«..The only disability in life, Is a bad attitude..» (Scott.Hamilton)

Έχουμε ως ελληνική κοινωνία κάνει άλματα στο θέμα αυτό της αναπηρίας,μας μένουν όμως πολλά βήματα ακόμη.Τί είναι όμως αναπηρία,μια ιατρική ορολογία για τα άτομα με δυσκολίες ή μια κοινωνική κατασκευή.

Ιστορικά αν αγγίξουμε το θέμα θα δούμε την αντιφατική στάση Αθήνας -Σπάρτης στα άτομα με αναπηρία γεγονός που καταδεικνύει σαφέστατα και το υψηλότερο πολιτιστικό,πολιτικό,κοινωνικό,οικονομικό επίπεδο της Αρχαίας Αθήνας έναντι αυτού της Σπάρτης.Φυσικά έπρεπε να έρθει στην ανθρωπότητα ο Χριστιανισμός σε αντίθεση με τον Ιουδαισμό για να αλλάξει τις αξίες και τα πρότυπα της κοινωνίας και ως προς τα άτομα αυτά .Και ενώ την περίοδο της Τουρκοκρατίας τα ανάπηρα άτομα πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης ερχεται η στιγμή που ο Ιωάννης Καποδίστριας πρώτη φορά στην ιστορία της χώρας ιδρύει ίδρυμα περίθαλψης εγκαινιάζοντας μια πολιτική υπέρ των αναξιοπαθούντων την οποία συνέχισε η εκκλησία,οι φιλανθρωπικές οργανώσεις και το ελληνικό κράτος για άτομα με κινητικές δυσκολίες και δυσπροσαρμοστα στον αιώνα που ακολούθησε

Ως προς τη νομοθεσία για τα άτομα με αναπηρία,καθώς και τις δομές η προσπάθεια ξεκινάει από το 1969 και φτάνει στο 2008 ,όπου η ειδική αγωγή αποτελεί πλέον ένα σοβαρό θέμα ενασχόλησης της ελληνικής πολιτείας.Τα τελευταία χρόνια έχει δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στο ακανθώδες αυτό ζητήμα της ένταξης,μιας και έχει διευρυνθεί η έννοια της αναπηρίας και το πλήθος των περιπτώσεων που υπάγονται σε αυτή .

Στην βιβλιογραφία συναντάμε πάρα πολλούς ορισμούς της “αναπηρίας”ειδωμένους από διάφορες σκοπιές.Όλες όμως ,κατά την γνώμη μου εστιάζουν στον ρόλο της κοινωνίας και δη των στερεοτύπων απέναντι στο ανάπηρο άτομο,για αυτό έχουμε πιστέυω και τη διάκριση των δύο -και όχι μόνο,αυτών μοντέλων ,του ιατρικού και του κοινωνικου

Συγκεκριμένα ,λοιπόν τα στερεότυπα είναι κοινωνικές αναπαραστάσεις αντικειμενοποιημένες που τυγχάνουν ευρείας αποδοχής καθορίζουν και κατηγοριοποιούν τις ομάδες μιας κοινωνίας στο ιστορικό γίγνεσθαι και διαμορφώνουν τη στάση μας.(Παπαστάμος 1995) Η κατηγοριοποίηση ,όμως,αυτή εξαρτάται από τα ατομικά χαρακτηριστικά του καθενός μας και οδηγεί στην δημιουργία προκαταλήψεων ,οι οποίες με την σειρά τους επηρεάζουν τις συμπεριφορές μας. (Φραγκουδάκη & Δραγώνα, 1997).

Έτσι,σύμφωνα με τους Barner,Mercer και Shakespeare ο αποκλεισμός ενός ατόμου με αναπηρία δεν είναι αποτέλεσμα αυτής καθαυτής της αναπηρίας αλλά απόρροια των κοινωνικών -περιβαλλοντικών συνθηκών,και της αρνητικής κοινωνικής μας στάσης απέναντι στο άτομο.

Παραθέτω αυτούσιο στο σημείο αυτό τον ορισμό της ΠΟΥ :«Η Π.Ο.Υ. ορίζει ως βλάβη (impairment) «κάθε απώλεια ουσίας ή αλλοίωσης μιας δομής ή μιας ψυχολογικής, φυσιολογικής ή ανατομικής λειτουργίας». Η ανικανότητα (disability) είναι απότοκος της βλάβης – έκπτωσης (impairment) όσον αφορά την απόδοση και την ικανότητα του ατόμου για δράση” καθώς και το εύστοχο παράδειγμα από τον ορισμό της Ένωσης των Ατόμων με Κινητικές Βλάβες Κατά του Διαχωρισμού (Union of Physically Impaired Against Segregation – UPIAS) σχετικά με τη «βλάβη» (impairment) και την «αναπηρία» (disability): «Ορίζουμε λοιπόν τη βλάβη ως έλλειψη μέρους ή ολόκληρου άκρου, οργάνου ή μηχανισμού του σώματος, και την αναπηρία ως το μειονέκτημα ή τον περιορισμό της δραστηριότητας που προκαλείται από μια σύγχρονη κοινωνική οργάνωση, η οποία λαμβάνει ελάχιστα ή καθόλου υπόψη της τα άτομα που έχουν σωματικές βλάβες, και έτσι αποκλείει τη συμμετοχή τους στις κυρίαρχες κοινωνικές δραστηριότητες» (Barnes, 2012· Ζώνιου-Σιδέρη κ.ά., 2012, σσ. 35-36· Thomas, 20

Με βάση τα παραπάνω μπορούμε να ασπαστούμε την άποψη του Jantzen ότι : «Η αναπηρία δεν μπορεί να θεωρείται ένα φυσικό φαινόμενο. Γίνεται φανερή και αρχίζει να υπάρχει ως αναπηρία μόνο από τη στιγμή που κάποια γνωρίσματα ενός ατόμου συγκριθούν προς τις εκάστοτε αντιλήψεις για το ελάχιστο των υποκειμενικών και των κοινωνικών ικανοτήτων. Με το να διαπιστωθεί πως ένα άτομο, με βάση τα χαρακτηριστικά του γνωρίσματα δεν ανταποκρίνεται στις παραπάνω αντιλήψεις, γίνεται η αναπηρία φανερή. Υπάρχει ως κοινωνικό φαινόμενο ακριβώς από αυτή τη στιγμή και μόνο .”

ΙΑΤΡΙΚΟ-ΑΤΟΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

Θα προσπαθήσω μέσα σε λίγες γραμμές την παρουσιάση του μοντέλου αυτού.Κυριαρχούσε εως την δεκαετία του1980,εναποθέτει την αιτία της αναπηρίας στο ίδιο το άτομο(για αυτό ονομάζεται και ατομικό μοντέλο),εξηγεί την αναπηρία με όρους ιατρικούς ,και πιστευει ακράδαντα ότι τα άτομα αυτά χρήζουν ιατρικής ή άλλης φροντίδας και θεραπείας.Αυτό πηγάζει από την αντίληψη του μοντέλου αυτού ότι τα ανάπηρα άτομα αποκλίνουν από το “φυσιολογικό¨.Για παράδειγμα εάν ένα άτομο με κινητικά προβλήματα δεν μπορεί να ανέβει στο λεωφορείο δεν ευθύνεται η απουσία ειδικής σχάρας που θα έπρεπε να εχει αυτό ως μέσο μαζικής μεταφοράς,αλλά ευθύνεται το άτομο επειδή διαφέρει από την φυσιολογική ικανότητα του περπατήματος. Με την ίδια λογική ευθύνεται ο τυφλός γιατί αποκλίνει από τους φυσιολογικούς που έχουν την ικανότητα της όρασης,ο βαρήκοος που δεν έχει την ικανότητα της ακοήςκ.τ.λ.Εφόσον λοιπόν τα άτομα με αναπηρία ευθύνονται τα ίδια και οι προσπάθειες όλες για να ενταχθούν θα βασίζονται στο να θεραπευτούν αυτές τους οι ¨ανωμαλίες””και να γίνουν έτσι πιο φυσιολογικά πως περιμένουμε το μοντέλο αυτό όχι μόνο μην να διευρύνει τα στερεότυπα αλλά επιπλέον να μην δίνει και λύση στην ένταξη των ανάπηρων ατόμων;

ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

Η βασική του διαφορά με το ιατρικό έγκειται στο ότι το μοντέλο αυτό παλεύει για την ένταξη των αναπήρων σε μια κοινωνία και όχι τον αποκλεισμό τους με την ιδρυματοποίηση.Οπότε ξεκινάει από τη θέση της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (1980) που κατατάσσει τις ανικανότητες και τις αναπηρίες δια μέσου των εναλλακτικών ορισμών της εξασθένισης και της αναπηρίας:

Η εξασθένιση είναι ο λειτουργικός περιορισμός μέσα στο άτομο που προκαλείται από τη φυσική, διανοητική ή αισθητήρια εξασθένιση.

Η αναπηρία είναι η απώλεια ή ο περιορισμός των ευκαιριών να συμμετέχει ένα άτομο στην κανονική ζωή μιας κοινότητας σε ένα ίσο επίπεδο με άλλα άτομα λόγω των φυσικών και κοινωνικών εμποδίων (Barnes, 1994).

Έτσι για παράδειγμα εάν ένα άτομο που κάθεται σε αναπηρικό αμαξίδιο θέλει να προμηθευτει εισιτήριο επιβίβασης από ένα αυτόματο μηχάνημα εισιτηρίων και δεν μπορεί γιατί αυτό έχει δημιουργηθεί για ανθρώπους “φυσιολογικούς”της όρθιας θέσης,δεν φταίει το άτομο αλλά ο σχεδιασμός του μηχανήματος ή και έλλειψη προσωπικού στα εκδοτήρια.Και ένα επιπλέον παράδειγμα:Γίνεται ένα καινόυριο συγκρότημα διαμερισμάτων και δεν προβλέπεται η ύπαρξη ανελκυστήρα. Συνάγουμε το συμπέρασμα ,λοιπόν, ότι ο ιδιοκτήτης απαιτεί την φυσιολογικότητα,δηλαδή όσοι θα έρθουν να μείνουν εκεί θα περπατάνε,άρα υστερεί από ένα άτομο σε αναπηρικό αμαξίδιο την δυνατότητα πρόσβασης.Οπότε ποιος φταίει;ο ανάπηρος;

Φτάνουμε λοιπόν σε αυτό που ο Oliver υποστηρίζει ότι η «αναπηρία» είναι αυτό που ονομάζουμε «κοινωνική κατασκευή» (Oliver, 1996). Με τον όρο «κοινωνική κατασκευή», εννοούμε ότι η κοινωνία είναι αυτή που κατασκευάζει ή γεννά την αναπηρία λαμβάνοντας ως σημείο αναφοράς το πρότυπο του «αρτιμελή» ατόμου από το οποίο το πρότυπο του ατόμου με αναπηρία αποκλίνει. Ως πρωτεργάτης του κοινωνικού μοντέλου ,ο Oliver ισχυρίστηκε ότι τα προβλήματα ξεκινούν από την κοινωνική χειραγώγηση και ποδηγέτηση, γεγονός το οποίο επιδιώκει την αλλαγή των θέσεων και απόψεων της λαϊκής κοινότητας, η οποία αντιμετωπίζει την αναπηρία ως «προσωπική τραγωδία». Πιο συγκεκριμένα, η αναπηρία δε λογίζεται ως προσωπικό χαρακτηριστικό γνώρισμα, αλλά ως περιορισμός που τίθεται από την κοινωνία, η οποία είναι εκείνη που, στην ουσία, ορίζει ανάπηρους τους ανθρώπους, εξαιρώντας τους από το δικαίωμα της πλήρους σύμπραξης τους στο κοινωνικό-πολιτιστικό γίγνεσθαι.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα των αποκλεισμών αυτών, αποτελούν τα εμπόδια που τίθενται από μια μεγάλη μερίδα «φυσιολογικών», όταν πρόκειται και για την εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρία. Τα άτομα με αναπηρία, κατά το κοινωνικό μοντέλο, συναποτελούν ένα κοινωνικά, πολιτιστικά και εκπαιδευτικά περιθωριοποιημένο σύνολο ανθρώπων της πολιτείας, εξαιτίας των τακτικών, των μεθόδων και πολιτικών ιδεών που αυτό επιτάσσει.

Και επειδή για το κοινωνικό μοντέλο άλλο σημαίνει “βλάβη”(impairment)και άλλο αναπηρία(disability) ευθύνονται οι εκάστοτε αρμόδιοι διευθέτησης των συγκεκριμένων κοινωνικών θεμάτων, οι οποίοι δεν έχουν φροντίσει καθόλου ή έχουν φροντίσει ελάχιστα για την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων αυτών, με αποτέλεσμα να εξαιρούνται από τις δραστηριότητές της κοινότητας. Σύμφωνα με το κοινωνικό μοντέλο, τα άτομα με μορφές αναπηρίας δεν μπορούν να εκμεταλλευτούν όλες τις δυνατότητές τους λόγω του καταπιεστικού χαρακτήρα μιας μη ανάπηρης κοινωνίας, η οποία συμφωνεί με τις αρχές του καπιταλιστικού συστήματος, όπου μια υπερισχύουσα τάξη δεσπόζει, μεταξύ άλλων και επί των αδυνάτων αναπήρων ατόμων. Επομένως, το μέλημα της αλλαγής και η ευθύνη εναποθέτεται στην κοινωνία και όχι στα ανάπηρα άτομα. Τα άτομα με αναπηρίες παύουν να αποτελούν το αντικείμενο της επέμβασης και επανατοποθετούνται ως υποκείμενα στη δική τους ζωή (Watson,2004)

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ

Το κοινωνικό μοντέλο της αναπηρίας σέβεται θα λέγαμε τα άτομα όχι με ειδικές αναγκες αλλά με ειδικές ικανότητες όπως συνηθίζουμε να αποκαλούμε τα παιδιά αυτά στα σχολεία τα τελευταία χρόνια.Θεωρώ ότι η πρόοδος που επιτευχθηκε στην εκπαίδευση τα τελευταία χρόνια (έχω εικοσαετή εμπειρία) με την ύπαρξη δομών (ΚΕΔΔΥ,ΚΕΔΑΣΥ,ΕΔΕΑΥ,σχολικοί ψυχολόγοι,κοινωνικοί λειτουργοί,τμήματα ένταξης,παράλληλη στήριξη)οφείλονται σε μεγάλο βαθμό στην επικράτηση των σωστών ,κατά την γνώμη μου αντιλήψεων του κοινωνικού μοντέλου αναπηρίας.