Προγράμματα Σπουδών, βιβλία και εξέταση των αρχαίων ελληνικών
Υλικό σχετικό με τη συζήτηση στην επιμορφωτική συνάντηση που οργάνωσε η Σύμβουλος Εκπαίδευσης Φιλολόγων Σερρών, Ελένη Χειμαριού (Δευτέρα, 18 Δεκεμβρίου 2023).
και εδώ στο youtube
[Διαβάζουμε το Πρόγραμμα Σπουδών ανάλογα με τις προσωπικές εμπειρίες]
Ξέρουμε καλά ότι με τα προγράμματα σπουδών ασχολούμαστε λίγο ή ελάχιστα ή καθόλου. Και όταν ασχολούμαστε, διαπιστωμένα, τα διαβάζουμε ανάλογα με τις προσωπικές εμπειρίες μας. Συχνά αυτές οι προσωπικές εμπειρίες πηγαίνουν στα μαθητικά μας χρόνια, δηλαδή όταν ήμασταν μαθητές.
Παράδειγμα, επιμένουμε να δίνουμε μετάφραση στα αρχαία ελληνικά από την Α΄ Γυμνασίου, παρά το ότι προγράμματα σπουδών και οδηγίες λένε να μην δίνουμε και να εστιάζουμε σε μια πρώτη κατανόηση. Γιατί διαβάζουμε τα προγράμματα σπουδών και τις οδηγίες, όπως θέλουμε.
Παράδειγμα, εστιάζουμε στη μορφολογία, δηλαδή στη γραμματική, παρά τα όσα λένε τα προγράμματα σπουδών και οι οδηγίες για τη διδασκαλία και στο Γυμνάσιο αλλά και στο Λύκειο. Γιατί διαβάζουμε στα προγράμματα σπουδών αυτό που θέλουμε ή ερμηνεύουμε όπως θέλουμε ό,τι διαβάζουμε.
Παράδειγμα, ζητείται να αποφεύγεται η αναλυτική σύνταξη λέξη-λέξη κλπ. Δείτε ένα μαθητικό βιβλίο και θα καταλάβετε ότι η πλειονότητα των συναδέρφων στέκεται πάνω από κάθε λέξη για να τη χαρακτηρίσει.
Παράδειγμα, δεν προβλέπεται να αφιερώνουμε πολύ χρόνο κατά τη διδασκαλία στο Λύκειο σε ζητήματα όπως ο τονισμός. Όμως, ακόμα και στη Β΄ τάξη Προσανατολισμού Ανθρωπιστικών Σπουδών και στην Γ΄ Προσανατολισμού ώρες αφιερώνονται σε αυτό το θέμα, σε βάρος της ανάλυσης και της ερμηνείας των κειμένων.
[Διαβάζουμε το Πρόγραμμα Σπουδών ανάλογα με τις πεποιθήσεις]
Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν ακολουθούμε τα προγράμματα σπουδών σε όλο το εύρος τους, μα τα ακολουθούμε ανάλογα με τον τρόπο που τα διαβάζουμε και τα ερμηνεύουμε; Δηλαδή, ανάλογα με τις προσωπικές μας εμπειρίες και ανάλογα με τις πεποιθήσεις μας; Για παράδειγμα, για ποιον λόγο εμμένουμε να θεωρούμε ότι δεν είναι δυνατή η κατανόηση του κειμένου αν δεν προηγηθεί λεξιλογική εξομάλυνση και γραμματοσυντακτική ανάλυση;
Οι περισσότεροι απαντάμε με βάση την εμπειρία και την πρακτική που ακολουθούμε, δηλαδή η θεωρία δεν επηρεάζει την πράξη και συνεπώς εμμένουμε ότι:
– δεν είναι δυνατή η κατανόηση του κειμένου, αν δεν προηγηθεί λεξιλογική εξομάλυνση και γραμματικοσυντακτική ανάλυση,
– αρχαία είναι η μορφολογία και ο τονισμός, έτσι εξηγείται και η απαξιωτική φράση «δεν ξέρει ούτε το λύω» για μαθητές που δεν διαβάζουν,
– γλώσσα (και αρχαία γλώσσα) είναι οι λέξεις…, η γλώσσα αντιμετωπίζεται σαν άθροισμα λέξεων,
– η γνώση των κανόνων είναι και γνώση της γλώσσας (για παράδειγμα, αν ξέρω τους κανόνες τονισμού, θα τονίσω σωστά).
Έτσι, η λεξιλογική εξομάλυνση και η γραμματοσυντακτική ανάλυση, η μορφολογία, ο τονισμός, προτάσσονται ως προϋποθέσεις για να φτάσουμε στο κείμενο. Τι συνεπάγονται άδηλα αυτές οι πεποιθήσεις; Είναι η γλώσσα και η αρχαία γλώσσα λέξεις, λεξιλόγιο.
Στις πεποιθήσεις μας, λοιπόν, που απορρέουν από εμπεδωμένη, αλλά όχι και αποτελεσματική πρακτική, καταφεύγουμε συνέχεια, όταν μας ζητάνε να μιλήσουμε για τη χρησιμότητα ή για τις αδυναμίες ή για τους σκοπούς του μαθήματος, ερμηνεύοντας, παρερμηνεύοντας ή αγνοώντας τα προγράμματα σπουδών.
Από την άλλη, τα τελευταία χρόνια έχουμε μια σειρά από προγράμματα σποδών που το ένα επικαλύπτει το άλλο, το αναιρεί, το εμπεριέχει, το συμπληρώνει χωρίς να το προϋποθέτει, κλπ. κλπ Το καλοκαίρι του 2011 δημοσιεύτηκαν προγράμματα σπουδών για την Α΄ Λυκείου, χωρίς να έχουν συνέχεια με αποτέλεσμα στις επόμενες τάξεις να διατηρηθούν τα παλιά. Το Ιανουάριο του 2015 δημοσιεύτηκαν νέα νέα προγράμματα που δεν ίσχυσαν καθόλου, τον Δεκέμβριο του 2019 δημοσιεύτηκε πρόγραμμα σπουδών μόνο για την Γ΄ Λυκείου, αρχές του 2023 δημοσιεύονται νέα προγράμματα σπουδών για όλες τις τάξεις Γυμνασίου και Λυκείου, αλλά ακόμα στην πράξη ισχύουν τα προηγούμενα… Είναι μάλλον έτοιμα και τα επόμενα.
Οπότε, τι κάνουμε; Τα προγράμματα σπουδών προσπαθούν να μας πείσουν για πράγματα. Κοιτάξτε ένα χάρτη λίγο διαφορετικό. Μπορώ να σας πείσω ότι η Μεσόγειος είναι αυτό το πράγμα που βλέπετε; Είναι. Μπορώ να σας πείσω, όμως, αντίθετα με αυτό που έχετε συνηθίσει ότι μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτό το χάρτη. Ό,τι και να λέμε θα επανέλθουμε στις διδακτικές πρακτικές και στις μνήμες που κουβαλάμε από τα μαθητικά μας χρόνια ήδη. Οπότε, αυτό που έχει σημασία επί της ουσίας είναι τα βιβλία.
[Τα Βιβλία αποτελούν υλοποίηση των Προγραμμάτων Σπουδών]
Τα βιβλία που υλοποιούν τα προγράμματα σπουδών και τα οποία τα έχουμε αναγκαστικά στο χέρι, καθώς με αυτά μπαίνουμε στην τάξη, όχι με προγράμματα σπουδών. Αυτά έχουν στα χέρια τους και οι μαθητές, όχι προγράμματα σπουδών. Άρα, τα προγράμματα σπουδών μένουν κενό γράμμα αν δεν εφαρμόζονται στα βιβλία.
Συχνά, τα προγράμματα σπουδών είναι πολύσημα και αντλούν στοιχεία από ποικίλες θεωρίες. Σε κάποια περίπτωση μάλιστα ειπώθηκε για κάποιο πρόγραμμα ότι αποτελεί νεοπλουτισμό θεωριών. Το ζήτημα για μας είναι με ποιον τρόπο εφαρμόζονται ή θα εφαρμοστούν στο μέλλον τα προγράμματα σπουδών στα αρχαία ελληνικά. Με ποιον τρόπο τα αντιλαμβάνονται οι συγγραφείς των βιβλίων, αν το πολλαπλό βιβλίο είναι λύση ή θα προκαλέσει πολλαπλά προβλήματα.
[Τα Αρχαία Ελληνικά της Γ΄ Λυκείου και ο Φάκελος Υλικού]
Στο παράδειγμα του Φακέλου Υλικού στα Αρχαία Ελληνικά της Γ΄ Λυκείου έχουμε το εξής ενδιαφέρον παράδοξο με βάση τις ημερομηνίες. Τι παραθέτουμε με τη σειρά:
- Ο τρόπος εξέτασης του μαθήματος των Αρχαίων στη Γ΄ Λυκείου άλλαξε τον Αύγουστο Σεπτέμβριο του 2018.
- Ο Φάκελος Υλικού δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2019 και χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά κατά τη χρονιά 2019-20.
- Το Πρόγραμμα Σπουδών για τα Αρχαία της Γ΄ Λυκείου δημοσιεύτηκε 31 Δεκεμβρίου 2019.
Δηλαδή έχουμε ένα ωραίο παράδειγμα ακριβώς ανάποδης πορείας χρονολογικά. Από τον τρόπο εξέτασης στο βιβλίο και από το βιβλίο στο πρόγραμμα σπουδών.
Ανακύπτουν ερωτήματα:
Είναι αποτυχημένο εξαιτίας αυτής της πρακτικής το μάθημα των Αρχαίων στη Γ΄ Λυκείου; Ο Φάκελος Υλικού δεν ενέχει θεωρία και κάποιες αρχές διδακτικής και παιδαγωγικής; Το πρόγραμμα σπουδών δεν αποτυπώνει αυτήν τη θεωρία;
[Ο τρόπος εξέτασης των Αρχαίων στον Πανελλαδικό Διαγωνισμό]
Με ανάποδη πορεία, λοιπόν όπως φαίνεται, ο Φάκελος Υλικού ήρθε να καλύψει μια ανάγκη εξεταστική. Στο κάτω κάτω οι εξετάσεις είναι αυτές που τελικά καθορίζουν την πρακτική μας.
Εδώ αξίζει να προσέξουμε κάτι αδιόρατο. Το μάθημα από το 2019 μέχρι το 2021, για τρεις χρονιές, εξετάζεται στις Πανελλαδικές με ερώτηση κατανόησης του κειμένου, χωρίς ζητούμενη μετάφραση. Δεν ζητείται η μετάφραση στον διδαγμένο. Πόσος καβγάς έγινε για αυτό το πράγμα όμως. Επίσης, στην εξέταση τους διδαγμένου τίθενται δύο ερμηνευτικές ερωτήσεις. Συνολικά έχουμε 30 μονάδες, 10 για την ερώτηση κατανόησης και από 10 για κάθε ερμηνευτική.
Τον Οκτώβριο το 2022, οι ερμηνευτικές από δύο γίνονται μία και οι αντίστοιχες μονάδες από 30 γίνονται 20. Οι 10 μονάδες που περισσεύουν προστίθενται στην μετάφραση του αδίδακτου κειμένου. Δηλαδή, η ερμηνευτική ερώτηση του διδαγμένου αντικαταστάθηκε για 10 μονάδες από τη μετάφραση του αδίδακτου.
Επηρεάζει αυτό τον τρόπο που διδάσκουμε;
Αυτές οι συχνά αδιόρατες αλλαγές επηρεάζουν άρρητα τη διδασκαλία και τις πρακτικές μας, επειδή πρέπει να προσαρμοστούν στην εξέταση.
Κάνουμε ό,τι μπορούμε για το μάθημα.
Καθένας με τον τρόπο του και κυρίως μέσα στις αίθουσες.
