Τα λατινικά στο ελληνικό σχολείο
Βασίλης Συμεωνίδης (Ιανουάριος 2026)
σε αρχείο pdf
Latina discere poena est
Στις πανελλαδικές εξετάσεις του 2020 και 2021, οι υποψήφιοι ανθρωπιστικών σπουδών εξετάστηκαν στην Κοινωνιολογία αντί των Λατινικών. Το 2020 τα Λατινικά εξετάστηκαν μεταβατικά με το παλιό σύστημα, ενώ το 2020-2021 δεν διδάχθηκαν και δεν εξετάστηκαν στις Πανελλαδικές 2021. Από το 2021-22 η Κοινωνιολογία έπαυσε να διδάσκεται και τα Λατινικά επανήλθαν στις Πανελλαδικές του 2022.
Η συζήτηση που ανέκυψε αφορούσε την αναγκαιότητα διδασκαλίας των Λατινικών και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αναδειχθεί η σημασία τους. Σχετικός προβληματισμός διατυπώνεται και στη Δυτική Ευρώπη, καθώς τίθεται σε αμφισβήτηση η χρησιμότητά τους. Ωστόσο, τα Λατινικά συνεχίζουν να διδάσκονται, έστω λιγότερες ώρες, έχουν κύρος σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ιταλία και συνδέονται ιδεολογικά με την ευρωπαϊκή ταυτότητα.
Στο βασικό ερώτημα για ποιον λόγο διδάσκονται και με ποιον τρόπο δεν είναι εύκολη μια πειστική απάντηση. Ο Ουμπέρτο Έκο στο κείμενο «Τα λατινικά σαν τιμωρία» αποδομεί την άποψη ότι η λατινική είναι γλώσσα ορθολογιστική και διδάσκει πως να σκεφτόμαστε. Θεωρεί ότι στην πραγματικότητα η διδασκαλία τους ταπεινώνει τους μαθητές και να τους εθίζουν στην υπακοή, πράγμα σημαντικό για την κοινωνική λειτουργία. Η ερώτηση, λοιπόν, «γιατί πρέπει να μαθαίνουμε Λατινικά» παραμένει αναπόδραστη και δείχνει την κρίση των κλασικών σπουδών, αν και τα κλασικά γράμματα αποτέλεσαν τη βάση της ανθρωπιστικής παιδείας στη Δυτική Ευρώπη ήδη από την Αναγέννηση. Ενώ, όμως, η Δύση απέκτησε τεράστιο όφελος από τη διδασκαλία της ελληνικής και λατινικής γραμματείας, στην Ελλάδα η διδασκαλία των κλασικών σπουδών ήταν ερασιτεχνική και αντιπαιδαγωγική. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος αδυνατούσε να διαχειριστεί ολοκληρωμένα και αποτελεσματικά την κλασική κληρονομιά.
Σήμερα, το σύντομο κοινωνιολογικό διάλειμμα δείχνει ότι βρισκόμαστε σε πραγματικότητα μεταβολής και αποτελεί σύμπτωμα για αναγκαίες αλλαγές. Στη συνέχεια θα δούμε σύντομα την ιστορία του μαθήματος στην ελληνική εκπαίδευση. ΟΙ τίτλοι των ενοτήτων παραπέμπουν σε φάσεις των διδακτικών εγχειριδίων.
Brevis a natura nobis vita data est
Από την ίδρυση του κράτους, κυρίως με επίδραση των Βαυαρών, τα κλασικά μαθήματα είχαν πρωτοκαθεδρία. Το νέο κράτος προσανατολίστηκε προς την κλασική ελληνική αρχαιότητα για να βρει την ταυτότητά του και έτσι τα Αρχαία Ελληνικά απέκτησαν θεσμική πρωτοκαθεδρία. Η προσέγγιση των κειμένων γινόταν με γλωσσοκεντρική μέθοδο, με έμφαση στη γραμματική και το συντακτικό. Αυτό σήμαινε κυριαρχία του δασκάλου, αυστηρή μετωπική διδασκαλία που προκαλούσε απόσταση μεταξύ μαθητών και μαθήματος, με αποτέλεσμα τον φορμαλισμό και τη στείρα απομνημόνευση.
Τα Λατινικά συμπλήρωναν ως μέρος του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού την εικόνα για το παρελθόν. Η εισαγωγή τους στο νεοελληνικό σχολείο έγινε από τη δεκαετία του 1830 και το μάθημα εξακολουθεί να διδάσκεται σχεδόν δύο αιώνες λόγω της αίγλης που απολαμβάνει ως μέρος των κλασικών σπουδών. Ωστόσο, η σημασία του υποτιμήθηκε, αν και η διδασκαλία ήταν απαιτητική, ακολουθούσε το πρότυπο ευρωπαϊκών χωρών και επέβαλε γνώση γραμματικής, μελέτη πρωτότυπων, αλλά και σύνταξη κειμένων στη λατινική. Μεταφράστηκαν γραμματικές που κυκλοφορούσαν σε άλλες χώρες ή συντάχθηκαν παρόμοιες και υιοθετήθηκαν δοκιμασμένες ευρωπαϊκές μέθοδοι.
Regina rosas amat
Το «Λατινικόν Αναγνωσματάριον» του Κυριάκου Κοσμά είναι ένα από τα μακροβιότερα σχολικά εγχειρίδια της λατινικής γλώσσας στην Ελλάδα. Η πρώτη φράση του, regina rosas amat, εγγραφόταν στη μνήμη μαθητών για δεκαετίες, καθώς χρησιμοποιήθηκε από τη δεκαετία του 1910 έως το 1983. Παράλληλα χρησιμοποιήθηκαν Γραμματικές, όπως του Τζάρτζανου που αποτελεί σχολικό εγχειρίδιο μέχρι σήμερα.
Επίσης, διδάσκονταν κείμενα της λατινικής γραμματείας, όπως του Κικέρωνα, του Οβίδιου, του Ιούλιου Καίσαρα του Κορνηλίου Νέπωτα. Χρησιμοποιούνταν επίσης το σχολικό εγχειρίδιο του Lhomond με στοιχεία για τη ζωή επιφανών Ρωμαίων για να προβληθούν «παραδείγματα αρετής, μετριοπάθειας, μεγαλοψυχίας, φιλανθρωπίας και φιλοπατρίας».
Ovidius poeta in terra Pontica exulat
Το 1983 μοιράζεται για πρώτη φορά το αναγνωστικό των Μ. Πασχάλη και Γ. Σαββαντίδη, που χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα. Περιλαμβάνει κατασκευασμένα κείμενα, περιορισμένα στοιχεία γραμματικής και λίγες πληροφορίες για τη λατινική γραμματεία. Η βασική εστίασή του αφορά τη γλωσσική εκμάθηση χωρίς συστηματική μελέτη του ρωμαϊκού πολιτισμού.
Μετά από τέσσερις δεκαετίες, η λειτουργικότητα και η παιδευτική αξία του μαθήματος είναι αμφίβολη. Λειτουργεί σε σχέση με τα αρχαία ελληνικά, όπως φαίνεται από τον πρόλογο του σημερινού βιβλίου, όπου το λεξιλόγιο συνδέεται με αρχαιοελληνικές και νεοελληνικές λέξεις, με στόχο να διευκολυνθεί η απομνημόνευση και να φανεί η συγγένεια της λατινικής με την ελληνική. Επικρατεί η νοοτροπία ότι τα Λατινικά είναι μάθημα δευτερεύουσας σημασίας μόνο για τους μαθητές που προσανατολίζονται στις ανθρωπιστικές σπουδές και απλώς εξυπηρετεί τις εξετάσεις εισαγωγής στα Πανεπιστήμια.
Το Πρόγραμμα Σπουδών 2023 και το μέλλον
Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Σπουδών 2023, το περιεχόμενο των Λατινικών διαρθρώνεται σε δύο Θεματικά Πεδία: α) Λατινική γλώσσα, που επικεντρώνεται στη γλωσσική διδασκαλία, και β) Ρωμαϊκός κόσμος, που αφορά τη γνωριμία με στοιχεία του ρωμαϊκού πολιτισμού και της καθημερινής ζωής. Ωστόσο, απομένει να δούμε τον τρόπο με τον οποίο θα γίνει στην πράξη ο συνδυασμός γλωσσικής διδασκαλίας και ρωμαιογνωσίας και αν θα ξεπεραστεί η παράδοση που προτάσσει τη γνώση της γλώσσας ως προϋπόθεση για τη γνώση του κόσμου.
Τελικά
Με βάση την ιστορία του μαθήματος και τη συσχέτισή του με την ιστορία του ελληνικού κράτους, τα Λατινικά συνδέονται με έντονη ιδεολογική χρήση, κυρίως σε περιόδους όπως η Βαυαροκρατία, το διάστημα μετά την ήττα του 1897 και η δικτατορία Μεταξά. Τα σχολικά Λατινικά συνιστούν περιορισμένη λατινομάθεια υπονοώντας υπεροχή της ελληνικής γλώσσας. Όμως, τα Λατινικά μπορεί να γίνουν ένας διακριτός τόπος να αποποιηθούμε την εθνική ομφαλοσκόπηση, ένας κρίκος που μας ενώνει με τον ευρωπαϊκό χώρο.
Προς το παρόν, το μάθημα ασφυκτιά εγκλωβισμένο στις εισαγωγικές εξετάσεις χωρίς να πείθει τους μαθητές για την αξία ή τη χρησιμότητά του. Χωρίς να δίνεται μια σύγχρονη απάντηση.
