Ένα άρθρο του Παναγιώτη Νταβέλου
Δεν πάει αρκετός καιρός από εκείνον τον χειμώνα του 2022-2023, όταν μια νέα τεχνολογία, αυτή του ChatGPT —και γενικότερα η έννοια των LLM (Large Language Models) και της τεχνητής νοημοσύνης (AI)— έκανε την πρεμιέρα της και δόθηκε σε εμπορική χρήση. Η παγκόσμια κοινότητα (επιστημονική και μη) την υποδέχθηκε με επευφημίες, αλλά και με μια απορία για το μέλλον και τα περιθώρια εξέλιξης αυτών των νέων επιτευγμάτων. Μόλις δυόμισι χρόνια μετά, το ChatGPT, αλλά και τα υπόλοιπα γλωσσικά μοντέλα που αναπτύχθηκαν στη συνέχεια βασιζόμενα στα πρότυπά του (βλ. Gemini, Grok κ.ά.), δεν είναι απλώς μια εφαρμογή που απαντά σε ερωτήσεις… είναι ένα πολυεργαλείο στα χέρια του κάθε χρήστη, με απεριόριστες δυνατότητες και γνώσεις.
Ο χρήστης —πλέον— το μόνο που έχει να κάνει είναι να ζητήσει από το πρόγραμμα αυτό που επιθυμεί και εκείνο, σε κλάσματα δευτερολέπτου, είναι σε θέση να δημιουργήσει ψηφιοποιημένο υλικό (φωτογραφίες και βίντεο) με μια απλή περιγραφή, να συγγράψει ολόκληρα κείμενα και κώδικα σε διάφορες γλώσσες προγραμματισμού, να αναλύσει έγγραφα και δεδομένα, αλλά και να απαντήσει από απαιτητικά ερωτήματα μέχρι ζητήματα καθημερινής φύσεως· να δώσει συμβουλές, συνταγές μαγειρικής, ακόμη και να υποδυθεί τον εικονικό, AI φίλο σου.
Κανείς μας δεν μπορεί να αμφισβητήσει τις αμέτρητες δυνατότητες και τις ευκολίες που μας προσφέρει η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητά μας. Μήπως, όμως, η εκτεταμένη χρήση αυτών των νέων τεχνολογιών εγκυμονεί κινδύνους για την ίδια μας την υγεία και τον τρόπο με τον οποίο σκεπτόμαστε και αξιολογούμε τις πληροφορίες που δεχόμαστε; Αξίζει, άραγε, για χάρη αυτής της άνεσης που νιώθουμε κάθε φορά που λέμε «θα ρωτήσω το ChatGPT να μου πει τι να κάνω», να θυσιάσουμε την ευφυΐα μας και τον μοναδικό για τον καθένα μας τρόπο σκέψης; Ίσως ο προβληματισμός να φαίνεται σε πολλούς απλοϊκός ή υπερβολικός, ωστόσο μια έρευνα που διενήργησε το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (MIT) έρχεται να συμφωνήσει με τα παραπάνω, τεκμηριώνοντάς τα με απτά δεδομένα.
Η έρευνα, η οποία δημοσιεύτηκε στις 10/6/2025 υπό τον τίτλο «Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task», περιελάμβανε τρεις συνεδρίες όπου οι συμμετέχοντες καλούνταν να γράψουν ένα δοκίμιο. Ανάλογα με την ομάδα στην οποία τοποθετήθηκαν, χρησιμοποίησαν είτε μοντέλα LLM (όπως το ChatGPT), είτε αναζήτηση στο διαδίκτυο, είτε αποκλειστικά τον εγκέφαλό τους. Τέλος, στην τέταρτη συνεδρία, ζητήθηκε από όσους δεν είχαν αξιοποιήσει κανένα βοήθημα να χρησιμοποιήσουν το ChatGPT για να ξαναγράψουν το δοκίμιό τους και το αντίστροφο. Καθ’ όλη τη διάρκεια χρησιμοποιήθηκε ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG) προκειμένου να αναλυθούν οι αλληλεπιδράσεις των νευρώνων και να αξιολογηθεί η γνωστική αλληλεπίδραση με την πληροφορία, καθώς και το γνωστικό φορτίο των συμμετεχόντων.
Τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι συμμετέχοντες που χρησιμοποίησαν τα LLM εμφάνισαν ασθενέστερη νευρωνική συνδεσιμότητα σε σύγκριση με εκείνους που χρησιμοποίησαν εργαλεία αναζήτησης και, κυρίως, με εκείνους που βασίστηκαν μόνο στις δικές τους δυνάμεις. Η παρατεταμένη χρήση των LLM σε διάστημα τεσσάρων μηνών είχε εμφανή αντίκτυπο στην πρώτη ομάδα, η οποία κατέγραψε χειρότερες επιδόσεις. Είχαν «εξαρτηθεί» σε έναν βαθμό από τη στείρα υιοθέτηση των απαντήσεων του ChatGPT, με αποτέλεσμα, όταν τους ζητήθηκε να εργαστούν χωρίς αυτό, να αδυνατούν να λειτουργήσουν αποδοτικά και να αξιολογήσουν τις πληροφορίες. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι η ομάδα των LLM υστερούσε επίσης στην ικανότητά της να παραθέτει πληροφορίες από τα δοκίμια που οι ίδιοι είχαν γράψει λίγα λεπτά πριν με τη βοήθεια της AI, καταδεικνύοντας πως η χρήση της επηρεάζει σημαντικά την ικανότητα απομνημόνευσης.
Κάπου εδώ τίθεται ένα τρίτο ερώτημα: «Άρα, πρέπει να σταματήσω να χρησιμοποιώ το ChatGPT και τα λοιπά γλωσσικά μοντέλα πριν να είναι αργά;». Η απάντηση φυσικά και δεν θα μπορούσε να είναι απόλυτη· βρίσκεται κάπου στη μέση. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την προσφορά αυτών των υπηρεσιών· αποτελούν πλέον κομμάτι της ζωής μας και μας απαλλάσσουν από βαρετές, επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες, ενώ αποτελούν το «κλειδί» για το μέλλον της τεχνολογίας και των επιστημών. Ωστόσο, η αλληλεπίδραση που έχουμε ως άνθρωποι —και ειδικά οι νέοι— με αυτά τα μοντέλα πρέπει να διέπεται από όρια. Δεν πρέπει να αναλωνόμαστε απόλυτα στη χρήση τους για την επίλυση κάθε απορίας, και κυρίως σε τομείς που αφορούν το παραγωγικό κομμάτι του εαυτού μας, όπως η εργασία και η μάθηση.
Ας μη στερήσουμε από τον εαυτό μας το δώρο της μάθησης, της κριτικής σκέψης και της επεξεργασίας πληροφοριών στον βωμό της ευκολίας. Αυτά ακριβώς τα στοιχεία είναι που μας διαφοροποιούν από τις γλωσσικές μηχανές και τα έχουμε ανάγκη αν θέλουμε να συνυπάρχουμε μαζί τους επωφελούμενοι από τις υπηρεσίες τους χωρίς να χάνουμε την ουσία μας. Επομένως, την επόμενη φορά που θα τρέξεις να ρωτήσεις τον «AI φίλο» σου, σκέψου πρώτα μήπως ξέρεις ήδη την απάντηση ή αν μπορείς να την ανακαλύψεις μόνος σου. Μην ξεχνάς, άλλωστε, πως ο ψηφιακός μας βοηθός καταναλώνει και μια τεράστια ποσότητα φυσικών πόρων για κάθε απάντηση που δίνει!
