να πίνουν όποτε τους ερχόταν η όρεξη.

Έτσι λοιπόν είπε ο Μάρτης:

– Εγώ θα ρίξω πρώτος μούστο στο βαρέλι για να γίνει κρασί και ύστερα ρίχνετε κι εσείς.

– Καλά, ρίξε εσύ πρώτος του είπαν οι άλλοι.

Έτσι και έγινε. Έριξε πρώτα εκείνος στο βαρέλι το μούστο και ύστερα ακολούθησαν και οι άλλοι μήνες.

Όταν λοιπόν ζυμώθηκε ο μούστος και έγινε το κρασί, είπε πάλι ο Μάρτης.

– Εγώ που έριξα πρώτος το μούστο, πρώτος θ’ αρχίσω και να πίνω.

– Βέβαια, είπαν οι άλλοι, έτσι είναι το σωστό.

Έτσι λοιπόν τρύπησε το βαρέλι στο κάτω μέρος, και άρχισε να πίνει, ώσπου ήπιε όλο το κρασί και δεν άφησε ούτε στάλα. Κατόπιν ήρθε η σειρά του Απρίλη να πάει να πιεί κρασί. Πηγαίνει και το βρίσκει άδειο. Θυμώνει, το λέει στους άλλους. Τ’ ακούνε εκείνοι θυμώνουνε και σκέφτονται τι να κάνουν. Συμφωνούν όλοι λοιπόν να τον τιμωρήσει ο Γενάρης που ήταν και ο μεγαλύτερος αδελφός. Τον πιάνει λοιπόν ο Γενάρης και τον κατσαδιάζει πάρα πολύ! Του αφαιρεί και το πρωτείο που είχε, να αρχίζει δηλαδή το έτος κάθε Μάρτη, και έγινε να αρχίζει το έτος από το Γενάρη.

Από τότε όταν ο Μάρτης θυμάται το παιχνίδι που έκανε στα αδέλφια του και τους ήπιε όλο το κρασί, γελάει και ο καιρός ξαστερώνει. Όταν πάλι θυμάται το κατσάδιασμα που έφαγε, κλαίει και βρέχει».

Η παράδοση, που με μικρές παραλλαγές τη συναντάμε και αλλού είναι αιτιολογική και σκοπεύει στην εξήγηση της ακαταστασίας του καιρού που συνήθως χαρακτηρίζει το Μάρτη.