Διαφωτισμός
Ο Διαφωτισμός ή Εποχή του Διαφωτισμού, γνωστός και ως Εποχή του (Ορθού) Λόγου, ήταν ένα πνευματικό και φιλοσοφικό κίνημα που εμφανίστηκε στην Ευρώπη τον 17ο και τον 18ο αιώνα, με παγκόσμιες επιρροές και επιδράσεις.[1][2] Ο Διαφωτισμός περιλάμβανε μια σειρά ιδεών με επίκεντρο την αξία της ανθρώπινης ευτυχίας, την επιδίωξη της γνώσης που αποκτιέται με τον ορθό λόγο και τα στοιχεία των αισθήσεων, και ιδανικά όπως το φυσικό δίκαιο, η ελευθερία, η πρόοδος, η ανεκτικότητα, η αδελφότητα, η συνταγματική διακυβέρνηση και ο χωρισμός εκκλησίας και κράτους.[3][4]
Του Διαφωτισμού προηγήθηκε η Επιστημονική Επανάσταση και το έργο, μεταξύ άλλων, των Φράνσις Μπέικον και Τζων Λοκ. Μερικοί τοποθετούν την αρχή του Διαφωτισμού στη δημοσίευση του Λόγου περί της Μεθόδου του Καρτέσιου το 1637 με το περίφημο ρητό του Cogito, ergo sum («σκέφτομαι, άρα υπάρχω»). Άλλοι αναφέρουν τη δημοσίευση του Principia Mathematica (1687) του Ισαάκ Νεύτωνα ως το αποκορύφωμα της Επιστημονικής Επανάστασης και την αρχή του Διαφωτισμού. Οι Ευρωπαίοι ιστορικοί παραδοσιακά τοποθετούν την αρχή του στον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΔ΄ της Γαλλίας το 1715 και το τέλος του στο ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης το 1789. Πολλοί ιστορικοί τοποθετούν σήμερα το τέλος του Διαφωτισμού στις αρχές του 19ου αιώνα, με τελευταίο προτεινόμενο γεγονός τον θάνατο του Ιμμάνουελ Καντ το 1804.[5]
Οι φιλόσοφοι και οι επιστήμονες της περιόδου αυτής κυκλοφορούσαν ευρέως τις ιδέες τους μέσω συναντήσεων σε επιστημονικές ακαδημίες, τεκτονικές στοές, λογοτεχνικά σαλόνια, καφέ και σε έντυπα βιβλία, περιοδικά[6] και φυλλάδια. Οι ιδέες του Διαφωτισμού υπονόμευσαν την εξουσία της μοναρχίας και της Καθολικής Εκκλησίας και άνοιξαν τον δρόμο για τις πολιτικές επαναστάσεις του 18ου και του 19ου αιώνα. Μια ποικιλία κινημάτων του 19ου αιώνα, όπως ο φιλελευθερισμός, ο κομμουνισμός και ο νεοκλασικισμός θεωρούνται πνευματική κληρονομιά του Διαφωτισμού.[7]
Τα κεντρικά δόγματα του Διαφωτισμού ήταν η ατομική ελευθερία και η ανεξιθρησκία, σε αντίθεση με την απόλυτη μοναρχία και τα αμετακίνητα δόγματα της Εκκλησίας. Οι έννοιες της χρησιμότητας και της κοινωνικότητας ήταν επίσης κρίσιμες για τη διάδοση πληροφοριών που θα βελτιώσουν το κοινωνικό σύνολο. Ο Διαφωτισμός χαρακτηρίστηκε από μια αυξανόμενη επίγνωση της σχέσης μεταξύ του νου και των καθημερινών μέσων επικοινωνίας του κόσμου[8] και από την έμφαση στην επιστημονική μέθοδο και τον αναγωγισμό, μαζί με την αυξανόμενη αμφισβήτηση της θρησκευτικής ορθοδοξίας – μια στάση που αποτυπώθηκε στο δοκίμιο του Καντ Απαντώντας στην ερώτηση: Τι είναι ο Διαφωτισμός\\, όπου βρίσκεται η φράση Sapere aude (Τόλμησε να μάθεις).[9]
Σημαντικοί διανοούμενοι
Η Εποχή του Διαφωτισμού ακολούθησε μετά και συνδέθηκε στενά με την Επιστημονική Επανάσταση.[12] Παλαιότεροι φιλόσοφοι των οποίων το έργο επηρέασε τον Διαφωτισμό ήταν ο Φράνσις Μπέικον και ο Καρτέσιος.[13] Μερικές από τις σημαντικότερες μορφές του Διαφωτισμού ήταν οι Τσέζαρε Μπεκαρία, Ντενί Ντιντερό, Ντέιβιντ Χιουμ, τον Ιμμάνουελ Καντ, Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς, Τζων Λοκ, Μοντεσκιέ, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Άνταμ Σμιθ, Ούγκο Γκρότιους, Μπαρούχ Σπινόζα και Βολταίρος.[14]
Μια έκδοση του Διαφωτισμού με ιδιαίτερη επιρροή ήταν η Encyclopédie (Εγκυκλοπαίδεια). Δημοσιεύτηκε μεταξύ 1751 και 1772 σε 35 τόμους και συντάχθηκε από τον Ντιντερό, τον Ζαν λε Ρον Ντ’Αλαμπέρ και μια ομάδα 150 άλλων διανοουμένων. Η Encyclopédie βοήθησε στη διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού σε όλη την Ευρώπη και πέρα από αυτήν.[15] Άλλες εμβληματικές εκδόσεις του Διαφωτισμού ήταν οι Αγγλικές Επιστολές του Βολταίρου (1733) και το Dictionnaire philosophique (Φιλοσοφικό Λεξικό, 1764), η Πραγματεία για την Ανθρώπινη Φύση (1740) του Ντέιβιντ Χιουμ, το Το Πνεύμα των Νόμων (1748) του Μοντεσκιέ, η Διατριβή για την ανισότητα (1754) και ΄΄Το Κοινωνικό Συμβόλαιο (1762) του Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, η Θεωρία των Ηθικών Συναισθημάτων (1759) και Ο Πλούτος των Εθνών (1776) του Άνταμ Σμιθ και η Κριτική του Καθαρού Λόγου του Καντ (1781).
Θέματα
Φιλοσοφία
Ο εμπειρισμός του Μπέικον και η ορθολογιστική φιλοσοφία του Καρτέσιου έθεσαν τα θεμέλια της σκέψης του διαφωτισμού.[16] Η προσπάθεια του Καρτέσιου να δομήσει τις επιστήμες πάνω σε μια ασφαλή μεταφυσική βάση δεν ήταν τόσο επιτυχημένη όσο η μέθοδός του της αμφιβολίας που εφαρμόστηκε σε φιλοσοφικούς τομείς και οδήγησε σε ένα δυιστικό δόγμα του νου και της ύλης. Ο σκεπτικισμός του βελτιώθηκε από το Δοκίμιο Σχετικά με την Ανθρώπινη Κατανόηση (1690) του Λοκ και τα γραπτά του Χιουμ τη δεκαετία του 1740. Ο δυϊσμός του αμφισβητήθηκε από τον ασυμβίβαστο ισχυρισμό του Σπινόζα για την ενότητα της ύλης στη Θεολογικο-πολιτική πραγματεία (1670) και στην Ηθική (1677).
Σύμφωνα με τον Τζόναθαν Ισραελ αυτές καθόρισαν δύο διακριτές γραμμές της σκέψης του Διαφωτισμού: αφ’ ενός τη μετριοπαθή εκδοχή, που ακολούθησαν ο Καρτέσιος, ο Λοκ και ο Κρίστιαν Βόλφ, που επιδίωκε τον συμβιβασμό μεταξύ της μεταρρύθμισης και των παραδοσιακών συστημάτων εξουσίας και πίστης και, αφ’ ετέρου, τον Ριζοσπαστικό Διαφωτισμό, εμπνευσμένο από τη φιλοσοφία του Σπινόζα, που υποστήριζε τη δημοκρατία, την ατομική ελευθερία, την ελευθερία της έκφρασης και την εξάλειψη της θρησκευτικής εξουσίας.[17][18] Η μετριοπαθής εκδοχή έτεινε να είναι ντεϊστική ενώ η ριζοσπαστική διαχώριζε εντελώς τη βάση της ηθικής από τη θεολογία. Και στις δύο εκδοχές τελικά αντιτάχθηκε ένας συντηρητικός Αντιδιαφωτισμός που επεδίωκε την επιστροφή στην πίστη.[19]
Στα μέσα του 18ου αιώνα το Παρίσι έγινε το κέντρο της φιλοσοφικής και επιστημονικής δραστηριότητας αμφισβητώντας τις παραδοσιακές θεωρίες και δόγματα. Του φιλοσοφικού κινήματος ηγήθηκαν οι Βολταίρος και Ρουσσώ, που υποστήριξαν μια κοινωνία βασισμένη στη λογική όπως στην αρχαία Ελλάδα[20] και όχι στην πίστη και στο καθολικό δόγμα, για μια νέα πολιτική τάξη βασισμένη στο φυσικό δίκαιο και για επιστήμη βασισμένη στα πειράματα και την παρατήρηση. Ο πολιτικός φιλόσοφος Μοντεσκιέ εισήγαγε την ιδέα της διάκρισης των εξουσιών της διακυβέρνησης, μια έννοια που υιοθετήθηκε με ενθουσιασμό από τους συντάκτες του Συντάγματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ενώ οι φιλόσοφοι του Γαλλικού Διαφωτισμού δεν ήταν επαναστάτες και πολλοί ήταν μέλη της αριστοκρατίας, οι ιδέες τους έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην υπονόμευση της νομιμότητας του Παλαιού Καθεστώτος και στη διαμόρφωση της Γαλλικής Επανάστασης.[21]
Ο Φράνσις Χάτσεσον, ηθικός φιλόσοφος και ιδρυτική μορφή του Σκωτσέζικου Διαφωτισμού, περιέγραψε την ωφελιμιστική και τη συνεπειοκρατική αρχή ότι ενάρετο είναι αυτό που παρέχει, σύμφωνα με τα λόγια του, «τη μεγαλύτερη ευτυχία για τους περισσότερους». Πολλά από αυτά που ενσωματώνονται στην επιστημονική μέθοδο (η φύση της γνώσης, τα στοιχεία, η εμπειρία και η αιτιότητα) και ορισμένες σύγχρονες στάσεις απέναντι στη σχέση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας αναπτύχθηκαν από τους προστατευόμενους του Χάτσεσον στο Εδιμβούργο, Ντέιβιντ Χιουμ και Άνταμ Σμιθ.[22][23] Ο Χιουμ έγινε μια σημαντική προσωπικότητα στο φιλοσοφικές σκεπτικισμό και τις εμπειρικές παραδόσεις της φιλοσοφίας.
Ο Καντ προσπάθησε να συμφιλιώσει τον ορθολογισμό και τη θρησκευτική πίστη, την ατομική ελευθερία και την πολιτική εξουσία, καθώς και να χαρτογραφήσει μια άποψη της δημόσιας σφαίρας μέσω του ιδιωτικού και του δημόσιου λόγου.[24] Το έργο του συνέχισε να διαμορφώνει τη γερμανική σκέψη και μάλιστα όλη την ευρωπαϊκή φιλοσοφία, ακόμη και τον 20ο αιώνα.[25]
Η Μαίρη Γουόλστονκραφτ ήταν μια από τις πρώτες φεμινίστριες φιλοσόφους της Αγγλίας.[26] Υποστήριξε μια κοινωνία βασισμένη στη λογική και ότι οι γυναίκες όσο και οι άνδρες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως λογικά όντα. Είναι περισσότερο γνωστή για το έργο της Η διεκδίκηση των δικαιωμάτων της γυναίκας (1791).[27]
Επιστήμη
Η επιστήμη έπαιξε σημαντικό ρόλο στον λόγο και τη σκέψη του Διαφωτισμού. Πολλοί συγγραφείς και στοχαστές του Διαφωτισμού είχαν επιστημονικό υπόβαθρο και συνέδεσαν την επιστημονική πρόοδο με την ανατροπή της θρησκείας και της παραδοσιακής εξουσίας υπέρ της ανάπτυξης της ελευθερίας του λόγου και της σκέψης. Η επιστημονική πρόοδος κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού περιλάμβανε την ανακάλυψη του διοξειδίου του άνθρακα (σταθερός αέρας) από τον χημικό Τζόζεφ Μπλακ, τη θεωρία του βαθέος χρόνου από τον γεωλόγο Τζέιμς Χάτον και την εφεύρεση της ατμομηχανής από τον Τζέιμς Βατ.[28] Τα πειράματα του Αντουάν Λαβουαζιέ χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία των πρώτων σύγχρονων χημικών εργοστασίων στο Παρίσι και εκείνα των αδελφών Μονγκολφιέ τους επέτρεψαν να πραγματοποιήσουν την πρώτη επανδρωμένη πτήση με αερόστατο το 1783.[29] Η ευρεία συνεισφορά του Λέοναρντ Όιλερ στα μαθηματικά περιλάμβανε σημαντικά αποτελέσματα στην ανάλυση, τη θεωρία αριθμών, την τοπολογία, τη συνδυαστική, τη θεωρία γράφων, την άλγεβρα και τη γεωμετρία (μεταξύ άλλων πεδίων). Στα εφαρμοσμένα μαθηματικά είχε θεμελιώδη συμβολή στη μηχανική, την υδραυλική, την ακουστική, την οπτική και την αστρονομία.
Σε γενικές γραμμές η επιστήμη του Διαφωτισμού εκτιμούσε πολύ τον εμπειρισμό και την ορθολογική σκέψη και ήταν ενσωματωμένη στο ιδεώδες του Διαφωτισμού της ανάπτυξης και της προόδου. Η μελέτη της επιστήμης, υπό τον τίτλο της φυσικής φιλοσοφίας, χωρίστηκε στη φυσική και σε μια ομάδα ετερογενών δραστηριοτήτων της χημείας και της φυσικής ιστορίας, που περιλάμβανε την ανατομία, τη βιολογία, τη γεωλογία, την ορυκτολογία και τη ζωολογία.[30] Όπως και με τις περισσότερες απόψεις του Διαφωτισμού, τα οφέλη της επιστήμης δεν γίνονταν καθολικά αποδεκτά: ο Ρουσσώ επέκρινε τις επιστήμες επειδή απομάκρυναν τον άνθρωπο από τη φύση και δεν κατάφερναν να κάνουν τους ανθρώπους ευτυχέστερους.[31]
Στην επιστήμη κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού κυριαρχούσαν επιστημονικές εταιρείες και ακαδημίες, που είχαν αντικαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τα πανεπιστήμια ως κέντρα επιστημονικής έρευνας και ανάπτυξης. Οι εταιρείες και οι ακαδημίες ήταν επίσης η ραχοκοκαλιά της ωρίμανσης του επιστημονικού επαγγέλματος. Οι επιστημονικές ακαδημίες και εταιρείες ξεπήδησαν από την Επιστημονική Επανάσταση ως δημιουργοί της επιστημονικής γνώσης, σε αντίθεση με τον σχολαστικισμό του πανεπιστημίου.[32] Ορισμένες εταιρείες δημιούργησαν ή διατήρησαν συνδέσμους με πανεπιστήμια, αλλά οι πηγές της εποχής διέκριναν τα πανεπιστήμια από τις επιστημονικές εταιρείες υποστηρίζοντας ότι η χρησιμότητα του πανεπιστημίου ήταν στη μετάδοση γνώσης ενώ οι εταιρείες λειτουργούσαν για τη δημιουργία γνώσης.[33] Καθώς ο ρόλος των πανεπιστημίων στη θεσμοθετημένη επιστήμη άρχισε να μειώνεται, οι εταιρείες των πολυμαθών έγιναν ο ακρογωνιαίος λίθος της οργανωμένης επιστήμης. Οι επίσημες επιστημονικές εταιρείες ναυλώθηκαν από το κράτος για την παροχή τεχνικής εμπειρογνωμοσύνης.[34]
Στις περισσότερες εταιρείες χορηγήθηκε άδεια να επιβλέπουν τις δημοσιεύσεις τους, να ελέγχουν την εκλογή νέων μελών και τη διοίκηση της εταιρείας.[35] Τον 18ο αιώνα ένας τεράστιος αριθμός επίσημων ακαδημιών και εταιρειών ιδρύθηκε στην Ευρώπη και μέχρι το 1789 υπήρχαν πάνω από 70 επίσημες επιστημονικές εταιρείες. Αναφορικά με αυτή την ανάπτυξη ο Μπερνάρ ντε Φοντενέλ επινόησε τον όρο «η Εποχή των Ακαδημιών» για να περιγράψει τον 18ο αιώνα.[36]
Μια άλλη σημαντική εξέλιξη ήταν η εκλαΐκευση της επιστήμης σε έναν ολοένα και πιο εγγράμματο πληθυσμό. Οι φιλόσοφοι εισήγαγε το κοινό σε πολλές επιστημονικές θεωρίες, κυρίως μέσω της Encyclopédie και της εκλαΐκευσης του Νευτωνισμού από τον Βολταίρο και την Εμιλί ντυ Σατλέ. Ορισμένοι ιστορικοί χαρακτήρισαν τον 18ο αιώνα ως μια αδιάφορη περίοδο στην ιστορία της επιστήμης.[37] Κατά τη διάρκειά του όμως σημειώθηκαν σημαντικές πρόοδοι στην πρακτική της ιατρικής, τα μαθηματικά και τη φυσική : η ανάπτυξη της βιολογικής ταξινόμησης, μια νέα κατανόηση του μαγνητισμού και του ηλεκτρισμού και η ωρίμανση της χημείας ως κλάδου, που έθεσε τα θεμέλια της σύγχρονης χημείας.
Η επιρροή της επιστήμης άρχισε να εμφανίζεται πιο συχνά στην ποίηση και τη λογοτεχνία. Μέρος της ποίησης εμποτίστηκε με επιστημονικές μεταφορές και εικόνες, ενώ άλλα ποιήματα γράφτηκαν απευθείας για επιστημονικά θέματα. Ο Ρίτσαρντ Μπλάκμορ μετέφερε το Νευτώνειο σύστημα σε έμμετρο λόγο στο Δημιουργία, Φιλοσοφικό ποίημα σε Επτά Βιβλία (1712). Μετά τον θάνατο του Νεύτωνα το 1727 για δεκαετίες συνέθεταν ποιήματα προς τιμή του.[38] Ο Τζέιμς Τόμσον έγραψε το «Ποίημα στη μνήμη του Νεύτωνα», με το οποίο θρήνησε την απώλειά του και εξήρε την επιστήμη και την κληρονομιά του.[39]
Κοινωνιολογία, οικονομία και δίκαιο
Ο Χιουμ και άλλοι στοχαστές του Σκωτσέζικου Διαφωτισμού ανέπτυξαν μια «επιστήμη του ανθρώπου»,[40] που εκφράστηκε ιστορικά σε έργα συγγραφέων όπως οι Τζέιμς Μπέρνετ, Άνταμ Φέργκιουσον, Τζον Μίλαρ και Γουίλιαμ Ρόμπερτσον, που συνδύασαν μια επιστημονική μελέτη για το πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι σε αρχαίους και πρωτόγονους πολιτισμούς με ισχυρή επίγνωση των καθοριστικών δυνάμεων της νεωτερικότητας. Η σύγχρονη κοινωνιολογία προήλθε σε μεγάλο βαθμό από αυτό το κίνημα[41] και τις φιλοσοφικές έννοιες του Χιουμ που επηρέασαν άμεσα τον Τζέιμς Μάντισον (και κατά συνέπεια το Σύνταγμα των Η.Π.Α.) και, όπως διαδόθηκε από τον Ντούγκαλντ Στιούαρτ αποτέλεσε τη βάση του κλασικού φιλελευθερισμού.[42]
Το 1776 ο Aνταμ Σμιθ δημοσίευσε τον Πλούτο των Εθνών, που συχνά θεωρείται το πρώτο έργο για τα σύγχρονα οικονομικά, καθώς είχε άμεσο αντίκτυπο στη βρετανική οικονομική πολιτική που συνεχίζεται και τον 21ο αιώνα.[43] Είχε αμέσως προηγηθεί και το επηρέασε το προσχέδιο των Σκέψεων για την Παραγωγή και την Κατανιμή του Πλούτου (1766) του Αν Ρομπέρ Ζακ Τυργκό. Ο Σμιθ αναγνώρισε το χρέος του σε αυτό και πιθανώς ήταν ο αρχικός μεταφραστής του στα αγγλικά.[44]
Ο Μπεκαρία, νομικός, ποινικολόγος, φιλόσοφος και πολιτικός και ένας από τους μεγάλους συγγραφείς του Διαφωτισμού, έγινε διάσημος για το αριστούργημά του Περί εγκλημάτων και ποινών (1764), μεταφρασμένο αργότερα σε 22 γλώσσες,[45] που καταδίκαζε τα βασανιστήρια και τη θανατική ποινή και αποτέλεσε το θεμελιώδες έργο στον τομέα της ποινολογίας και της κλασικής εγκληματολογικής σχολής με την προώθηση της ποινικής δικαιοσύνης. Ο Φραντσέσκο Μάριο Παγκάνο έγραψε σημαντικές μελέτες όπως Saggi politici (Πολιτικά Δοκίμια, 1783) και Considerazioni sul processo kriminale (Σκέψεις σχετικά με την Ποινική Διαδικασία, 1787), που τον καθιέρωσαν διεθνώς ως αυθεντία για το ποινικό δίκαιο.[46]
Πολιτική
Ο Διαφωτισμός θεωρείται επί μακρόν ως το θεμέλιο του σύγχρονου δυτικού πολιτικού και πνευματικού πολιτισμού.[47] Ο Διαφωτισμός έφερε στη Δύση τον πολιτικό εκσυγχρονισμό, όσον αφορά την εισαγωγή δημοκρατικών αξιών και θεσμών και τη δημιουργία σύγχρονων, φιλελεύθερων δημοκρατιών. Αυτή η άποψη έχει γίνει ευρέως αποδεκτή από μελετητές και έχει ενισχυθεί από τις μεγάλης κλίμακας μελέτες των Ρόμπερτ Ντάρντον, Ρόυ Πόρτερ και, πολύ πρόσφατα, του Τζόναθαν Ισραελ.[48][49] Η σκέψη του Διαφωτισμού είχε βαθιά επιρροή στην πολιτική σφαίρα. Ευρωπαίοι ηγεμόνες όπως η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας, ο Ιωσήφ Β΄ της Αυστρίας και ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας προσπάθησαν να εφαρμόσουν τη σκέψη του Διαφωτισμού στη θρησκευτική και πολιτική ανεκτικότητα, κάτι που έγινε γνωστό ως πεφωτισμένη δεσποτεία.[14] Πολλές από τις σημαντικότερες πολιτικές και πνευματικές προσωπικότητες της Αμερικανικής Επανάστασης συνδέθηκαν στενά με τον Διαφωτισμό: Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος επισκέφτηκε επανειλημμένα την Ευρώπη και συνέβαλε ενεργά στις επιστημονικές και πολιτικές συζητήσεις εκεί και μετέφερε τις νεότερες ιδέες στη Φιλαδέλφεια. Ο Τόμας Τζέφερσον ακολούθησε πιστά τις ευρωπαϊκές ιδέες και αργότερα ενσωμάτωσε μερικά από τα ιδανικά του Διαφωτισμού στη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ και ο Μάντισον ενσωμάτωσε αυτά τα ιδανικά στο Σύνταγμα των ΗΠΑ κατά τη διαμόρφωση του το 1787.[50]
