Πολύμνια

Στα χρόνια του Ορχομενού η πόλη γνώρισε μεγάλη ακμή και πήρε το όνομά του. Ο Ορχομενός ήταν αυτός που σχεδίασε τα αποξηραντικά και αντιπλημμυρικά έργα της Κωπαΐδας. Τα καράβια των Μινύων έπλεαν όλες τις θάλασσες, περνούσαν τα Δαρδανέλια, έμπαιναν στη Μαύρη Θάλασσα, πήγαιναν στα παράλια της Μικράς Ασίας και έφτανα στην Κάτω Σικελία, πουλώντας τα ωραία υφαντά και τα κεραμικά τους.
Ζούσαν χωρίς πολέμους, ειρηνικά, δημιουργώντας και διασκεδάζοντας με ποιητικούς αγώνες, ιπποδρομίες, αρματοδρομίες και άλλα.
Οι γυναίκες του Ορχομενού μάζευαν φυτά από τον Υφάντιο λόφο -ρίζες, φύλλα, κλαδιά, βαλανίδα, άγρια αχλάδια- για να τα βράσουν και να κάνουν τις βαφές τους για τα νήματά τους.
Ο βασιλιάς Ορχομενός πέθανε σε βαθιά γεράματα. Δεν είχε παιδιά γι’ αυτό κάλεσε το γιο του Φρίξου, τον Κλύμενο και του έδωσε τη βασιλεία.

Ο Μινύας ήταν ειρηνιστής και κυβέρνησε τον τόπο του δημοκρατικά. Για όλες τις κρατικές υποθέσεις τον πρώτο λόγο τον είχαν οι Δημογέροντες. Έχτισε το θησαυροφυλάκιο, για να φυλάγονται οι θησαυροί του κράτους, έτσι ώστε οι Δημογέροντες να μπορούν να ελέγχουν τα οικονομικά του σε οποιαδήποτε στιγμή.
Υποστήριζε ακράδαντα ότι “ οι άνθρωποι καλυτερεύουν μόνο μέσα από τις γνώσεις.” Οι σοφότεροι δάσκαλοι από όλες τις πολιτισμένες χώρες της εποχής έφτανα στην πόλη του για να διδάξουν τα παιδιά τουςΈνα μέρος των εξόδων ήταν αρωγή του κράτους.
Ο Μινύας ήταν και νομοθέτης. Έλεγε ότι το κράτος δεν κυβερνιέται από το βασιλιά από τους νόμους. Την εποχή του το κράτος των Μινύων έφτανε μέχρι την Ιωλκό και ήτα το πλουσιότερο. Ο Όμηρος έλεγε ότι: Τρεις είναι οι πολύχρυσες πόλεις
Ίλιον, Μυκήναι, Ορχομενός.
Ο εμπορικός στόλος των Μινύων ήταν εφάμιλλος του στόλου των Μυκηνών και της Κνωσού.
Ο Μινύας απέκτησε τρεις κόρες την Λευκίππη, την Αρσίππη,την Αλκαθόη και ένα γιο τον Ορχομενό.

Οι Μινύες αρχαιότατο ελληνικό φύλλο, ήταν γνωστοί στα ομηρικά και στα αργοναυτικά έπη ως λαός ναυτικός, εξερευνητικός, που είχε αμύθητα πλούτη. Για την καταγωγή τους έχουν διατυπωθεί οι παρακάτω απόψεις:

• Ότι η καταγωγή τους είναι από την Ιωλκό.
• Ότι ήταν αυτόχθονες που αποίκησαν την Ιωλκό, όπως πιστεύει ο Στράβων.
• Ότι ήρθαν από τη Λήμνο.
• Ότι ήρθαν από τη Θεσσαλία

Οι Αχαιοί πού κατοικούσαν στο Θεσσαλικό κάμπο, μετά από τις πολλές πλημμύρες που έγιναν έφυγαν, για να αναζητήσουν άλλη γη στεγνή. Ο μύθος λέει πως ήρθαν στην περιοχή της Κωπαΐδας σαν να πήγαιναν σε γιορτή. Καλοντυμένοι, όμορφοι ,άνδρες και γυναίκες, νεαρά παιδιά και ηλικιωμένοι, ο καθένας τους απάνω στο δικό του άλογο.Ήρθαν ειρηνικά και δεν πήραξαν κανένα, εγκαταστάθηκαν στον Υφάντειο λόφο. Αρχηγός τους, βασιλιάς, ήταν ο Ανδρεύς, γιος του Πηνειού. Από αυτόν η περιοχή ονομάστηκε Ανδρηίς και οι κάτοικοι Ανδρηίδες.
Μετά τον Ανδρέα αρχηγός έγινε ο Αθάμας, γιος του Αίολου, με τη γυναίκα του τη Νεφέλη. Απέκτησαν δυο παιδιά τον Φρίξο και την Έλλη. Όταν πέθανε η Νεφέλη ο Αθάμας παντρεύτηκε την Ινώ. Η πόλη ονομάστηκε Αθαμαντία και οι κάτοικοι Αθαμαντίδες.
Μετά τον Αθάμαντα βασιλιάς έγινε ο Ετεοκλής ή Κηφισιάδης, η πόλη ονομάστηκε Κηφισιάδα και οι κάτοικοι Κηφισιάδες. ο ίδιος ήταν ποιητής και επί της εποχής του οι μουσικοί και ποιητικοί αγώνες ήταν γνωστοί σε όλον τον τότε πολιτισμένο κόσμο.
Μετά τον Ετεοκλή βασιλιάς έγινε ο Φλεγύας, η πόλη ονομάστηκε Φλεγυαντίδα και οι κάτοικοι Φλεγυαντίδες. Μετά  για λίγο διάστημα ήταν ο Χρύσης, γιος της Χρυσογένειας, κόρης του Άλμου. Μετά το Φλεγύα βασιλιάς έγινε ο Μινύας, η πόλη ονομάστηκε Μινύειος και οι κάτοικοι Μινύες.

Τα πιο πάνω πληροφορήθηκα από το βιβλίο:” Ορχομενός της Τότα Τσάκου- Κονβερτίνο”.

ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΧΆΡΙΤΕΣ

Οι χάριτες ήταν θεές της σωματικής χάρης και της ομορφιάς .Ήταν το ιδανικό της σεμνότητας «ΧΆΡΙΣ». Ήταν κόρες του Δία και της Ωκεανίδας Ευρυνόμη. Η Αγλαΐα , η Θάλεια και η Ευφρόσυνη κατοικούσαν στον Όλυμπο. Την ζωή τους την περνούσαν κυρίως σε γιορτές . Οι χάριτες βρίσκονταν συχνά με τις Μούσες. Συνόδευαν το Δία και την Ήρα. Τόποι λατρείας ήταν πολλά μέρη όπως στην Αθηνά η Ακρόπολη όπου υπήρχε και ναός τους. Ο πιο σημαντικός ναός τους ήταν στον Ορχομενό .

Η μυθολογία μας αναφέρει τον εξής μύθο: .μια μέρα οι Ορχομένιοι είδαν ξαφνικά να πέφτουν από τον ουρανό μεγάλες πέτρες ολόλευκες  . Φώναξαν τους σοφούς για να μάθουν αυτοί τους είπαν ότι είναι οι ΤΡΕΙΣ ΧΆΡΙΤΕΣ. Τις ονόμασαν Αγλαΐα = η λαμπούσα , Ευφρόσυνη =τι ήταν αυτές οι πέτρες και η χαρά της καρδιάς , Θάλεια = βλάστηση . Ήταν  τρεις πανέμορφες κοπέλες που την ημέρα μεταμορφωνόντουσαν σε πέτρες και τη νύχτα έβγαιναν και χόρευαν.

ΕΝΑΣ ΜΥΘΟΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΡΕΙΣ ΧΑΡΙΤΕΣ

Κάποτε ένας πρίγκιπας πήγε στο Μαντείο του Απόλλωνα για να μάθει το πεπρωμένο του. Η σελήνη, φίλη της καρδιάς του , όπως έλεγε ο νεαρός ταξίδευε στο στερέωμα. Περνώντας μπροστά από την Ακιδαλία κρήνη, άκουσε έναν ήχος και μπροστά του φάνηκαν τρεις κοπέλες που χόρευαν και τραγουδούσαν . Αμέσως ο πρίγκιπας έβγαλε τον αυλό κι άρχισε να παίζει?..Οι τρεις κοπέλες,  που δεν ήταν άλλες από τις τρεις χάριτες, την αυγή χάθηκαν αλλά ο πρίγκιπας έμεινε εκεί και συνέχιζε να παίζει . Μια ηλικιωμένη γυναίκα παρουσιάστηκε και τον οδήγησε σε μια σπηλιά . Εκεί τον κοίμισε. Από τότε και κάθε βράδυ οι Χάριτες  πιάνουν το χορό γύρω από την Ακιδιλία Κρήνη  και ο πρίγκιπας παίζει τον αυλό του.

Οι τρεις Χάριτες ήταν το πρότυπο, το όνειρό όλων των κοριτσιών του Ορχομενού. Ήθελαν να ποκτήσουν τη χάρη του, τη μόρφωσή τους και τις αρετές τους. Αυτό ήταν δύσκολο και μόνο η Χλώρη η κόρη του άρχοντα Αμφίονα, μπορούσε να συγκριθεί μαζί τους. Καμιά δεν έγραφε ποιήματα όπως αυτή καμιά δε χόρευε με τόση αρμονία όπως η Χλώρη. Οι τρεις Χάριτες ζήτησαν από τους θεούς να την ανταμείψουν. Οι θεοί της της χάρισαν τη φήμη της τέλειας γυναίκας και μια βασιλική κορώνα, έτσι ο βασιλιάς της Πύλου, ο Μηλέας, όταν το έμαθε ήρθε στον Ορχομενό και την πήρε γυναίκα του.

Οι Ορχομένιοι τους έχτισε ναό και λάτρευαν τις ΤΡΕΙΣ ΧΑΡΙΤΕΣ γιατί ήταν γέννημα θρέμμα του τόπου τους . Ήταν αυτές που βοηθούσαν τις τύχες των κοριτσιών , γι?αυτό και ο ναός τους ήταν γεμάτα από χρυσά αφιερώματα . Όπου κι αν συναντάμε περιγραφές ή αγάλματα Χαρίτων είναι ντυμένες με μακρύ πολύ ή χιτώνα με ζώνη στη μέση . Χαιρετώντας τις Χάριτες ο Θηβαίος ποιητής Πίνδαρος γράφει . « Μαζί σας όταν βρίσκεται κανείς, το καθετί είναι τερπνό και γλυκό και χάρη σε σας ο άνδρας  γίνετε σοφός, ωραίος, εύδοξος”. Οι Ορχομένιες γιόρταζαν τα <Χαριτίσια> όπου αυτή η γιορτή ήταν αφιερωμένη στις Χάριτες, ως θεότητες της φύσης, οι οποίες πρόσφεραν γονιμότητα στο φυσικό κόσμο ! ! !

Οι γυναίκες που έπαιρναν μέρος στη γιορτή και έφερναν γλυκά και τα άφηναν γύρω από την πηγή. Ένα έθιμο που κράτησε και τους πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους.

Το Κάστρο του Γλα είναι από τα σημαντικότερα φρούρια – ακροπόλεις της αρχαιότητας. Η λέξη Γλα είναι παραφθορά του τουρκαλβανικού Κουλά που σημαίνει φρούριο.Σύμφωνα με τον Όμηρο εδώ βρισκόταν πολυστάφυλος Άρνη.Όταν η Κωπαΐδα ήταν λίμνη ο λόφος ήταν νησί. Το ύψος του λόφου κυμαίνεται από 20 έως 50μ. Η ακρόπολης του Γλα είναι επταπλάσια από αυτής των Μυκηνών και δεκαπλάσια της Τίρυνθας. Στα ριζά του λόφου υπάρχουν φυσικές καταβόθρες από όπου χανόταν το νερό της λίμνης. Σήμερα αυτές οι καταβόθρες είναι στάνες όπου οι κτηνοτρόφοι της περιοχής φυλάνε τα πρόβατα.
Ο λόφος είναι οχυρωμένες με κυκλώπεια τείχη πάχους 5,50 μ και συνολικό μήκος 3 χλμ. Ο αρχαιολόγος Θρεψιάδης ανακάλυψε στον περίβολο μια κατοικία ή ανάκτορο που ίσως να ανήκε στον ηγεμόνα ή στους αξιωματούχους του βασιλιά του Ορχομενού, οι οποίοι φρόντιζαν για την καλή λειτουργία των αποστραγγιστικών και αντιπλημμυρικών έργων. Στο κεντρικό σημείο ήταν ένα συγκρότημα κτηρίων που ομάζεται αγορά. Στα δωμάτια των κτιρίων βρέθηκαν πιθάρια με μεγάλες ποσότητες απανθρακωμένων σιτηρών. Αν και τα κτήρια της αγοράς προορίζονταν για αποθήκευση των αγροτικών προϊόντων, οι τοίχοι τους είχαν τοιχογραφίες.
Τα κτήριά τους καταστράφηκαν ξαφνικά από μια πυρκαγιά το 1200π.Χ.. Μετά την κατάρρευση των αποστραγγιστικών έργων και όταν η ακρόπολη αποκλείστηκε από τα νερά και πάλι της λίμνης ο λόφος του Γλα ή της αρχαίας Άρνης δεν ξανακατοικήθηκε.

Μετά την μεγάλη έκρηξη της Θήρας, το1630 π.Χ. ακολούθησαν σεισμοί που προκάλεσαν πολλές αναστατώσεις στον Μινωικό και εν γένει στον Ελλαδικό πολιτισμό, όπως και στο Μινυακό. Οι σεισμοί πιθανόν έφραξαν τις καταβόθρες και παραμελήθηκε πλέον η συντήρηση των έργων, καναλιών και αναχωμάτων.
Περί το 1200 π.Χ. η πεδιάδα είχε μετατραπεί σε μια τεράστια λίμνη κατακλύζοντας πόλεις, καλλιέργειες και κααστρέφοντας τα έργα των Μινυών. Στην Κλασσική και Ελληνιστική εποχή ήταν γνωστή η λίμνη για τα πελώρια χέλια της και τα καλάμια για την κατασκευή αυλών. Ο Στράβων τη χαρακτηρίζει ως “αμφίβιον φύσιν” με 66 πόλεις, μικρές και μεγάλες, γύρω της.
Σύμφωνα με τη μυθολογία μας η Κωπαΐδα μετετράπη πάλι σε λίμνη εξαιτίας του στρατηγικού τεχνάσματος του Ηρακλή. ΟΙ Θηβαίοι είχαν υποταχθεί στους Μινύες και τους πλήρωναν φόρο για 20 χρόνια δίνοντάς τους τα 100 καλύτερά τους βόδια. Οι Θηβαίοι οδηγούμενοι από τον Ηρακλή μετέτρεψαν τον ρου του ποταμού και έφραξαν τη μεγάλη καταβόθρα στο Νέο Κόκκινο, που οδηγούσε τα νερά στον Ευβοϊκό κόλπο και έτσι η πεδιάδα πλημμύρισε. πάλι .
Ο Ηρακλής ήταν στην εποχή του ο μεγαλύτερος υδραυλικός μηχανικός αλλά και γνώστης της γεωλογίας και όχι μόνο γι’ αυτό και οι περισσότεροι άθλοι του σχετίζονται με υδραυλικά έργα, όπως η εκτροπή του Αχελώου, οι Στυμφαλίδες, στη λίμνη του Φενεού στην Κορινθία, οι στάβλοι του Αυγείου κ. ά.Στην πιο πάνω εικ. είναι ο Ηρακλής και η Λερναία Ύδρα.

Ο Καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ηλίας Μαριολάκος, έχει μελετήσει σε βάθος τα έργα των Μινυών, μας έχει δώσεις ενδιαφέρουσες πληροφορίες. Σύμφωνα με τον καθηγητή οι Μινύες σκόπιμα έβαλαν τη στάθμη του νερού πιο ψηλά, ώστε οι καλλιέργειες να ποτίζονται με τη δύναμη της βαρύτητας. Ελάχιστα κανάλια στην Ευρώπη έχουν το νερό υψηλότερα από την πεδιάδα, οπότε για την άντληση του νερού απαιτείται μεγάλη κατανάλωση ενέργειας.
Η μεγάλη διώρυγα της Κωπαΐδος δεν έχει μόνο μεγάλο ιδιαίτερο μήκος,απίστευτο πλάτος αλλά παρουσιάζει και μια ευλαβικά τηρούμενη πολύ ελαφριά κλίση κατά ο,1%ο . Η κλίση αυτή έγινε εξαιτίας της εδαφική διαφοράς ύψους, που ήταν 2,5 μέτρα στο συνολικό μήκος της διώρυγας μήκος, ήταν δηλαδή ένα μέτρο σε κάθε 10 χλμ.Οι πιο πάνω φωτ. είνα από τη Μεγάλη Καταβόθρα ή σπηλιά του Ηρακλή στο Νέο Κόκκινο. Από το σημείο αυτό ξεκινούσε η υπόγεια σήραγγα. Αριστερά φαίνεται η επένδυση στα τοιχώματα της καταβόθρας για να προστατευτεί από τη διάβρωση του νερού. Δεξιά η είσοδος της καταβόθρας.

Χάρτης των αποστραγγιστικών έργων των Μινυών. Φυσικές καταβόθρες.

Στο βόρειο κανάλι, που ξεκινά από τον Ορχομενό περνά από το Στροβίκι και το Κάστρο (Κώπαι), κατέληγανκαι τα νερά των άλλων καναλιώνλίγο  πριν από το Κάστρο του Γλα ή αρχαίας Άρνης. Στο Νέο κόκκινο τα νερά διοχετευόντουσαν  στη Μεγάλη Καταβόθρα ή Σπηλιά του Ηρακλή,  στην καταβόθρα της Μπίνιας και  σε άλλες μικρότερες.Τα νερά υπόγεια έφτανα στον Ευβοϊκό κόλπο, στην Λάρυμνα, διανύοντας μια απόσταση 4.000 μέτρων.

Συμπληρωματικό έργο των Μινύων ήταν ο τεχνικός υπόγειος αγωγός, στην περιοχή Κεφαλάρι, προχωρόντας 2250 περίπου μέτρα κάτω από τη συνοχή Χλωμού και Πτώου όρους, όπου περνούσε και περνά και τώρα ο δρόμος και έφτανε στην απαραθαλάσσια περιοχή του Ευβοϊκού κόλπου, στη Λάρυμνα.

Έργο τιτάνιο, αν σκεφτούμε τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν την εποχή εκείνη, για να σκάψουν συμπαγή βράχο.

Οι συχνές αλλαγές της στάθμης των υδάτων της λίμνης αφενός δεν επέτρεπαν τη συστηματική καλλιέργεια της γης αφετέρου δε είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ελών που προκαλούσαν αρρώστιες στους κατοίκους των παραλίμνιων περιοχών.
Όταν ήταν βασιλιάς του Ορχομενού ο γιος του Μινύα, ο Ορχομενός, σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν τα αποξηραντικά έργα της λίμνης Κωπαΐδα Αυτό το θαυμαστό έργο προκαλεί έκπληξη και θαυμασμό αλλά και ερωτήματα του τύπου: ποιοι ήσαν αυτοί οι Μινύες; Από πού απέκτησαν αυτές τις γνώσεις; ….Τα έργα τους σήμερα αποτελούν αντικείμενο μελέτης επιστημόνων – ερευνητών.
Οι Μινύες αντί να αφήσουν τα νερά των ποταμών να χυθούν  στη λίμνη έφτιαξαν  κανάλια-  διώρυγες, και τα συγκέντρωναν σε αυτά.
Στο βόρειο κομμάτι της διώρυγας, μήκους27 χιλιομέτρων, πλάτους 40 έως 60 μέτρων και βάθους 2 έως 3 μέτρα που ήταν και η πιο μεγάλη, συγκεντρώνονταν τα νερά του Κηφισού και του Μέλανα ποταμού. Η διώρυγα περνούσε από τις Όλμονες (Στροβίκι), τις Κώπες και έριχνε τα νερά στις ανατολικές καταβόθρες, στο Νέο Κόκκινο, στη  Μεγάλη καταβόθρα και στην καταβόθρα  Μπίνιας.

Η δεύτερη διώρυγα, η κεντρική, έπαιρνε τα νερά της Έρκυνας και άλλων χειμμάρρων, περνούσε από το χωριό Μαυρόγεια και διέσχιζε την κεντρική Κωπαΐδα ώσπου συναντούσε την πρώτη διώρυγα, τη βόρεια.

Η τρίτη διώρυγα,στο νότο, ξεκινούσε από τις Αλαλκομενές έπαιρνε τα νερά του Φάλαρου, από την περιοχή της Κορώνειας, του Λοφίδος της Αλιάρτου, του Τρίτωνος και άλλων χειμάρρων του Ελικώνα , περνούσε από το κάστρο του Γλα και συναντούσε την πρώτη διώρυγα, τη βόρεια.
Οι Μινύες για την καλύτερη αποχέτευση των υδάτων άνοιγαν καταβόθρες ή διεύρυναν τις φυσικές που ήδη υπήρχαν. Τέτοιες καταβόθρες υπάρχουν πάνω από τριάντα. Σήμερα οι περισσότερες έχουν κλείσει από χώμα και άλλες φερτές ύλες και χρησιμοποιούνται για στάμνες των κτηνοτρόφων.

Επειδή στο ΒΑ τμήμα της η λίμνη ήταν βαθιά τα νερά και οι φυσικές καταβόθρες- σπηλιές δεν επαρκούσαν για την απορροή των νερών, και ειδικά το χειμώνα, το γιγάντιο αποστραγγιστικό έργο συμπληρώθηκε με μια τεχνική υπόγεια σήραγγα, που άρχιζε από τη θέση Κεφαλάρι και προχωρώντας σε μήκος 2230 περίπου μέτρων, πλάτους 1,50 μ., ύψους 1,80 μ. και περνούσε κάτω από τη συνοχή Χλωμού και Πτώου όρους, όπου περνούσε και περνά ο δρόμος και έφτανε στον Ευβοϊκό Κόλπο, στη Λάρυμνα.

Σε αυτή τη σήραγγα έφτιαξαν16 κάθετα ανοίγματα – φρεάτια– σε απόσταση το καθένα 100 μέχρι 200 μέτρα το ένα από το άλλο. Τα φρεάτια είχαν βάθος 18 ως 60 μέτρα. . Με τη βοήθεια αυτών κατάφεραν να σκάψουν το τούνελ αλλά και να παρακολουθούν τη ροή του νερού.
Οι Μινύες χρησιμοποίησαν τις διώρυγες και ως πλωτά ποτάμια για μεταφορές με κωπήλατα πλεούμενα. Για το λόγο αυτό είχαν μεγαλώσει σκόπιμα την κοίτη του ποταμού ώστε να ελαττωθεί η ταχύτητα.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η στάθμη στο κανάλι ήταν 1,5 έως 2 μέτρα ψηλότερη από την επιφάνεια της αποξηραμένης λίμνης, δηλ. ψηλότερα από την επιφάνεια του εδάφους που καλλιεργούσαν, αλλά και την επιφάνεια όπου είχαν αναπτυχθεί οι πόλεις, η δε στεγανότητα των έργων ήταν απόλυτη. Από την αρχή ως στο τέλος το κανάλι είχε μια ελαφριά κλίση, για να διευκολύνεται η ροή του νερού.
Τα αναχώματα που είχαν φτιαχτεί είχαν επενδυθεί με θαλάσσια άργιλο που στη συνέχεια είχαν επενδυθεί με ογκόλιθους για προστασία από τη διάβρωση, όπως τα κυκλώπεια τείχη. Τα αναχώματα είχαν ύψος 3,5 έως 4 μ. και πλάτος στη βάση 40 μ. ενώ στη κορυφή 35μ.
Σε μερικά σημεία ο δρόμος Ορχομενού -Κάστρου περνά πάνω από το ανάχωμα της βόρειας διώρυγας.

Βιβλιογραφία: Ελληνικό πανόραμα, τεύχος 16, – Παυσανίας. -Ιστοσελίδα Δήμου Ορχομενού. – “Υστεροελλαδικά υδραυλικά έργα” Jost Knauss.- Σεμινάριο:”Αποστραγγιστικά -υδραυλικά έτγα των Μινύων”Μαριολάκος Ηλίας – Καθηγητής Γεωλογίας στο Πανεπ. Αθηνών.

Κάποτε, η Κωπαΐδα ήταν η μεγαλύτερη λίμνη της Ελλάδας. Πριν από 10 εκατομμύρια χρόνια ένα τεκτονικό βύθισμα δημιούργησε το λεκανοπέδιο της Κωπαΐδας, εκτάσεως 200 περίπου τετραγωνικών χιλιομ. Πριν 11.500 χρόνια πριν από σήμερα ανεβαίνει η στάθμη των υδάτων της γης επειδή έλιωναν οι πάγοι. Οι έντονες βροχοπτώσεις, που ήρθαν μετά το λιώσιμο των πάγων, πλημμύρισαν το λεκανοπέδιο μετατρέποντάς το σε λίμνη. Ο Στράβωνας μας λέει ότι η λίμνη είχε μήκος 24 χιλιόμ., πλάτος 13 και κάλυπτε 380 στάδια, δηλαδή 70 περίπου τετρ. χιλιόμετρα.Η λίμνη είχε στα όριά της ασβεστολιθικά πετρώματα, τα οποία εξαιτίας των σεισμών διερράγησαν.Από αυτές τις ρωγμές τα νερά διοχετεύονταν υπογείως και, ή εξαφανίζονταν στα έγκατα της γης ή ανέβλυζαν σε χαμηλότερα σημεία ως πηγές. Ορισμένα από τα υπόγεια ύδατα συγκοινωνούσαν με τις λίμνες Υλίκη και Παραλίμνη, ενώ ένα άλλο μέρος διοχετευόταν στον κόλπο της Λάρυμνα, στον Ευβοϊκού κόλπο. Το χειμώνα η στάθμη της λίμνης ανέβαινε 3 μέχρι 6 μέτρα, εξαιτίας των έντονων βροχοπτώσεων και το λιώσιμο των χιονιών.
Το καλοκαίρι τα νερά έφευγαν δια μέσου των φυσικών ρωγμών και καταβροθών που τις βλέπουμε και σήμερα στα ασβεστολιθικά βράχια της βόρειας παραλίας της λίμνης. Επειδή η υπόγειος διαρροή των υδάτων γινόταν στα υψηλότερα του επιπέδου του λεκανοπεδίου, εκεί που βρίσκονταν οι καταβόθρες και οι ρωγμές, το καλοκαίρι η Κωπαΐδα μετατρεπόταν σε έλη.
Η λίμνη ήταν ονομαστή για τα εξαιρετικά “αυλικά καλάμια” που φύτρωναν στις όχθες της, για τα σχοινιά με τα οποία έφτιαχναν τα “αλιάρτια σχοινιά‘, μα προπαντός για τα ψάρια της και τα νοστιμότατα χέλια της.
Οι κάτοικοι έβοσκαν τα πρόβατά τους στις πλαγιές των βουνών, γύρω από τη λίμνη, κυνηγούσαν μέσα στις καλαμιές τα θηράματα, ψάρευαν και καλλιεργούσαν τις παραλίμνιες εκτάσεις. Ζούσαν σχεδόν νομαδική ζωή, μετακινούμενοι από εποχή σε εποχή. Λίγα πρωτόγονα εργαλεία βρέθηκαν καθώς και θραύσματα σπασμένων πήλινων δοχείων και μερικά θεμέλια κατοικιών.
Οι λίμνη είχε πολλά ονόματα,όπως Κηφισίδα, Ορχομενία, Αλιαρτία, Ογχηστία, Ελευσίς, Ακραιφνίς, από τα ονόματα των παρακείμενων πόλεων. Την τελική ονομασία την πήρε από την αρχαία πόλη Κώπαι, το σημερινό Κάστρο.
Τα νερά της λίμνης ενισχύονταν και από τους ποταμούς Μέλανα, Κηφισό, Έρκυνα, Φάλαρο ή Κοράλιο, Τρίτων και άλλους μικρότερους.
Ο Τρίτων ποταμός είναι αυτός που πλημμύρισε τις παραλίμνιες πόλεις της Κωπαΐδας Ελευσίς και Αθήναι και βυθίστηκαν στο βυθό της λίμνης.