Category Archive: Λαογραφία

Ιαν 06 2012

Ηρθανε τα Φώτα με τα Έθιμά τους

Συμβολίζουν τον «καθαρισμό» της γης από τα κακά πνεύματα και την αναγέννηση

ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ:  05/01/2012

Ηρθανε τα Φώτα με τα έθιμά τους

Φωτογραφία Ηλίας Τσάμος


Αν τα Χριστούγεννα τα χαρακτηρίζει το αίσθημα της προσμονής για την έλευση του Θεανθρώπου και την Πρωτοχρονιά η ελπίδα για τα δώρα του νέου χρόνου, τα Φώτα ξυπνούν αισθήματα χαράς και ιερού ξεφαντώματος. Φώτα είναι στο κάτω κάτω…


«Η γιορτή των Φώτων εντάσσεται στις γιορτές του 13ημέρου. Αφορά ουσιαστικά την περίοδο που γιορτάζουμε από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα. Κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Φώτων διασταυρώνονται ειδωλολατρικά και χριστιανικά έθιμα», εξηγεί ο καθηγητής λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης.

Οπως σημειώνει ο κ. Αλεξιάδης «τα Θεοφάνεια είναι από τις μεγαλύτερες γιορτές του ελληνικού εορτολογίου. Γιορτάζεται η ανάμνηση της Βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Αγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και αγιάζονται τα νερά. Την πρώτη μαρτυρία μάς τη δίνει ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς στις αρχές του 3ου αιώνα. Ο Κλήμης αναφέρει ότι οι οπαδοί του αιρετικού γνωστικού βασιλείου γιόρταζαν τη βάπτιση του Χριστού στις 6 Ιανουαρίου, γιατί πίστευαν ότι τότε γινόταν η ενσάρκωση του Θεού στον Χριστό».

«Ο λαός μας», συνεχίζει ο καθηγητής, «ονομάζει ποιητικά τα Θεοφάνεια «Φώτα», «Ολόφωτα», «Ξέφωτα» και «Φωτόγενα», γιατί τότε φωτίζεται ο κόσμος, αγιάζονται τα νερά και εκδιώκονται τα δαιμονικά όντα. Στις εκκλησίες ψάλλεται το «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου Σου Κύριε…» και κατόπιν κλήρος και προσκυνητές κατευθύνονται στην πλησιέστερη θάλασσα, λίμνη, πηγή, ποτάμι, δεξαμενή για το ρίξιμο του σταυρού που θα αγιάσει τα νερά.

»Αμέσως οι κολυμβητές πέφτουν στο νερό σε μιαν άμιλλα για το ποιος θα κατορθώσει να πιάσει πρώτος τον σταυρό τον οποίο παλαιότερα συνήθιζαν να περιφέρουν στα σπίτια τους ως νικητές και συγκέντρωναν χρήματα για λογαριασμό τους ή για κάποιο φιλανθρωπικό σκοπό. Σε ορισμένα μέρη η περιφορά του σταυρού γίνεται ακόμη και σήμερα στα σπίτια. Το έθιμο της κατάδυσης του σταυρού εξακολουθεί να γίνεται με θρησκευτική ευλάβεια και σε ελληνικές παροικίες του εξωτερικού, όσες τουλάχιστον είναι κοντά σε θάλασσα, λίμνη ή ποτάμι (όπως στο Τάρπον Σπρινγκς της Φλόριντα, αλλά και στο Λονδίνο)».

Λαϊκή λατρεία και λαογραφία


Είναι εμφανές ότι ανεξαρτήτως προέλευσης τα περισσότερα έθιμα των ημερών έχουν έντονο καθαγιαστικό, εξαγνιστικό χαρακτήρα. Συμβολίζουν τον «καθαρισμό» της γης από τα κακά πνεύματα και την αναγέννηση που φέρνει ο ερχομός της νέας χρονιάς.


«Όπως έγραψε ο ακαδημαϊκός Γεώργιος Μέγας (στο κλασικό βιβλίο του «Ελληνικές Γιορτές και Έθιμα Λαϊκής Λατρείας») σε ορισμένες περιοχές της δυτικής Μακεδονίας οι χωρικοί θεωρούσαν τα Φώτα ως τη μεγαλύτερη γιορτή του χρόνου, γι’ αυτό πρωτοφορούσαν τα Φώτα, ρούχο, με απώτερο στόχο να «φωτιστεί» κάθε καινούριο», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Αλεξιάδης και προσθέτει:


«Αλλού πίστευαν ότι τα Φώτα δεν βαπτίζονταν μόνο τα νερά αλλά και οι άνεμοι. Όποιος άνεμος τύχαινε και φυσούσε τότε, ημέρωνε κατόπιν ή αυτός θα φύσαγε όλο τον χρόνο. Στη Σινώπη εξάλλου σταύρωναν το σπίτι, κολλούσαν δηλαδή 4 κεριά στους τοίχους του δωματίου για να φύγουν οι «έξω από εδώ». Σε άλλα μέρη, την ίδια ημέρα γίνονται και μεταμφιέσεις. Οι μεταμφιεσμένοι έχουν τρομερή όψη, φέρουν κουδούνια και περιέρχονται τους δρόμους του χωριού ή της πόλης κάνοντας εκκωφαντικούς θορύβους.

»Ο Νικόλαος Πολίτης, ο ιδρυτής της ελληνικής λαογραφικής επιστήμης, είχε πιστέψει ότι η δοξασία των καλλικαντζάρων είχε πλαστεί με αφορμή τις μεταμφιέσεις αυτών ακριβώς των ημερών. Από το αίσθημα φόβου και ανησυχίας που προκαλούσαν άλλοτε οι πολλές φορές επικίνδυνα πειρακτικοί μεταμφιεσμένοι. Τη θεωρία όμως αυτή αργότερα την εγκατέλειψε ο Πολίτης.Ο ελληνικός λαός την θεωρεί μεγάλη γιορτή και την παραλληλίζει με το Πάσχα λέγοντας χαρακτηριστικά: «κάθε Φώτα και Λαμπρή»!

»Η περίοδος της εορτής των Φώτων είναι τριήμερη, ο αγιασμός, τα Θεοφάνεια και ο Αϊ Γιάννης. Η μέρα του αγιασμού όπου στην εκκλησία ψάλλεται η ακολουθία των Ωρών είναι η 5η Ιανουαρίου. Η δεύτερη μέρα είναι των Θεοφανείων. Η τρίτη ημέρα είναι η μέρα του Αϊ Γιαννιού που λέγεται «η Σύναξη του Προδρόμου» και είναι η πιο σημαντική από τις εορτές του Αγίου Ιωάννη», καταλήγει ο κ. Αλεξιάδης.

Το καλαντάρι των εθίμων


Δεν χρειάζεται τίποτε περισσότερο για να είναι η 6η και 7η Ιανουαρίου γεμάτες δρώμενα απ’ άκρη σ’ άκρη της Ελλάδας με τον αγιασμό των υδάτων και το «διώξιμο» των κακών πνευμάτων να έχουν τον πρώτο λόγο.


ΔΡΑΜΑ

«Γίνονται Αράπηδες δεν ντύνονται»

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εθιμικές παραδόσεις αναβιώνει αυτές τις μέρες στα χωριά γύρω από την πόλη της Δράμας.


Νέοι μεταμφιέζονται φορώντας προβιές και μουτσούνες ζώων, παίρνοντας με αυτόν τον τρόπο τραγόμορφη όψη. Κουνώντας ρυθμικά τις κουδούνες που κουβαλάνε στις στολές τους επιδιώκουν να διώξουν το κακό και να φέρουν την ευκαρπία και την ευγονία. Είναι οι λεγόμενοι «Αράπηδες».


Το έθιμο που διαδραματίζεται στα γύρω χωριά, Μοναστηράκι, Ξηροπόταμος, Βώλακας, Πύργοι, Πετρούσσα και Καλή Βρύση διαρκεί τρεις ολόκληρες μέρες, από τις 5 έως τις 7 Ιανουαρίου.


Από το πρωί μέχρι το βράδυ κρατάει η «τελετή των Αράπηδων», ενώ μεγάλο γλέντι με χορούς και τοπικά τραγούδια στήνεται σε κάθε χωριό σε διαφορετική μέρα και ώρα.


«Οι άνθρωποι «γίνονται» Αράπηδες, δεν ντύνονται», εξηγεί ο κ. Ιωάννης Παπουτσής, πρόεδρος του Κέντρου Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ανατολικής Μακεδονίας, για να δείξει πώς οι άνθρωποι εκεί κυριολεκτικά ζουν τον ρόλο τους τις μέρες αυτές.


Το έθιμο, όπως είναι φυσικό, συγκεντρώνει πλήθος κόσμου από όλα τα μέρη της Ελλάδας. «Έρχονται από όλα τα μέρη, ακόμα και από την Κρήτη για να δουν αυτό το τελετουργικό. Οργανώνονται εκδρομές για την Δράμα» αναφέρει ο κύριος Παπουτσής.


Για την εφετινή χρονιά ο χορός των Αράπηδων στο Μοναστηράκι έχει προγραμματιστεί στις 3 το μεσημέρι της ημέρας των Θεοφανείων, ενώ παράλληλα ο Δήμος Δράμας οργανώνει εκδηλώσεις μετά την κατάδυση του Σταυρού στις πηγές της Αγίας Βαρβάρας και στην Ονειρούπολη που έχει στηθεί στον Δημοτικό Κήπο.


ΚΑΒΑΛΑ

Τα «Σάγια» και το ανάμα της φωτιάς

Στην γειτονική Νέα Καρβάλη, ανατολικά της πόλης της Καβάλας, κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανίων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία.


Το έθιμο αποτελεί μια σύνθετη τελετουργική πράξη με χορό και τραγούδι γύρω από αναμμένες πυρές που έχει ως κύριο σκοπό την ευημερία.


ΚΑΣΤΟΡΙΑ

Τα τριήμερα «ραγκουτσάρια»

Ενα από τα πιο γνωστά έθιμα των Θεοφανείων, τα «ραγκουτσάρια», αναβιώνει κάθε χρόνο στην πόλη της Καστοριάς, όπου κι εδώ οι κάτοικοι μεταμφιέζονται για να ξορκίσουν το κακό.


Φορούν μάσκες που έχουν συμβολικό χαρακτήρα και βάφονται με ζωηρά χρώματα. Περιφέρονται στους δρόμους κάνοντας θόρυβο με τα χάλκινα όργανά τους.
Συνηθίζουν να «ζητιανεύουν» από τον κόσμο την ανταμοιβή τους, επειδή όπως λένε είναι το αντίτιμο για να διώξουν τα κακά πνεύματα.


Φέτος το πρόγραμμα των εκδηλώσεων έχει ως εξής: Μετά τον αγιασμό των υδάτων ο Άι Βασίλης θα μοιράσει δώρα σε όλα τα παιδιά την πόλης. Συνοδευόμενος από παραδοσιακή λαϊκή μπάντα θα προσφέρει δώρα και καστοριανό κρασί σε όσους συναντά, ξεκινώντας από την πλατεία Δαβάκη και διασχίζοντας την οδό Μητροπόλεως.


Στο Δημαρχιακό Μέγαρο – στις 16:00 – θα γίνει η έναρξη του καρναβαλιού με τη συνοδεία, ως είθισται, χάλκινων οργάνων. Το «μπουλούκι» θα κατευθυνθεί από την οδό Μητροπόλεως στην πλατεία Ομονοίας.


Από αυτή τη στιγμή και μετά θα ξεχυθούν όλοι στους δρόμους και τα σοκάκια της πόλης, με ζωντανή μουσική από λαϊκές ορχήστρες σε καστοριανούς παραδοσιακούς ρυθμούς και ξέφρενο αδιάκοπο χορό.


Το μεσημέρι της επόμενης ημέρας το σκηνικό θα επαναληφθεί σε ακόμη πιο έντονο ρυθμό. Επιπλέον τα «μπουλούκια» από μικρούς και μεγάλους θα επισκέπτονται φιλικά σπίτια και σπίτια εορταζόντων που είναι ανοιχτά στις απρόσμενες επισκέψεις των μεταμφιεσμένων.


Οι εορταστικές εκδηλώσεις θα φθάσουν στην κορύφωσή τους την 8η Ιανουαρίου με τη μεγάλη παρέλαση στην οδό Μητροπόλεως (Τσαρσί) στη 13:00. Από το Δημαρχιακό Μέγαρο, στην οδό Μητροπόλεως και μέσω της πλατείας Ομονοίας, οι παρέες θα καταλήξουν στο «Ντολτσό» και την πλατεία του.


ΕΡΜΙΟΝΗ

«Γιάλα – γιάλα» από σοκάκι σε σοκάκι

«Στη θάλασσα θα πέσω καλέ, βαθιά στα κύματα, να πιάσω την ποδιά σου με τα κεντήματα, γιάλα-γιάλα.

Αν είσαι κι αν δεν είσαι του Δήμαρχου τσουπί, εγώ θα σε φιλήσω κι ας πάω φυλακή, γιάλα-γιάλα».
Το διάσημο «γιάλα – γιάλα» αναβιώνει στην Ερμιόνη της Αργολίδας πάνω από 50 χρόνια. Ανάλογα έθιμα επιβιώνουν και σε πολλά ψαροχώρια της περιοχής, όπως στο Πόρτο Χέλι και την Κοιλάδα.


Τα ξημερώματα των Φώτων, τα αγόρια που πρόκειται τη νέα χρονιά να παρουσιαστούν στο στρατό, συγκεντρώνονται, γευματίζουν όλοι μαζί και έπειτα γυρνούν σε όλα τα σπίτια της περιοχής από σοκάκι σε σοκάκι. Τα παιδιά φορούν παραδοσιακές ναυτικές φορεσιές και τραγουδούν το «γιάλα – γιάλα».


Την παραμονή των Φώτων οι κάτοικοι στολίζουν της βάρκες τους με φοίνικες, νεραντζιές και μυρτιές. Την 6η Ιανουαρίου τις δένουν τους στο λιμάνι όπου τελείται, όπως σε εκατοντάδες περιοχές της χώρας, το καθιερωμένο έθιμο της βουτιάς των νέων (αλλά καμιά φορά και των μεγάλων) στη θάλασσα για να πιάσουν το Σταυρό.


ΛΕΥΚΑΔΑ

Πορτοκάλια ευλογημένα από τη θάλασσα


Στην Λευκάδα τηρείται κάθε χρόνο τέτοιες μέρες το έθιμο «των πορτοκαλιών». Οι πιστοί βουτούν στη θάλασσα τα πορτοκάλια που κρατούν στα χέρια τους και τα οποία είναι δεμένα μεταξύ τους με σπάγκο.


Ύστερα τα παίρνουν στο σπίτι τους για ευλογία και αφήνουν ένα από αυτά για ένα ολόκληρο χρόνο στα εικονίσματα του σπιτιού χωρίς να μουχλιάζει.


Πριν την τελετή της κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού, ρίχνουν στη θάλασσα τα παλιά πορτοκάλια.


ΛΕΣΒΟΣ

Οι βουτηχτάδες και η νεροκολοκύθα

Σε άλλα νησιά, όπως τη Λέσβο, την ώρα που πέφτουν στη θάλασσα οι βουτηχτάδες για να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες παίρνουν με μια νεροκολοκύθα νερό από 40… κύματα. Επειτα με βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα – χωρίς να μιλούν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας – και στη συνέχεια ρίχνουν το νερό σε μέρος «που δεν πατιέται» (σε χωνευτήρι εκκλησίας).


Στα Δωδεκάνησα πάλι, κυρίως στη Σύμη και την Κάλυμνο, όσοι βουτούν να πιάσουν το Σταυρό στα κρύα νερά της θάλασσας, έχουν ως στόχο τους να κρατήσουν όσο περισσότερο μπορούν την ανάσα τους για να μείνουν όσο το δυνατόν πιο πολύ κάτω από το κρύο νερό.


Όση ώρα διαρκεί η παγωμένη βουτιά, οι ψαράδες των νησιών με τις βάρκες τους, σχηματίζουν έναν προστατευτικό κλοιό γύρω τους, μιας και θεωρούνται οι τυχεροί της νέας χρονιάς που μόλις μπήκε.


Ειρήνη Μαππά

Γεωργία Μισεμικέ

Πηγή : www.tovima.gr

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1922

Ιαν 06 2012

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Πολλοί δεν γνωρίζουν καν την ύπαρξή της κι όμως, η Καλή Βρύση, φωλιασμένη στο Μενοίκιο όρος του Νομού Δράμας, διαθέτει μια ολοζώντανη παράδοση, με εντυπωσιακά λαϊκά δρώμενα που σημαδεύουν την έλευση του νέου χρόνου. Εάν βρεθείτε εκεί αυτή την εποχή, δεν πρόκειται να ξεχάσετε ποτέ τις τραγόμορφες φιγούρες των Μπαμπούγερων, μορφές που ξεπηδούν από τη λατρεία της Μητέρας Γης και του θεού Διονύσου

Οι μέρες από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα, το λεγόμενο Δωδεκαήμερο, είναι μια πολύ ζωντανή περίοδος για την ελληνική παράδοση, σε αντίθεση με την παράδοση της Δύσης, που εκπνέει γιορταστικά μετά την παραμονή Πρωτοχρονιάς. Τα Δρώμενα του Δωδεκαημέρου που τελούνται στα χωριά της Δράμας, και ιδιαίτερα στο Μοναστηράκι, στον Βώλακα, στον Ξηροπόταμο, στην Πετρούσα, στους Πύργους, στην Καλή Βρύση και στην Καλλίφυτο, έχουν κυρίως σχέση με τη Γη, τα πνεύματα και την αιώνια μάχη του καλού με το κακό. Κυρίαρχη μορφή σε αρκετά από αυτά είναι οι «Αράπηδες», άνθρωποι μεταμφιεσμένοι με κατσικοδέρματα και με πρόσωπα μαυρισμένα με αιθάλη, που τραγουδούν και χορεύουν, ξορκίζοντας τα κακά πνεύματα.

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Στο χωριό της Καλής Βρύσης, τα έθιμα που ξετυλίγονται γύρω από τα Φώτα είναι πανάρχαια, συνδέονται με τη λατρεία του Διόνυσου και έχουν τη σκωπτική ονομασία Μπαμπούγερα. Οι Μπαμπούγεροι, διονυσιακά πλάσματα, με τραγόμορφες αμφιέσεις και με βαριές χάλκινες κουδούνες γύρω από τη μέση, περιφέρονται στο χωριό πειράζοντας τον κόσμο, χορεύοντας και τραγουδώντας περιπαικτικά τραγούδια, αναπαριστώντας τη χαρά της ζωής που διώχνει τα κακά πνεύματα πίσω στον σκοτεινό τους κόσμο. Η σατιρική αναπαράσταση του γάμου δε είναι η αφύπνιση της γονιμότητας και της καρποφορίας, που τρυπώνει ανάμεσα στις θρησκευτικές δοξασίες και στην κατάνυξη των ημερών.

Τα καλά πνεύματα ξυπνούν

Το έθιμο έχει τις απαρχές του στη λατρεία του θεού Διονύσου, του θεού της καρποφορίας, της αμπέλου, αλλά και του θεάτρου. Ο θεός είχε ιδιαίτερη σχέση με τη Θράκη, καθώς εκεί βρήκε καταφύγιο η μητέρα του Σεμέλη και μεγάλωσε τον γιο της.

Απόδειξη της λατρείας του θεού στην περιοχή είναι τα σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα διονυσιακής λατρείας που έχουν εντοπιστεί κοντά στην Καλή Βρύση, με εξέχον το περίτεχνο κεφάλι του θεού στεφανωμένου με φύλλα κισσού και αμπελιού.

Ακόμη και τα παιδιά ανυπομονούν να μεταμφιεστούν σε Μπαμπούγερα.

Ακόμη και τα παιδιά ανυπομονούν να μεταμφιεστούν σε Μπαμπούγερα.

Πρόκειται για δημιούργημα τοπικού καλλιτέχνη και σήμερα βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Δράμας. Ακόμη πιο σημαντικό στοιχείο όμως, είναι ο ίδιος ο ναός του θεού Διόνυσου, που ανακαλύφθηκε μόλις δύο χιλιόμετρα έξω από την Καλή Βρύση.

Ανήκει στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια και τα ευρήματα που έχουν εντοπιστεί επιτόπου μιλούν για οργιαστικές τελετές των ανθεστηρίων και των αγροτικών Διονυσίων. Το ιερό λεηλατήθηκε πιθανότατα από τους Γαλάτες, τον 3ο π.Χ. αιώνα.

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Τα Μπαμπούγερα της Καλής Βρύσης τώρα εντυπωσιάζουν πρώτα απ’ όλα με την αμφίεσή τους. Το κάτω μέρος της στολής αποτελείται από άσπρη περισκελίδα και λευκό σώβρακο ή κολάν (παλαιότερα φορούσαν και τσαρούχια από τα οποία αφαιρούσαν τη φούντα ώστε να μπορούν να κινούνται με ευκολία). Το πάνω μέρος του σώματος καλύπτουν με τη γυναικεία «γκούνα», ένα γιλέκο από γούνα προβάτου χωρίς μανίκια, φορεμένο ανάστροφα με το μαλλί προς τα έξω για να δίνει την εντύπωση της προβιάς. Μέσα από το γιλέκο τα Μπαμπούγερα φορούν πουκάμισο λευκό με μακριά μανίκια.

Στο κεφάλι φορούν τραγόμορφη μάσκα από λευκό μαλλί υφασμένο στον αργαλειό, ενώ με κομμάτια προβιάς σχηματίζουν μουστάκια, γένια και φαρδιά φρύδια. Πάνω στα κέρατα βάζουν κομματάκια προβιάς που μοιάζουν με ουρές, ούτως ώστε να δείχνουν ακόμη πιο τρομακτικοί. Τα μάτια και τα ρουθούνια σχηματίζονται με κόκκινα σιρίτια και τα δόντια με λευκά μεγάλα φασόλια κολλημένα στο προσωπείο.

Επίδειξη των προικιών από τη νύφη και τις φίλες της!

Επίδειξη των προικιών από τη νύφη και τις φίλες της!

Στη μέση τους οι χορευτές φορούν πέντε βαριά χάλκινα ή μαντεμένια κουδούνια που διώχνουν με τον ήχο τους το κακό. Τέσσερα από αυτά είναι χυτά σε μορφή κώνου και το πέμπτο σφυρήλατο, φουσκωτό στη μέση και στενό στις άκρες το οποίο αποκαλείται «μπατάλι». Τέλος, η καμπούρα συμβολίζει τη γριά (Μπάμπω) που έχει αποδώσει τους καρπούς της ζωής (τους απογόνους).

Τα λαϊκά δρώμενα στην Καλή Βρύση ξεκινούν ουσιαστικά από την παραμονή των Θεοφανίων, στις 5 Ιανουαρίου. Τα σπίτια του χωριού πρέπει να είναι καθαρά και στολισμένα τη μέρα των Φώτων και οι γυναίκες του χωριού πιάνουν δουλειά από τα χαράματα, για να μείνει και χρόνος για το μαγείρεμα και την προετοιμασία των γλυκών.

Ο γαμπρός δέχεται το απαραίτητο ξύρισμα, τα προικιά του μεταφέρονται από ένα στολισμένο μουλάρι και κατόπιν συναντά τη νύφη.

Ο γαμπρός δέχεται το απαραίτητο ξύρισμα, τα προικιά του μεταφέρονται από ένα στολισμένο μουλάρι και κατόπιν συναντά τη νύφη.

Ομως, πριν από οποιαδήποτε εργασία, οι γυναίκες κάνουν γύρω από το σπίτι έναν κύκλο με στάχτη που έχουν μαζέψει από το τζάκι όλες τις προηγούμενες μέρες του Δωδεκαημέρου. Ο κύκλος αυτός και τα εξορκιστικά λόγια που λέγονται δεν διώχνουν μόνο τα φίδια από τον περιβάλλοντα χώρο, αλλά και τα τελώνια και τους καλικάντζαρους.

Μετά το συγύρισμα και το μαγείρεμα, έρχεται το ζύμωμα του τσουρεκιού, που στην ουσία είναι ένα γλυκό ψωμί σε στρογγυλό σχήμα, που μοιάζει με το χριστόψωμο. Επάνω του σχεδιάζεται το σχήμα του σταυρού και στη μέση τοποθετείται ένα ολόκληρο καρύδι.

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Ακολουθούν τα γλυκίσματα των Φώτων που είναι σιροπιαστά, με κύρια το σαραγλί και τον μπακλαβά. Το βράδυ της παραμονής των Φώτων, η οικογένεια κάθεται στο τελετουργικό δείπνο:

Στη μέση του τραπεζιού τοποθετείται ένα πιάτο με τα προϊόντα που βγάζει από τη γη της η οικογένεια – σιτάρι, καλαμπόκι ή ακόμα και καπνά. Ο αρχηγός της οικογένειας, πατέρας ή παππούς, κόβει το τσουρέκι σε τόσα κομμάτια όσα είναι και τα μέλη της οικογένειας. Με ένα θυμιατό εξαγνίζει τα μέλη της οικογένειας για υγεία και καλή τύχη και στη συνέχεια προσφέρει από τον μεγαλύτερο προς τον μικρότερο ένα κομμάτι από το τσουρέκι μουσκεμένο στο κρασί. Μετά το δείπνο, τα αποφάγια δεν πηγαίνουν στα απορρίμματα, αλλά ρίχνονται στο νερό.

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Στον ρυθμό των κουδουνιών και των παραδοσιακών οργάνων

Την ημέρα των Θεοφανίων, 6 Ιανουαρίου, μετά τη Θεία Λειτουργία και τον Αγιασμό των Υδάτων, τα Μπαμπούγερα παίρνουν τα ηνία στα χέρια τους!

Συγκεντρώνονται σε ομάδες έξω από την εκκλησία και ξεκινούν τα πειράγματα. Στη συνέχεια ξεχύνονται στους δρόμους και στις πλατείες του χωριού, φωνάζοντας και χορεύοντας. Οι χτύποι των κουδουνιών δεν είναι άτακτοι, αλλά ακολουθούν έναν συγκεκριμένο ρυθμό, που δίνει αίσθημα ακουστικής αρμονίας και παράλληλα μια μαγεία στο όλο τελετουργικό. Το γλέντι συνοδεύουν οι ήχοι παραδοσιακών οργάνων, της γκάιντας και του νταχαρέ, που είναι ένα μεγάλο ντέφι με βαθύ ήχο. Οι μουσικοί της Καλής Βρύσης είναι μάστορες στο είδος τους, γνωστοί σε όλη τη Δράμα, που τους προτιμά για τους γάμους και τα πανηγύρια. Παίζουν από παιδιά και όταν φτάσουν στα γηρατειά έχουν ήδη μεταλαμπαδεύσει τη γνώση στην επόμενη γενιά. Τα Μπαμπούγερα παλιότερα πείραζαν και χτυπούσαν απαλά τους περαστικούς με τον «τουρμπά» (ένα σακουλάκι γεμάτο στάχτη) για να φύγουν τα κακά πνεύματα, ενώ σήμερα το σακουλάκι αυτό είναι άδειο, σε μια συμβολική κίνηση που διατηρεί το πνεύμα του αρχαίου εθίμου.

Στο τραπέζι της στέψης όπου τοποθετούνται τα δώρα των «κουμπάρων», κατοίκων άλλων χωριών.

Στο τραπέζι της στέψης όπου τοποθετούνται τα δώρα των «κουμπάρων», κατοίκων άλλων χωριών.

Φέτος, ανήμερα του Αϊ-Γιαννιού ο Πολιτιστικός Σύλλογος της Καλής Βρύσης, που έχει και την κύρια ευθύνη για την οργάνωση των δρώμενων, θα παρουσιάσει με το χορευτικό του τμήμα τους τοπικούς χορούς και θα παροτρύνει ντόπιους και επισκέπτες να συμμετάσχουν στην πλατεία του χωριού.

«Ο Σύλλογος ιδρύθηκε το 1983. Είναι πολύ δραστήριος, με 200 μέλη και 80 χορευτές, όλων των ηλικιών», μας λέει ο πρόεδρός του, Αθανάσιος Παλλικάρης, που μιλά με περηφάνια για το έργο του συλλόγου και τη διατήρηση του εθίμου, που περνά από γενιά σε γενιά με τον ίδιο ζήλο. Οταν πέσει το βράδυ τα Μπαμπούγερα μαζεύονται σε παρέες και επισκέπτονται τους Γιάννηδες του χωριού που με χαρά θα τους ανοίξουν τα σπίτια τους και θα υποστούν τα πειράγματα και τα αστεία τους.

Η Μπάμπω Μαμή εμφανίζεται με τις κουδούνες και τα σκόρδα της για να ξεγεννήσει τη νύφη.

Η Μπάμπω Μαμή εμφανίζεται με τις κουδούνες και τα σκόρδα της για να ξεγεννήσει τη νύφη.

Ο τελετουργικός γάμος

Η τρίτη ημέρα των δρώμενων και η κορύφωση του γλεντιού είναι αφιερωμένη στον τελετουργικό γάμο. Η γιορτή αυτή συμπίπτει με την περίοδο του μετα-δωδεκαημέρου, που είναι και περίοδος καρναβαλική στη Βόρειο Ελλάδα και επιτρέπει μεταμφιέσεις και ελευθεριότητες που γίνονται αποδεκτές απ΄όλη την τοπική κοινωνία, με την προσδοκία μιας ευτυχισμένης και τυχερής χρονιάς.

Καθώς επί δύο 24ωρα τα Μπαμπούγερα με τις εκκωφαντικές κουδούνες τους έχουν ξορκίσει τα κακά πνεύματα και τα έχουν αναγκάσει να επιστρέψουν στα έγκατα της γης, έρχεται η ώρα του ξυπνήματος της φύσης, που ελεύθερη από κακά μάγια είναι έτοιμη για την αναπαραγωγή, για καρποφορία.

Δράμα: «Διονυσιακά» φώτα στην Καλή Βρύση

Την ημέρα του γάμου, το χωριό είναι γεμάτο από κόσμο που καταφθάνει από τα γύρω χωριά, τη Δράμα, αλλά και από άλλους νομούς. Καταφθάνουν ακόμη και από το εξωτερικό οικογένειες με ρίζες από την Καλή Βρύση για να συμμετάσχουν στα δρώμενα.

Στο παλιό τμήμα του χωριού με τα σοκάκια, η «νύφη» ετοιμάζεται και ντύνεται, όπως επιβάλλει το έθιμο, από τις φίλες της, ενώ ο γαμπρός ξυρίζεται και προετοιμάζεται για τη μεγάλη στιγμή. Τη «νύφη» αναπαριστά ένας νέος άντρας με ψεύτικα στήθη και πλούσια κόμη, που μιλάει γυναικεία και πειρακτικά. Το έθιμο ακολουθεί όλο το τυπικό του χωριάτικου γάμου, με την επίδειξη των προικιών της νύφης, το καρφίτσωμα χαρτονομισμάτων, τη συνοδεία της νύφης από «γέρους» και μουσικούς με παραδοσιακά όργανα προς τον γαμπρό.

Τον γαμπρό συνοδεύουν Μπαμπούγεροι καθώς και οι κουμπάροι του, που τα τελευταία 10 χρόνια είναι μέλη πολιτιστικών συλλόγων γειτονικών περιοχών. Το ζευγάρι πηγαίνει στην πλατεία για την τέλεση του γάμου. Τη στέψη κάνει ο ίδιος ο θεός Διόνυσος, τον οποίο υποδύεται ένας άνδρας, ο οποίος κατά τη διάρκεια της τελετής απευθύνει πειρακτικά σχόλια προς τους νεονύμφους.

Ωστόσο, πάνω στην κρίσιμη στιγμή του γάμου, τα Μπαμπούγερα που καραδοκούν, κλέβουν τη νύφη και την απελευθερώνουν αφού την έχουν καταστήσει έγκυο. Τότε εμφανίζεται και η Μπάμπω Μαμή για να ξεγεννήσει τη νύφη.

Παρότι το στοιχείο αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως υστερογενές, αποτελεί παραδοσιακό μοτίβο. Σχετίζεται δε και με τη γιορτή της Αγίας Δομνίκης (8 Ιανουαρίου) που είναι προστάτιδα της γέννας. Λέγεται ότι με το έθιμο αυτό στην Καλή Βρύση τιμούσαν και τη μαμή, της οποίας η παρουσία ήταν πολύτιμη στην παραδοσιακή κοινότητα και κοινωνία.

Το δρώμενο ολοκληρώνεται με χορούς στην πλατεία όπου συμμετέχει όλος ο κόσμος, ενώ το κρασί ρέει άφθονο από μια βρύση που έχει φτιαχτεί στην πλατεία αποκλειστικά για τους εορτασμούς.

FAST INFO

Ο έφιππος Αϊ – Βασίλης
Εάν βρεθείτε στο χωριό την Παραμονή Πρωτοχρονιάς, θα έχετε την ευκαιρία να δείτε την παραδοσιακή «έφιππη είσοδο» του Αγιου Βασίλη, που κατεβαίνει με το άλογό του από το Μενοίκιο Ορος.

Στο προαύλιο της κοινότητας τον υποδέχονται μικρά παιδιά και εκείνος για να τα ευχαριστήσει τους μοιράζει δώρα.

Το πρωί της Πρωτοχρονιάς γίνεται η υποδοχή του χρόνου με το ρίξιμο αλατιού στη φωτιά ώστε… «όπως σκάει το αλάτι, έτσι να σκάσουν οι εχθροί» και με το ρίξιμο νερού στις γωνίες του σπιτιού ώστε… «όπως τρέχει το νερό, έτσι να τρέχουν και τα αγαθά στο σπίτι όλο τον χρόνο». Επίσης παιδιά, κρατώντας κλαδιά ελιάς, χτυπούν τις πόρτες των σπιτιών και δίνουν ευχές για καλή χρονιά.

ΔΙΑΜΟΝΗ
Το μοναδικό ξενοδοχείο της Καλής Βρύσης είναι το «ΑΚΤΙΝΑ» (τηλ.25220 51000). Διαθέτει δέκα δωμάτια με 18 κλίνες συνολικά και στεγάζεται σε ένα από τα παλιά και πολύ όμορφα αρχοντικά του χωριού.

Στον κεντρικό δρόμο Δράμας-Ποσοτσάνης, σε απόσταση 15 λεπτών από την Καλή Βρύση, βρίσκεται το ξενοδοχείο «EPAVLIS» (25210 81348, www.epavlis-hotel.gr).

ΦΑΓΗΤΟ
Θα βρείτε την ταβέρνα «ΔΙΟΝΥΣΟΣ» (τηλ. 25220 51688) που σερβίρει ντόπια κρέατα και μαγειρευτά, ενώ τα Σαββατοκύριακα το μενού εμπλουτίζεται με ψητό κατσίκι.

Επίσης, υπάρχει η ταβέρνα «ΠΕΤΡΟΣ» (τηλ. 25220 51668), με καλό ντόπιο κρέας και τσίπουρο. Για κάτι πιο πρόχειρο, θα βρείτε στην Καλή Βρύση πιτσαρία και τέσσερα καφέ.

Κείμενο: Νέλλη Καψή
Φωτογραφίες: Κλαίρη Μουσταφέλλου

Πηγή : www.ethnos.gr

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1921

Ιαν 06 2012

Ήθη και Έθιμα της γιορτής των Θεοφανίων

[Προσοχή ! Η σωστή ορθογραφία της λέξεης είναι «Θεοφάνια» και όχι «Θεοφάνεια».Σύμφωνα με το Λεξικό του Μπαμπινιώτη η γραφή με -ει- δικαιολογείται ως δήλωση της πράξης και της ιδιότητας του επιθέτου  θεοφανής.Πρβ. διαφανής-διαφάνεια, επιφανής -επιφάνεια. Ωστόσο ,προκειμένου για εορτή είναι προτιμότερο το ουδέτερο τα Θεοφάνια . Πρβ. Ίσθμια, Πύθια, Επιφάνια κ.ά]

Χαρούμενα και ελπιδοφόρα τα Φώτα

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Πέμπτη 05 Ιανουαρίου 2012

Χαρούμενα, θριαμβευτικά και ελπιδοφόρα, τα Θεοφάνεια ή Φώτα κλείνουν το Δωδεκαήμερο, που «άνοιξε» την παραμονή των Χριστουγέννων. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας γιορτάζονται πανηγυρικά μέσα από διάφορα ήθη και έθιμα.

Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια η γιορτή αυτή κάλυπτε μαζί τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του τριημέρου των Φώτων (Αγιασμού, Θεοφάνεια, Αγίου Ιωάννη) γιορτάζεται και μία υπολανθάνουσα λατρεία προς το νερό. Τα νερά θεωρούνται παντού αγιασμένα. Κανείς πια δεισιδαιμονικός φόβος από τις νύχτες και τα ξωτικά του χειμώνα.

Κατά τα Θεοφάνεια φανερώθηκε η τριαδικότητα του Θεού, η Αγία Τριάδα. Λέγονται όμως και «Φώτα», γιατί κατά τα πρώτα χριστιανικά χρόνια, την παραμονή των Θεοφανίων βαπτίζονταν οι οπαδοί της νέας θρησκείας. Η αναζήτηση της καθάρσεως από τον άνθρωπο αντικατοπτρίζεται ακόμη και στις αρχαίες θρησκείες.

Αυτή τη μέρα ξεκινά και η αντίστροφη μέτρηση για τους καλικάντζαρους. Στις 5 Ιανουαρίου, παραμονή των Θεοφανείων, τα αερικά, τα παγανά, οι καλκάδες, οι γνωστοί σε όλους μας καλικάντζαροι, που έκαναν την εμφάνισή τους στον επάνω κόσμο με την αρχή του Δωδεκαήμερου, εγκαταλείπουν τις εγκόσμιες αταξίες τους και ξαναγυρίζουν στο αιώνιο έργο τους: Να κόψουν το δέντρο, που κρατάει τον κόσμο, ώστε να γκρεμιστεί και να χαθεί, για να εκδικηθούν τους ανθρώπους.

Στην ανατολική Μακεδονία ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο εορτασμός των Θεοφανείων στη Δράμα με πληθώρα εκδηλώσεων και δρώμενων. Σκοπός τους είναι η εξασφάλιση της καλοχρονίας, δηλαδή η καλή υγεία και η πλούσια γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγή. Μαύρες κάπες, δέρματα ζώων, μάσκες, κουδούνια και θόρυβοι, στάχτη και σταχτώματα, χοροί και αγερμοί, αναπαράσταση οργώματος και σποράς, πλούσιο φαγοπότι και ευχές επιδιώκουν να επενεργήσουν στην καρποφορία της φύσης.

Σε απόσταση τεσσάρων χιλιομέτρων από την πόλη της Δράμας βρίσκεται το Μοναστηράκι, όπου κάθε χρόνο, στις 6 Ιανουαρίου, την ημέρα των Θεοφανίων, αναβιώνει το έθιμο των Αράπηδων. Έχει τις ρίζες του στην αρχαία ελληνική θρησκεία και πιο συγκεκριμένα στις διονυσιακές τελετές, ενώ έχει δεχτεί και χριστιανικές επιρροές.

Οι Αράπηδες είναι μια εθιμική παράσταση (δρώμενο) με έντονα την υπερβολή, το μαγικό και το λατρευτικό στοιχείο, στην οποία συμμετέχουν οι κάτοικοι της περιοχής. Είναι μία από τις μεταμφιέσεις του Δωδεκαημέρου (25/12-6/1) που γίνονται στο Νομό Δράμας και πιο συγκεκριμένα στο Μοναστηράκι, στο Βώλακα, στην Πετρούσα, στον Ξηροπόταμο, στους Πύργους και στην Καλή Βρύση.

Το ίδιο έθιμο συναντάμε επίσης και στα χωριά Βώλακας, Πετρούσα και Ξηροπόταμος. Αναβιώνει επίσης κάθε χρόνο και στη Νίκησιανη του Δήμου Παγγαίου στο νομό Καβάλας.

Στην Νέα Καρβάλη, ανατολικά της Καβάλας, κάθε χρόνο την παραμονή των Θεοφανίων αναβιώνουν τα «Σάγια», ένα έθιμο που τηρούνταν σε όλη την Καππαδοκία.

Το έθιμο αποτελεί μια τελετουργική πράξη με χορό και τραγούδι γύρω από αναμμένες πυρές.

Ένα από τα πιο γνωστά έθιμα των Θεοφανείων, τα «ραγκουτσάρια», αναβιώνει κάθε χρόνο στην πόλη της Καστοριάς, όπου οι κάτοικοι μεταμφιέζονται για να ξορκίσουν το κακό.

Φορούν τρομακτικές μάσκες που έχουν συμβολικό χαρακτήρα και περιφέρονται στους δρόμους κάνοντας εκκωφαντικούς θορύβους με τα κουδούνια τους. Συνηθίζουν να ζητούν από τον κόσμο την ανταμοιβή τους, επειδή όπως συνηθίζουν να λένε είναι το αντίτιμο για να διώξουν τα κακά πνεύματα.

Το «γιάλα – γιάλα» αναβιώνει στην Ερμιόνη της Αργολίδας πάνω από 50 χρόνια. Ανάλογα έθιμα επιβιώνουν και σε πολλά ψαροχώρια της περιοχής, όπως στο Πόρτο Χέλι και την Κοιλάδα.

Τα ξημερώματα των Φώτων, τα αγόρια που πρόκειται τη νέα χρονιά να παρουσιαστούν στο στρατό, συγκεντρώνονται, γευματίζουν όλοι μαζί και έπειτα γυρνούν σε όλα τα σπίτια της περιοχής από σοκάκι σε σοκάκι, φορώντας παραδοσιακές ναυτικές φορεσιές και τραγουδώντας το «γιάλα – γιάλα».

Την παραμονή των Φώτων οι κάτοικοι στολίζουν της βάρκες τους με φοίνικες, νεραντζιές και μυρτιές, τις οποίες δένουν στο λιμάνι πριν την καθιερωμένη βουτιά.

Στην Λευκάδα τηρείται το έθιμο «των πορτοκαλιών». Οι πιστοί βουτούν στη θάλασσα τα πορτοκάλια που κρατούν στα χέρια τους και τα οποία είναι δεμένα μεταξύ τους με σπάγκο.

Έπειτα τα παίρνουν στο σπίτι τους για ευλογία και αφήνουν ένα από αυτά για ένα ολόκληρο χρόνο στα εικονίσματα του σπιτιού. Πριν την τελετή της κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού, ρίχνουν στη θάλασσα τα παλιά πορτοκάλια.

Σε άλλα νησιά, όπως τη Λέσβο, την ώρα που πέφτουν στη θάλασσα οι βουτηχτάδες για να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες παίρνουν με μια νεροκολοκύθα νερό από 40… κύματα. Έπειτα με βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα – χωρίς να μιλούν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας – και στη συνέχεια ρίχνουν το νερό σε μέρος «που δεν πατιέται» (σε χωνευτήρι εκκλησίας).


Πηγή : www.tanea.gr

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1919

Ιαν 03 2012

Ιστορίες χριστουγεννιάτικων εθίμων από όλο τον κόσμο

Ιστορίες χριστουγεννιάτικων εθίμων από όλο τον κόσμο

Πολυάριθμα είναι τα έθιμα που κάθε τόπος έχει συνδέσει με τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Πώς, όμως, γεννήθηκαν οι συνήθειες, που σήμερα ονομάζουμε παραδόσεις;

Τα Χριστούγεννα ήταν αρχικά μια κινητική γιορτή που εορταζόταν σε διάφορες ημερομηνίες στη διάρκεια του έτους. Η επιλογή της 25ης Δεκεμβρίου έγινε από τον Πάπα Ιούλιο Α τον 4ο αιώνα, επειδή εκείνη η ημερομηνία συνέπιπτε με τα ειδωλολατρικά τελετουργικά για το χειμερινό ηλιοστάσιο.

Η πρόθεση του Πάπα ήταν να αντικατασταθεί ο αρχαίος εορτασμός με τον χριστιανικό. Ωστόσο, υπάρχουν μαρτυρίες ότι τα Χριστούγεννα γιορτάζονταν στη Ρώμη στις 25 Δεκεμβρίου από το 336. Και η ίδια αυτή μέρα ήταν η Πρωτοχρονιά.

Πολλά από τα έθιμα που συνδέονται με τα Χριστούγεννα, όπως η ανταλλαγή δώρων, τα κάλαντα, ο στολισμός του δέντρου έχουν τις ρίζες τους σε παλαιότερες θρησκείες.Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, οι χριστουγεννιάτικες δοξασίες και παραδόσεις αποτελούν ένα μείγμα από κατάλοιπα της λατρείας του Σατούρνου (μιας θεότητας που ταυτίζεται με τον Κρόνο) και άλλων δοξασιών που αναμείχθηκαν με τις χριστιανικές, για να ξεχαστεί στο πέρασμα των αιώνων η αρχική τους προέλευση.

Έθιμα από όλο τον κόσμο

Στη Σικελία οι χωρικοί συνηθίζουν να βγάζουν τα μεσάνυχτα των Χριστουγέννων νερό από τα πηγάδια και με αυτό ραντίζουν τα ζώα τους. Πιστεύουν ότι το νερό αυτό είναι αγιασμένο, επειδή την ίδια ώρα γεννιέται και ο Σωτήρας του κόσμου.

Στη Σαρδηνία πιστεύουν ότι όποιος γεννηθεί τη νύχτα των Χριστουγέννων, και μάλιστα τα μεσάνυχτα, φέρει την ευλογία του Θεού όχι μόνο στους δικούς του, αλλά και στους γείτονες των εφτά σπιτιών βρίσκονται πιο κοντά στο δικό του.

Σε περιοχές της πρώην Γιουγκοσλαβίας, οι νοικοκυρές ραντίζουν τα τραπεζομάντηλά τους με κρασί για να μη ντραπούν οι φιλοξενούμενοί τους, εάν λερώσουν κάποιο.

Στη Ρωσία συνήθιζαν τη νύχτα των Χριστουγέννων να ντύνουν στα άσπρα μια κοπέλλα του σπιτιού, η οποία παρίστανε την Παναγία.

Σε μερικές βρετανικές περιοχές, το έθιμο του γλεντιού σε κήπους με μηλιές την παραμονή των Χριστουγέννων είναι μια παραλλαγή μιας ειδωλολατρικής τελετής. Αφού σκοτεινιάσει, οι αγρότες πηγαίνουν στα περιβόλια, σχηματίζουν παρέες γύρω από τα παλιότερα δέντρα και πίνοντας μπύρα τραγουδούν τα κάλαντα. Πυροβολούν στα κλαριά για να διώξουν τα κακά πνεύματα, ενώ μέχρι πριν από λίγα χρόνια άφηναν γλυκά, για να καλοπιάσουν τα πνεύματα και να εξασφαλίζουν καλή σοδειά.

Στη Σουηδία, την αυγή της 13ης Δεκεμβρίου η «Λουτσία» -σύμβολο του φωτός-, συνήθως το μεγαλύτερο κορίτσι του σπιτιού, φορώντας ένα μακρύ λευκό χιτώνα και ένα στεφάνι από αναμένα κεριά στα μαλλιά, πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι προσφέροντας ζεστό καφέ και κουλουράκια, ενώ τραγουδά παλιά κάλαντα.

Οι θρύλοι της Λουτσία γεννήθηκαν στις Συρακούσες περίπου κατά το έτος 300 μ.Χ. Σε μερικές επαρχίες της Σουηδίας οι κάτοικοι των χωριών συνηθίζουν ανήμερα τα Χριστούγεννα να ρίχνουν έξω από τα σπίτια και τα χωράφια τους σιτάρι, για να γιορτάσουν μαζί τους και τα πουλιά.

Μεσαιωνικά έθιμα

Στη Βενετία, ο Δόγης κι ο λαός πήγαιναν την νύχτα των Χριστουγέννων στο γειτονικό νησάκι του Αγίου Γεωργίου για να προσκυνήσουν το λείψανο του Αγίου Στεφάνου. Στην παραλία του νησιού περίμεναν βενετσιάνικες αρχόντισσες ντυμένες στα μαύρα και στολισμένες με κοσμήματα, για να υποδεχτούν τον Δόγη και να τον συνοδέψουν μέχρι το ναό.

Μετά το τέλος της λειτουργίας, όλη η λαμπρή συνοδεία έμπαινε στις γόνδολες και διασχίζοντας τα νερά ξαναγύριζε στην πλατεία του Αγίου Μάρκου, όπου άρχιζε μεγάλο γλέντι, που συνεχιζόταν μέχρι το πρωί.

Στη Βαρκελώνη, το Μεσαίωνα, είχαν έθιμο την «τελετή του παγωνιού». Την ημέρα των Χριστουγέννων, ο βασιλιάς έπαιρνε μέσα σε χρυσή πιατέλα ένα ψητό παγώνι και το μετέφερε στην τραπεζαρία. Σε αυτή την πομπή τον ακολουθούσε πλήθος από ευγενείς, υπηρέτες και σωματοφύλακες.

Στην τραπεζαρία μέσα βρισκόταν η βασίλισσα. Ο βασιλιάς της προσέφερε το παγώνι, για να το μοιράσει σε όλους τους παρευρισκόμενους. Όσοι δέχονταν την εξαιρετική αυτή τιμή, ήταν υποχρεωμένοι να ορκιστούν μπροστά στην ομήγυρη ότι θα προσπαθήσουν να ανδραγαθήσουν στον πόλεμο ή στις ταυρομαχίες.

Πηγή: IN.GR

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1903

Δεκ 24 2011

Τα Χριστούγεννα στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό

Το 378 για πρώτη φορά γιορτάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη ως αυτοτελής γιορτή

23/12/2011,»ΤΟ ΒΗΜΑ»

Τα Χριστούγεννα στον ελληνικό παραδοσιακό πολιτισμό

Παραμονές Χριστουνέννων τα παιδιά γύριζαν στα σπίτια και έψελναν τα κάλαντα. Στην εικόνα «Ο μικρός σαλπιγκτής» του Γεωργίου Ιακωβίδη.


Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων αντικατέστησε πιθανότατα αρχαιοελληνικές ή ρωμαϊκές γιορτές, όπως τα Σατουρνάλια, τα Κρόνια κ.ά., συνδεδεμένες με τις χειμερινές τροπές του ήλιου (το χειμερινό ηλιοστάσιο στις 22 Δεκεμβρίου).

Περιλαμβάνει τις ημέρες από την παραμονή των Χριστουγέννων (24 Δεκεμβρίου) έως την παραμονή των Θεοφανείων (5 Ιανουαρίου). Έτσι, είναι φυσικό, οι χριστιανικές γιορτές, όπως είναι η Γέννηση του Χριστού, η εορτή του Αγίου Βασιλείου, η Περιτομή και η Βάπτιση να έχουν συνδεθεί με ειδωλολατρικές συνήθειες που αποσκοπούσαν στον εξευμενισμό των δαιμονικών όντων και στην ευετηρία (καλοχρονιά).

Κύριο χαρακτηριστικό των ημερών αυτών είναι οι αγερμοί (κάλαντα) από μικρούς και μεγάλους, οι μεταμφιέσεις, οι προληπτικές ενέργειες για το καλό της χρονιάς κ.ά.

Τα χοιροσφάγια

Μια χαρακτηριστική εκδήλωση των Χριστουγέννων είναι τα χοιροσφάγια, με θυσιαστικό χαρακτήρα, απήχηση αρχαίων εξιλαστήριων και καθαρτήριων θυσιών που συνοδεύονται από μαγικές και δεισιδαιμονικές πράξεις, όπως τα μαντέματα. Οι Ρωμαίοι στην εορτή των Βρουμαλίων στο τέλος του έτους θυσίαζαν χοίρους στον Κρόνο και τη Δήμητρα. Ο χοίρος είναι πιθανότατα μία ενσάρκωση του βλαστικού και γονιμικού δαίμονα, είτε επειδή καταστρέφει τη βλάστηση είτε και εξαιτίας της πολυτοκίας του.


Στον παραδοσιακό πολιτισμό η λατρεία είναι ενσωματωμένη στην αγροτική οικονομία. Η εκτροφή του χοίρου εξασφαλίζει στην οικογένεια κρέας και λίπος για ολόκληρη τη χρονιά. Δεν ήταν δύσκολο να διατηρούν από ένα χοίρο σε κάθε σπίτι καθώς ασχολούνταν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία και είχαν να τον ταϊσουν σιτηρά, τυρόγαλο, βελανίδια και αποφάγια αντί να τα πετάνε.

Για τη σφαγή ακολουθούνταν ιδιαίτερη εθιμοτυπία καθώς γινόταν με ειδικό μαυρομάνικο μαχαίρι και θύτης ήταν ο αρχηγός της οικογένειας. Από το αίμα του ζώου έγραφαν ένα σταυρό στο μέτωπο των μικρών παιδιών για τον πονοκέφαλο.

Κάρφωναν το ρύγχος του χοίρου στον τοίχο ή πάνω από την πόρτα για να διώχνει τους καλικαντζάρους. Από τη σπλήνα και το συκώτι του μάντευαν το μέλλον της οικογένειας.

Έπειτα μαζεύονταν στα σπίτια και δοκίμαζαν τους χοιρινούς μεζέδες και παρασκεύαζαν τα λουκάνικα, τα απάκια και τα σύγλινα. Ιδιαίτερα φιλανθρωπικό χαρακτήρα αλληλεγγύης προς τον συνάνθρωπο είχε η συνήθεια να στέλνουν «τα σκουτελικά για ψυχικό» δηλαδή καλάθια με δώρα, κυρίως φαγώσιμα.

Τα Χριστούγεννα και τα έθιμά τους

Η γιορτή των γενεθλίων του Χριστού θεσπίστηκε στις 25 Δεκεμβρίου από τους Χριστιανούς και ο εορτασμός της επεκτάθηκε σταδιακά σε όλο το ρωμαϊκό κράτος, ανατολικό και δυτικό. Στόχος τους ήταν να παραμερίσουν τον περσικό θεό Μίθρα, θεό του ήλιου και του φωτός. Η μέρα των γενεθλίων του «το Γενέθλιον του αήττητου Ήλιου» γιορταζόταν στις 25 του Δεκέμβρη. Η γιορτή αυτή συνδυαζόταν με τα Σατουρνάλια, παλιά αγροτική γιορτή που έγινε μία από τις σπουδαιότερες γιορτές των Ρωμαίων και γιορταζόταν από τις 17 έως τις 23 Δεκεμβρίου.

Ο σύνδεσμος του Χριστού με τον ήλιο φανερώνεται και στην υμνογραφία των Χριστουγέννων: «Ανέτειλας, Χριστέ, εκ Παρθένου, νοητέ Ήλιε της Δικαιοσύνης». Η γέννηση του Χριστού γιορταζόταν αρχικά στις 6 Ιανουαρίου, μαζί με τη βάπτιση. Το 378 για πρώτη φορά γιορτάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη τα Χριστούγεννα ως αυτοτελής γιορτή.

Προάγγελος των Χριστουγέννων είναι οι ομάδες των παιδιών που τραγουδούν τα κάλαντα. αρχίζοντας με την εξιστόρηση της γέννησης του Χριστού, συνεχίζουν με παινέματα για το σπίτι και τους σπιτικούς και τελειώνουν ζητώντας πλούσιο φιλοδώρημα.

Στο Ζαγόρι της Ηπείρου για παράδειγμα, ξημερώνοντας Χριστούγεννα, κάνουν τα «σπάργανα», τηγανίτες με πολλά καρύδια επάνω που συνηθίζουν να προσφέρουν σε όσους επισκέπτονται λεχώνα. Το Δωδεκαημέρου που μεσολαβεί ανάμεσα στη γέννηση και τη βάπτιση του Χριστού είναι μια ιδιαίτερη χρονική περίοδος. Αν για τα μικρά αβάπτιστα παιδιά και τις λεχώνες παίρνονται ιδιαίτερες προφυλάξεις για να τα προστατεύσουν καθώς είναι ευάλωτα στις επιβουλές και συνάμα επικίνδυνα, ο χρόνος που μεσολαβεί ως τη βάπτιση του Χριστού είναι χρόνος αταξίας που αφορά ολόκληρη την παραδοσιακή κοινωνία.

Τα Χριστούγεννα αποτελούν οικογενειακή γιορτή, που συγκεντρώνει τα μέλη της οικογένειας γύρω από το κοινό τραπέζι, όπου θα κόψουν το χριστόψωμο, στολισμένο με καρύδια και σχέδια από ζυμάρι. Στη Μακεδονία και αλλού τα Χριστούγεννα μαγείρευαν ντολμαδάκια (σαρμάδες) με λάχανο και κρέας χοιρινό, συνοδευμένο με σέλινο, πράσο ή σπανάκι, ενώ σε άλλες περιοχές έσφαζαν κότα και έφτιαχναν σούπα. Η γαλοπούλα είναι νεώτερη συνήθεια στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι.

Τα κάλαντα των Χριστουγέννων

Τα κάλαντα είναι τραγούδια που λέγονται από ομάδες παιδιών ή ενηλίκων στους δρόμους ή τα σπίτια με φιλοδώρημα. Πήραν το όνομά τους από τη γιορτή των Καλενδών του ρωμαϊκού ημερολογίου.

Την παραμονή των Χριστουγέννων παιδιά ή άντρες γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι κι έλεγαν τα κάλαντα. Στη Χίο το βράδυ της παραμονής ομάδες παιδιών ή άντρες γύριζαν στα σπίτια με τύμπανα και φλογέρες ή με μουσική και έψαλλαν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

Στην περιοχή Κοζάνης κρατούσαν ένα ξύλο μήκους μισού μέτρου και σχήματος Τ (την τζομπανίκα) για να χτυπούν τις πόρτες και ένα τροβά (υφαντό σακούλι για τα δώρα). Οι νοικοκυρές τους «φιλεύουν» μήλα, σύκα, καρύδια, κάστανα, κουλουράκια (κολιαντίνες), αβγά, χρήματα κ.ά.

Στην Ήπειρο τραγουδούσαν:

Κόλιαντα , μπάμπω, κόλιαντα,

Και μένα κολιαντίνα

Κι αν δεν μου δώσεις

Κι αν δεν μου δώσης κόλιαντα,,

Δώσ’ μας την θυγατέρα σ’.

-Τι την θέλεις, τη δική μου θυγατέρα

-Να την φιλώ να την τσιμπώ

να με ζεσταίνει το βράδυ

Φέρτε μας τα κόλιαντα,

Τι μας πήρ’ η μέρα.

Η μέρα μερουλίζει

Το πουλί τσουρίζει.

Η γάτα νιαουρίζει,

Ο Χριστός γεννιέται,

Γεννιέται και βαφτίζεται

Στους ουρανούς απάνω.

Οι άγγελοι χαίρουνται

Και τα δαιμόνια σκάνουν (=σκάνε)

Σκαίνουν και πλαντάζουν

Τα σίδερα δαγκάνουν

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο φαίνεται ότι εμφανίστηκε στη νεώτερη Ελλάδα την εποχή του Όθωνα. Βέβαια μόνο ύστερα από τον τελευταίο πόλεμο εκλαϊκεύτηκε και αγαπήθηκε ως χριστουγεννιάτικο στολίδι. Είναι γερμανικό και σκανδιναβικό έθιμο και από εκείνους τους λαούς το έμαθαν και οι άλλοι. Η χρήση πράσινων κλαδιών αειθαλών δένδρων υπήρχε και στις αρχαίες γιορτές των «δεντροφοριών» και στις ρωμαϊκές και βυζαντινές καλένδες. Το δέντρο με τα αναβλαστικά σχήματα και το πράσινο χρώμα ήταν πάντα ένα σύμβολο ζωής. Όσον αφορά το στολισμένο καραβάκι τα παιδιά των νησιών και των παραθαλασσίων περιοχών τραγουδούσαν τα κάλαντα κρατώντας φωτισμένα καράβια σαν φαναράκια. Στην Ηπειρωτική και Ορεινή Ελλάδα κρατούσαν επίσης φανάρι, μια εκκλησία, ένα ομοίωμα της αγιας-Σοφιάς.

Οι καλικάντζαροι

Οι καλικάντζαροι έρχονταν την παραμονή των Χριστουγέννων και έφευγαν τα Θεοφάνεια. Έχουν διάφορες ονομασίες: Λυκοκαντζαραίοι, σκαρικατζέρια, καρκατζέλια, πλανήταροι (Κύπρος), Κάηδες (Σύμη), καλλισπούδηδες, χρυσαφεντάδοι (Πόντος), κωλοβελόνηδες, παρωρίτες ή παραωρίτες (πριν από το λάλημα του πετεινού), παγανά. Με παρεμφερή ονόματα υπάρχουν οι καλικάντζαροι και στους βαλκανικούς λαούς. Και στους άλλους χριστιανικούς λαούς εμφανίζονται δοξασίες για δαιμονικά όντα κατά το Δωδεκαήμερο: Λυκάνθρωποι, Στρίγγλες, Μάγισσες, Νόρνες.

Συμβολίζουν το σκοτάδι και ζουν όλο το χρόνο στα έγκατα της γης, προσπαθώντας να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γη. Όταν είναι πολύ κοντά να το πετύχουν, την παραμονή των Χριστουγέννων ανεβαίνουν στη γη δημιουργώντας προβλήματα στους ανθρώπους. Η πίστη για τους καλικαντζάρους ως δαιμονικών όντων που ζουν κάτω από τη γη στηρίζεται στην κοσμοθεωρία περί ακινησίας της γης. Μένουν ανάμεσα στους ανθρώπους δώδεκα ημέρες ως την παραμονή των Φώτων αφήνοντας στην ησυχία του το δέντρο της Ζωής να αναβλαστήσει.


Ο λαός τους φαντάζεται μαύρους και άσχημους, κουτσούς, ψηλούς με μάτια κόκκινα, πόδια τραγίσια και σώμα τριχωτό. Οι άνθρωποι προσπαθούσαν να τους εξουδετερώσουν με διάφορους τρόπους και κυριότερα με τη φωτιά, η οποία καίει συνεχώς στο τζάκι όλο το Δωδεκαήμερο. Διάλεγαν ένα κούτσουρο («δωδεκαμερίτης», «χριστόξυλο») και μάλιστα από αγκαθωτό δέντρο. Με τη στάχτη του ράντιζαν το σπίτι ξημερώματα παραμονής Θεοφανείων τρέποντας σε φυγή τα δαιμόνια.

Σύμφωνα με μια παράδοση: «Οι Λυκοκαντζαραίοι έρχονται από τη γης αποκάτου. Ούλο το χρόνο πελεκάν με τα τσεκούρια να κόψουν το δέντρο που βαστάει τη γης. Κόβουν κόβουν όσο που μενέσκει λιγάκι ακόμα ως μια κλωνά άκοπο, και λεν «χάισε να πάμε, και θα πέση μοναχό του».

Και στα νησιά φτάνουν οι καλικάντζαροι. Με το καράβι τους. Κάνουν ζημιές: Χύνουν το νερό, τ’ αλεύρι, κατουρούν τη στάχτη. Γι αυτό και βάζουν στη φωτιά ρείκια, αλάτι, που κάνουν κρότο, ή ρίχνουν κανένα πετσί να βρωμάει».

Ο λαός πιστεύει ότι Καλικάντζαροι γίνονται όσοι γεννιούνται το Δωδεκαήμερο, γιατί έχουν συλληφθεί την ίδια μέρα με το Χριστό. Θέλουν να κάνουν κακό στους ανθρώπους. Είναι άσκημοι, κουτσοί, εριστικοί, ανόητοι γιατί δεν βοηθά ο ένας τον άλλον και για το λόγο αυτό είναι αναποτελεσματικοί στο να κάνουν κακό. Όσους περπατούσαν τη νύχτα έξω τους ανάγκαζαν να χορέψουν μαζί τους (είναι χαρακτηριστικό το παραμύθι με τη Μάρω που γύριζε από το μύλο τη νύχτα).

Οι μυλωνάδες που εργάζονταν στο μύλο, ο οποίος ήταν συνήθως χτισμένος σε μέρος μακριά από τον καθαγιασμένο χώρο του οικισμού δίπλα σε ποτάμι, είχαν πάρε δώσε με καλικαντζάρους. Τα Φώτα όλα τα πονηρά πνεύματα φεύγουν με τον αγιασμό..

Το «Χριστόξυλο»

Κλαδιά δέντρων, ανάλογα με την περίσταση, χρησιμοποιούνται κατά τη διάρκεια της χρονιάς για στολισμό, επίτευξη γονιμότητας, αποτροπή επιβλαβών ζωυφίων, προστασία από τη βασκανία και γενικά για ευεργετική επίδραση σε ανθρώπους, ζώα και κτήματα.

Έτσι η ελιά σύμβολο μακροβιότητας, γονιμότητας και ευτυχίας εξαιτίας του αειθαλλούς της φυλλώματος και του εξαιρετικά θρεπτικού και υγιεινού καρπού της, χρησιμοποιήθηκε και εξακολουθεί να έχει την μεγαλύτερη χρήση στα χαρακτηριστικά περάσματα του ανθρώπινου κύκλου της ζωής (από τη γέννηση ως το θάνατο), αλλά και στον κύκλο του χρόνου (από τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά, την Πρωτομαγιά). Αλλά και το πουρνάρι (δρυς, δέντρο), η καρυδιά, η κρανιά, η μηλιά κ.ά. χρησιμοποιούνται εθιμικά για τον αποχρωματισμένο τελετουργικά στολισμό των σπιτιών κατά τη διάρκεια του χρόνου.

Στη Χίο το βράδυ της παραμονής ομάδες παιδιών ή άντρες γύριζαν στα σπίτια με τύμπανα και φλογέρες ή με μουσική και έψαλλαν τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα.

* Η κυρία Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη είναι διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1861

Δεκ 24 2011

Ιστορίες χριστουγεννιάτικων εθίμων από όλο τον κόσμο

Παρασκευή, 23 Δεκέμβριος 2011

Ιστορίες χριστουγεννιάτικων εθίμων από όλο τον κόσμο

Πολυάριθμα είναι τα έθιμα που κάθε τόπος έχει συνδέσει με τον εορτασμό των Χριστουγέννων. Πώς, όμως, γεννήθηκαν οι συνήθειες, που σήμερα ονομάζουμε παραδόσεις;

Τα Χριστούγεννα ήταν αρχικά μια κινητική γιορτή που εορταζόταν σε διάφορες ημερομηνίες στη διάρκεια του έτους. Η επιλογή της 25ης Δεκεμβρίου έγινε από τον Πάπα Ιούλιο Α τον 4ο αιώνα, επειδή εκείνη η ημερομηνία συνέπιπτε με τα ειδωλολατρικά τελετουργικά για το χειμερινό ηλιοστάσιο.

Η πρόθεση του Πάπα ήταν να αντικατασταθεί ο αρχαίος εορτασμός με τον χριστιανικό. Ωστόσο, υπάρχουν μαρτυρίες ότι τα Χριστούγεννα γιορτάζονταν στη Ρώμη στις 25 Δεκεμβρίου από το 336. Και η ίδια αυτή μέρα ήταν η Πρωτοχρονιά.

Πολλά από τα έθιμα που συνδέονται με τα Χριστούγεννα, όπως η ανταλλαγή δώρων, τα κάλαντα, ο στολισμός του δέντρου έχουν τις ρίζες τους σε παλαιότερες θρησκείες.Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, οι χριστουγεννιάτικες δοξασίες και παραδόσεις αποτελούν ένα μείγμα από κατάλοιπα της λατρείας του Σατούρνου (μιας θεότητας που ταυτίζεται με τον Κρόνο) και άλλων δοξασιών που αναμείχθηκαν με τις χριστιανικές, για να ξεχαστεί στο πέρασμα των αιώνων η αρχική τους προέλευση.

Έθιμα από όλο τον κόσμο

Στη Σικελία οι χωρικοί συνηθίζουν να βγάζουν τα μεσάνυχτα των Χριστουγέννων νερό από τα πηγάδια και με αυτό ραντίζουν τα ζώα τους. Πιστεύουν ότι το νερό αυτό είναι αγιασμένο, επειδή την ίδια ώρα γεννιέται και ο Σωτήρας του κόσμου.

Στη Σαρδηνία πιστεύουν ότι όποιος γεννηθεί τη νύχτα των Χριστουγέννων, και μάλιστα τα μεσάνυχτα, φέρει την ευλογία του Θεού όχι μόνο στους δικούς του, αλλά και στους γείτονες των εφτά σπιτιών βρίσκονται πιο κοντά στο δικό του.

Σε περιοχές της πρώην Γιουγκοσλαβίας, οι νοικοκυρές ραντίζουν τα τραπεζομάντηλά τους με κρασί για να μη ντραπούν οι φιλοξενούμενοί τους, εάν λερώσουν κάποιο.

Στη Ρωσία συνήθιζαν τη νύχτα των Χριστουγέννων να ντύνουν στα άσπρα μια κοπέλλα του σπιτιού, η οποία παρίστανε την Παναγία.

Σε μερικές βρετανικές περιοχές, το έθιμο του γλεντιού σε κήπους με μηλιές την παραμονή των Χριστουγέννων είναι μια παραλλαγή μιας ειδωλολατρικής τελετής. Αφού σκοτεινιάσει, οι αγρότες πηγαίνουν στα περιβόλια, σχηματίζουν παρέες γύρω από τα παλιότερα δέντρα και πίνοντας μπύρα τραγουδούν τα κάλαντα. Πυροβολούν στα κλαριά για να διώξουν τα κακά πνεύματα, ενώ μέχρι πριν από λίγα χρόνια άφηναν γλυκά, για να καλοπιάσουν τα πνεύματα και να εξασφαλίζουν καλή σοδειά.

Στη Σουηδία, την αυγή της 13ης Δεκεμβρίου η «Λουτσία» -σύμβολο του φωτός-, συνήθως το μεγαλύτερο κορίτσι του σπιτιού, φορώντας ένα μακρύ λευκό χιτώνα και ένα στεφάνι από αναμένα κεριά στα μαλλιά, πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι προσφέροντας ζεστό καφέ και κουλουράκια, ενώ τραγουδά παλιά κάλαντα.

Οι θρύλοι της Λουτσία γεννήθηκαν στις Συρακούσες περίπου κατά το έτος 300 μ.Χ. Σε μερικές επαρχίες της Σουηδίας οι κάτοικοι των χωριών συνηθίζουν ανήμερα τα Χριστούγεννα να ρίχνουν έξω από τα σπίτια και τα χωράφια τους σιτάρι, για να γιορτάσουν μαζί τους και τα πουλιά.

Μεσαιωνικά έθιμα

Στη Βενετία, ο Δόγης κι ο λαός πήγαιναν την νύχτα των Χριστουγέννων στο γειτονικό νησάκι του Αγίου Γεωργίου για να προσκυνήσουν το λείψανο του Αγίου Στεφάνου. Στην παραλία του νησιού περίμεναν βενετσιάνικες αρχόντισσες ντυμένες στα μαύρα και στολισμένες με κοσμήματα, για να υποδεχτούν τον Δόγη και να τον συνοδέψουν μέχρι το ναό.

Μετά το τέλος της λειτουργίας, όλη η λαμπρή συνοδεία έμπαινε στις γόνδολες και διασχίζοντας τα νερά ξαναγύριζε στην πλατεία του Αγίου Μάρκου, όπου άρχιζε μεγάλο γλέντι, που συνεχιζόταν μέχρι το πρωί.

Στη Βαρκελώνη, το Μεσαίωνα, είχαν έθιμο την «τελετή του παγωνιού». Την ημέρα των Χριστουγέννων, ο βασιλιάς έπαιρνε μέσα σε χρυσή πιατέλα ένα ψητό παγώνι και το μετέφερε στην τραπεζαρία. Σε αυτή την πομπή τον ακολουθούσε πλήθος από ευγενείς, υπηρέτες και σωματοφύλακες.

Στην τραπεζαρία μέσα βρισκόταν η βασίλισσα. Ο βασιλιάς της προσέφερε το παγώνι, για να το μοιράσει σε όλους τους παρευρισκόμενους. Όσοι δέχονταν την εξαιρετική αυτή τιμή, ήταν υποχρεωμένοι να ορκιστούν μπροστά στην ομήγυρη ότι θα προσπαθήσουν να ανδραγαθήσουν στον πόλεμο ή στις ταυρομαχίες.

Πηγή: IN.GR

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1860

Δεκ 12 2011

Όταν οι αρχαίοι έλυναν τις διαφορές τους με …κατάρες

Οι κατάδεσμοι μαρτυρούν μία κοινή πρακτική στην αρχαιότητα, τη χάραξη κειμένων με κατάρες πάνω σε πινακίδες

Όταν  οι αρχαίοι έλυναν τις διαφορές τους  με  …κατάρες

Τμήμα της πινακίδας με τον κατάδεσμο που μεταγράφηκε πρόσφατα από πανεπιστήμιο της Βαλτιμόρης


«Καλή και όμορφη Περσεφόνη,  γυναίκα του Πλούτωνα, ή Σάλβια, αν προτιμάς  να σε  αποκαλώ  έτσι, άρπαξε  την υγεία, το σώμα, την  όψη, τη δύναμη και τις ικανότητες του   Πλότιου… ».

Από την αρχαία Ρώμη έρχεται  αυτός  ο  κατάδεσμος  (κατάρα για  τους αρχαίους)  που συντηρήθηκε  πρόσφατα  και  εκτίθεται στο κοινό   του Αρχαιολογικού  Μουσείου   του  Πανεπιστημίου Johns Hopkins της  Βαλτιμόρης  των  ΗΠΑ.  Μαζί  μάλιστα  εκτίθεται  και το καρφί από  σίδηρο,  το  οποίο  είχε  χρησιμοποιηθεί για να στερεωθεί η πινακίδα  με τον κατάδεσμο.

Η προσφάτως  συντηρημένη ρωμαϊκή  πινακίδα, ηλικίας 2.000 ετών είναι μία  από τις πέντε   που κατέχει το πανεπιστήμιο από το 1908.  Μόλις  πριν  από  λίγο καιρό  όμως αποκρυπτογραφήθηκε το κείμενό  της χάρη σε  έναν  μεταπτυχιακό φοιτητή  του  πανεπιστημίου,  τον  Ουίλιαμ Σέργουντ Φοξ, ο  οποίος πραγματοποίησε την  μελέτη της.

Οι κατάδεσμοι ,όπως  αυτός, μαρτυρούν μία κοινή πρακτική στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα,  δηλαδή την  χάραξη κειμένων με  κατάρες πάνω σε  πινακίδες,   τις  οποίες  στη  συνέχεια  τοποθετούσαν μέσα σε πηγάδια  ή τάφους. Κι  ενώ αρχικά   αυτοί οι κατάδεσμοι  ανέφεραν  μόνον  το  όνομα  του προσώπου που  ήταν  ο στόχος της  πράξης,  με το πέρασμα του  χρόνου  έγιναν  όλο  και πιο  σύνθετες,  όπως  αυτό του  Μουσείου Johns Hopkins.  Οι κατάρες  μάλιστα μπορούσε να γραφτούν  οπουδήποτε από απλά όστρακα αγγείων ως  πολύτιμους λίθους, αν και ο μόλυβδος ήταν το συνηθέστερο υλικό για το σκοπό αυτό.

«Παράδωσέ τον στον Πλούτωνα, τον άντρα σου. Είθε να μην είναι σε θέση να ξεφύγει  από αυτή την κατάρα με  το μυαλό του. Παράδωσέ τον στους  πυρετούς _τεταρταίο, τριταίος και καθημερινό _ έτσι ώστε να παλεύουν και αγωνίζονται μαζί του…». Αυτά  αναφέρει στη  συνέχεια  η  κατάρα  αλλά  και το κείμενο  που  ακολουθεί δεν αφήνει  καμία αμφιβολία, ότι  ο καημένος ο   σκλάβος  Πλότιους δεν  θα …απόλαυσε τις τελευταίες ημέρες του! Ιδού:

«Κάλεσε  για μένα   τον τρικέφαλο  δαίμονα   για να  αποσπάσει την καρδιά του Πλότιους. Υπόσχομαι  ότι  θα σου προσφέρω δώρα _ σύκα  και ένα  μαύρο γουρούνι _  αν  ολοκληρωθεί αυτό, πριν από το μήνα Μάρτιο. Αυτά θα σου προσφέρω, Περσεφόνη Salvia, όταν ολοκληρώσεις  αυτά που  ζητώ. Δίνω σε σένα  το κεφάλι του Πλότιους  του  δούλου, γιού   του Αβονία.  Δίνω  σε σένα το μέτωπο του Πλότιους. Περσεφόνη Salvia, δίνω σε σένα τα φρύδια του Πλότιους. Περσεφόνη Salvia, δίνω σε σένα  τα βλέφαρα του Πλότιου. Περσεφόνη Salvia, δίνω σε σένα τους μαθητές του Πλότιους…». Και  τελειώνει: «Σου  παραδίδω τον  Πλότιους  από το μήνα Φεβρουάριο. Αφησέ τον  να χαθεί οριστικά. Αφησέ τον να πεθάνει άθλια. Αφησέ τον  να καταστραφεί  στη  δυστυχία  του  ολοκληρωτικά.  Φρόντισε  ώστε  να μη  δει άλλο ένα μήνα»!

Κανείς δεν ξέρει τι έκανε ο φτωχός   Πλότιους  ώστε   να προκαλέσει κάποιον τόσο ώστε  να ζητεί από τους  θεούς  να  ρίξουν  τόσα  κακά  επάνω του. Αλλά  και κανείς δεν ξέρει, ποιος τοποθέτησε τον κατάδεσμο,  γιατί  τόσο  αυτός  που καταριόταν  όσο  και  εκείνος  που  έκανε την κατάρα   κρύβονταν   πολύ προσεκτικά  από το φόβο της τιμωρίας.  Δύο  χιλιάδες  χρόνια  μετά  πάντως  η αλήθεια  βγήκε στο  φως.

http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=434416&h1=true

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1806

Δεκ 07 2011

Τα παιδία παίζει… επιτραπέζια από το 3.500 π.Χ.

Σύμφωνα με έρευνα του αμερικανικού περιοδικού «Αntiquity»

Τα παιδία παίζει... επιτραπέζια από το 3.500 π.Χ.

Η βασίλισσα της Αιγύπτου Νεφερτάρι παίζει το δημοφιλές παιχνίδι της εποχής «Σενέτ»

Στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία πριν από αρκετές χιλιετίες αναζητούνται οι ρίζες των επιτραπέζιων παιχνιδιών, που σιγά σιγά εξαπλώθηκαν και στον υπόλοιπο αρχαίο κόσμο για να συνεχίσουν να χαρίζουν ψυχαγωγία, φυσικά, ως σήμερα. Αλλά και στην Ινδία και στην Κίνα τα επιτραπέζια εμφανίσθηκαν νωρίς, χωρίς όμως να μπορεί να προσδιοριστεί πότε ακριβώς. Από την άλλη το βέβαιο είναι, ότι αυτά τα ανταγωνιστικά παιχνίδια, που παίζονταν στο έδαφος, στο πάτωμα ή σε πίνακες ήταν μία δραστηριότητα μόνον για την ελίτ κάθε κοινωνίας, αφού άλλωστε μόνο οι προνομιούχοι από άποψη θέσης και πλούτου είχαν την δυνατότητα να τα κατέχουν αλλά και το χρόνο για να… παίζουν.

Περί το 3.500 π.Χ. προσδιορίζεται η εμφάνιση των επιτραπέζιων, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο αμερικανικό περιοδικό «Antiquity», όπου επίσης αναφέρεται ότι η ευρεία διάδοση των παιχνιδιών αυτών στην Ευρώπη έγινε πολύ αργότερα, συγκεκριμένα κατά την εποχή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Στη Βρετανία, για παράδειγμα, έφθασαν στα τέλη του 1ου π.Χ. αιώνα. Οπως αναφέρει μάλιστα ένας εκ των μελετητών, ο Μαρκ Χολ «πολλά από τα πρώτα επιτραπέζια παιχνίδια φαίνεται να ήταν διπλωματικά δώρα, αφού θεωρούνταν είδος πολυτελείας και υποδήλωναν κύρος». Σε ανασκαφές, έχουν πράγματι βρεθεί αρκετά υπέροχα κομμάτια από αυτά τα παιχνίδια που πάντα ανήκαν στις προνομιούχες τάξεις.

Το «Βασιλικό παιχνίδι της Ουρ», όπως έχει ονομασθεί, αφού ανακαλύφθηκε στους βασιλικούς τάφους της Ουρ στη Μεσοποταμία – σημερινό Ιράκ – φαίνεται να είναι το παλαιότερο επιτραπέζιο. Και παρ΄ ότι οι κανόνες με τους οποίους παιζόταν παραμένουν άγνωστοι, πολλοί είναι εκείνοι που το θεωρούν ως έναν πρόδρομο αυτού που πολύ αργότερα έγινε το τάβλι.

Αλλο πρώιμο επιτραπέζιο παιχνίδι ήταν το «Σενέτ» της προδυναστικής Αιγύπτου, δείγμα του οποίου βρέθηκε στον τάφο του Τουταγχαμών και αποτελείται από ένα πλέγμα 30 τετραγώνων, που είναι διατεταγμένα σε τρεις σειρές των 10.Οι αρχικοί κανόνες και πάλι είναι ένα μυστήριο, αν και διαφορετικές εκδοχές αυτού του παιχνιδιού παίζονται ακόμα και σήμερα. Από την Αίγυπτο προέρχεται και το επιτραπέζιο παιχνίδι «Μεχέν», το οποίο περιλαμβάνει κομμάτια που είναι φιγούρες λιονταριών και βόλους.

Από τα πιο διαδεδομένα στον αρχαίο κόσμο ήταν το παιχνίδι της Ινδίας ενώ ένα αρχαίο παίγνιο από την Κίνα έγινε αργότερα το εθνικό παιχνίδι της Ιαπωνίας για φθάσει στον σύγχρονο κόσμο και στις Ηνωμένες Πολιτείες!

http://www.tovima.gr/culture/article/?aid=433700

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1790

Αυγ 25 2011

Ωραίο μαλλί και μετά θάνατον επιθυμούσαν οι αρχαίοι Αιγύπτιοι

Πουθενά χωρίς το ζελέ τους

Το ζελέ καλλώπιζε τα μαλλιά όχι μόνο των εν ζωή αρχαίων Αιγυπτίων, αλλά και εκείνων που είχαν πεθάνει
Το ζελέ καλλώπιζε τα μαλλιά όχι μόνο των εν ζωή αρχαίων Αιγυπτίων, αλλά και εκείνων που είχαν πεθάνει   (Φωτογραφία:  Αρχείο ΔΟΛ )

Μάντσεστερ, Ηνωμένο Βασίλειο

Στην Αρχαία Αίγυπτο, γυναίκες και άνδρες έδιναν πολύ μεγάλη σημασία στον καλλωπισμό τους. Εκτός από τα αρώματα και τα είδη μακιγιάζ που χρησιμοποιούσαν, ερευνητές ανακάλυψαν ότι οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν πήγαιναν πουθενά χωρίς το ζελέ τους. Ούτε και στον τάφο τους.

Σύμφωνα με δημοσίευση του περιοδικού New Scientist, το ζελέ καλλώπιζε τα μαλλιά όχι μόνο των εν ζωή αρχαίων Αιγυπτίων, αλλά και εκείνων που είχαν πεθάνει.

Η χρήση ζελέ με βάση το λίπος ήταν αυτό που έκανε τη διαφορά στις κομμώσεις των ταριχευμένων σωμάτων, όπως τουλάχιστον αποκαλύφθηκε μετά από έρευνα που έγινε σε νεκροταφείο ηλικίας 3.000 χρόνων.

Σε τοιχογραφίες που είχαν βρεθεί μέσα σε τάφους, οι απεικονίσεις έδειχναν ανθρώπους με κωνοειδή αντικείμενα στα μαλλιά τους, τα οποία αρχικά θεωρήθηκαν ότι ήταν κομμάτια αρωματισμένου ζωικού λίπους.

Όταν όμως ξεκίνησε μια ευρύτερη έρευνα, ανακαλύφθηκε ότι επρόκειτο για ενδιαφέρουσες κομμώσεις, γεμάτες στυλ και μπούκλες.

Η Νάταλι ΜακΚρίς από το Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ εξέτασε μαζί με τους συνεργάτες της δείγματα μαλλιών από 15 μούμιες, οι οποίες προέρχονταν από το νεκροταφείο Kellis 1, στην όαση της Ντάχλα, καθώς και από μούμιες που φυλάσσονται σε συλλογές μουσείων στις ΗΠΑ, τη Βρετανία και την Ιρλανδία.

Οι μούμιες, ηλικίας 3.500 έως 2.300 χρόνων, ήταν και από τα δύο φύλα και με ηλικία θανάτου από 4 έως 58 ετών.

Όταν τα δείγματα εξετάστηκαν κάτω από φως και με μικροσκόπιο, έγινε σαφές ότι τα μαλλιά των περισσότερων ήταν καλυμμένα με μια λιπαρή ουσία.

Στην έρευνα χρησιμοποιήθηκε διαλυτικό υλικό τόσο για να διαχωριστούν οι επικαλύψεις των μαλλιών όσο και για τον προσδιορισμό της χημικής σύστασης των ουσιών.

Αυτό που βρέθηκε ήταν ότι αυτές οι ουσίες ήταν διαφορετικές από εκείνες που χρησιμοποιούνταν για την ταρίχευση των σωμάτων.

Επιπλέον, δύο μούμιες με ξυρισμένο κεφάλι ήταν επικαλυμμένες με το ίδιο υλικό που βρέθηκε στους επιδέσμους γύρω από το σώμα τους.

Κατά την ΜακΚις, όταν στο σώμα χρησιμοποιούσαν ρητινώδεις ουσίες, τα μαλλιά είτε καλύπτονταν και προστατεύονταν είτε λούζονταν και ξαναφτιάχνονταν, ώστε να διατηρηθεί η ταυτότητα του νεκρού.

Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι δεν ξύριζαν το κεφάλι τους, όπως πολλοί πιστεύουν. Αυτό το έκαναν κυρίως οι ιερείς και οι ιέρειες, δηλώνει η ίδια.

«Ο σκοπός της ταρίχευσης ήταν να διατηρηθεί το σώμα όπως ήταν στη ζωή. Φαντάζομαι ότι ήθελαν να δείχνουν στα καλύτερά τους. Θα ντυνόσουν με τα καλά σου ρούχα. Θα ήθελες να φαίνεσαι ωραίος για την προετοιμασία σου στην επόμενη ζωή» κατέληξε.


Newsroom ΔΟΛ, με πληροφορίες από ΑΠΕ-ΜΠΕ

http://news.in.gr/

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1438

Αυγ 24 2011

Η ΚΟΥΖΙΝΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Κρέας και ψάρι στην Αθήνα, μέλας ζωμός στη Σπάρτη…

Πολυτέλεια για όλους αλλά με… μέτρο απολάμβαναν οι αρχαίοι Αθηναίοι, που τον Δεκαπενταύγουστο έστρωναν ένα μεγάλο τραπέζι με 100 μοσχάρια, που είχαν θυσιαστεί, να προσφέρονται στους πιστούς

Κρέας και ψάρι στην Αθήνα, μέλας ζωμός στη Σπάρτη...

Κρέας, ψάρι, νοστιμιές με προϊόντα της γης από τη μια. Μέλας ζωμός, λιγοστά συμπληρώματα, από την άλλη. Ο πιο φτωχός Αθηναίος είχε μεγαλύτερη πολυτέλεια στη διατροφή του από τον πιο «πλούσιο» Σπαρτιάτη. Το «πλούσιος» σε εισαγωγικά, αφού η πολυτέλεια απαγορευόταν εξ ορισμού στο βασίλειο των αρχαίων «δυνατών», ενώ στην Αθήνα επιτρεπόταν, αλλά με μέτρο. Το μέτρο της Δημοκρατίας.

Η Δημοκρατία είχε τη δική της πολυτέλεια, όπως δείχνει ο δρ Μάικλ Σκοτ σε μια σειρά τηλεοπτικών επεισοδίων στο BBC. Χωρίς υπερβολές. Κοινή για όλους. Επί παραδείγματι, πολυτέλεια της Αθηναϊκής Δημοκρατίας ήταν η ομαδική εστίαση των πιστών από τα σφάγια των θυσιών κατά τις μεγάλες θρησκευτικές εορτές, όπως τα Παναθήναια.

Η εκατόμβη, έκφραση που έχει μείνει και μέχρι σήμερα, υποδηλώνει τη θυσία 100 βοών (μοσχαριών) προς τιμήν του γενεθλίου της θεάς, περί τις 15 Αυγούστου. Μετά τη θυσία, τα ζώα τεμαχίζονταν, ψήνονταν και προσφέρονταν σε όλο τον λαό για ένα τεράστιο τραπέζι.

Δεν είναι να απορεί, λοιπόν, κανείς πώς ο Δεκαπενταύγουστος έχει σήμερα αυτήν τη θέση στην Ελλάδα και στην Ορθοδοξία. Κατάλοιπο μιας κορυφαίας λαϊκής όσο και θρησκευτικής μορφής, στην ουσία δεν έχασε τη σημασία του, ακόμη και με τη δραστική αλλαγή συνθηκών. Ο δρ Σκοτ περιγράφει τη μετεξέλιξη της πολυτέλειας στους ρωμαϊκούς χρόνους, στους πρώτους χριστιανικούς, όπως και στους μεσαιωνικούς, μέσα και από τη χριστιανική θρησκεία.

Εμπορικές συναλλαγές στην Αγορά, μάζεμα ελιάς και σερβίρισμα στο τραπέζι, σκηνές της καθημερινής ζωής όπως τις απεικόνισαν οι Αρχαίοι Ελληνες

Εμπορικές συναλλαγές στην Αγορά, μάζεμα ελιάς και σερβίρισμα στο τραπέζι, σκηνές της καθημερινής ζωής όπως τις απεικόνισαν οι Αρχαίοι Ελληνες

Η δημοκρατία ενωνόταν μπροστά σε ένα πιάτο από κρέας, χωριζόταν όμως μπροστά σε ένα πιάτο από ψάρι. Το ψάρι δεν ήταν πάντοτε φθηνή τροφή. Τα μεγάλα, πελαγίσια ψάρια, όπως και σήμερα, ήταν πανάκριβα και «χώριζαν» τις τάξεις ως προς τα αγαθά του «καλαθιού της νοικοκυράς».

Κρέας και ψάρι στην Αθήνα, μέλας ζωμός στη Σπάρτη...

Ο καθηγητής κάνει αναφορές σε σημεία όπου πωλούνταν ψάρια κατά την αρχαιότητα και αναφέρεται και σε άλλα στοιχεία του διαιτολογίου, τα οποία θα ήταν δυνατόν να χαρακτηριστούν πολυτελή.

Πολυτέλεια δεν υπήρχε μονάχα στη ζωή, στις μεγάλες κατοικίες με τα ακριβά αγγεία και αγάλματα, αλλά και μετά θάνατον.

Κάποιοι έφτιαχναν πολυτελείς κατασκευές επάνω από μνήματα.

Ο Κεραμεικός, που ήταν το μεγαλύτερο νεκροταφείο της αρχαίας Αθήνας, δίνει χαρακτηριστικά παραδείγματα. Επιτάφια σήματα θα είχαν κοστίσει προϋπολογισμούς οικογενειών για πολλά χρόνια και άλλα ήταν ταπεινά και ανάλογα με την κοινωνική τάξη του θανόντος.

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ ΧΡΥΣΑΦΙ

Η πολυτέλεια στον δημόσιο βίο είναι κάτι διαφορετικό. Σκεύη και δηλωτικά της εξουσίας από πολύτιμο μέταλλο δεν έχουν βρεθεί σε ανασκαφές. Πολύ απλά, επειδή δεν υπήρχαν. Δεν ήταν συμβατά με τις δημοκρατικές αντιλήψεις της Αθήνας, αλλά ούτε και με τις ολιγαρχικές της Σπάρτης. Η μεγάλη διαφορά παρουσιάζεται στους Μακεδόνες βασιλείς. Το παράδειγμα από τα ευρήματα του Μανόλη Ανδρόνικου στους βασιλικούς τάφους της Βεργίνας, είναι χαρακτηριστικό: χρυσά στεφάνια και αργυρά σκήπτρα για τον ηγεμόνα Φίλιππο τον Β’, καθώς και χρυσή λάρνακα για τα οστά του. Ο δρ Σκοτ στέκεται ιδιαίτερα στη Βεργίνα, όπου και οι αρχαίες Αιγές, και αναλύει τα εκθέματα του τοπικού μουσείου.

«ΑΒΡΟΣ»
Οι αρχαίοι Αθηναίοι είχαν τη λέξη «αβρός» για τη σπάταλη πολυτέλεια των Περσών και τη λέξη «τρυφηλός» για τον πολυτελή τρόπο ζωής ανθρώπων όπως π.χ. ο Αλκιβιάδης.

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΩΤΤΗ

http://www.ethnos.gr/

Μόνιμος σύνδεσμος σε αυτό το άρθρο: https://blogs.sch.gr/stratilio/archives/1430

Older posts «

» Newer posts

Top
 
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων