Στην αρχή του όγδοου (viii) βιβλίου των “πολιτικών” ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι η παιδεία είναι πολιτικό ζήτημα . Τονίζει, ότι πρέπει να υπάρχει σχετική νομοθετική ρύθμιση και επισημαίνει την ανάγκη να είναι ο χαρακτήρας της παιδείας δημόσιος. Υποστηρίζει δηλαδή ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, τόσο πρώιμα μία θέση που μετά από αιώνες , στον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, επανήλθε στο προσκήνιο.
Αν δεν υπάρχει η μέριμνα του κράτους για την παιδεία , τότε φθείρεται το πολίτευμα. Αυτό συμβαίνει, διότι μέσω της παιδείας αναπαράγονται συγκεκριμένα εξουσιαστικά σχήματα. Για παράδειγμα ένα δημοκρατικό πολίτευμα για να διατηρηθεί θα πρέπει δια της παιδείας να δημιουργήσει πολίτες διαπνεόμενους από δημοκρατικό πνεύμα. Όμοια και το ολιγαρχικό πολίτευμα με την παιδεία δημιουργεί πολίτες με ολιγαρχικό ήθος που διαφυλάσσουν το αντίστοιχο πολίτευμα.
Επομένως το περιεχόμενο και ο χαρακτήρας της παιδείας θα καθορίσει ποιοτικά τον πολίτη και θα τον θέσει στην υπηρεσία του συνόλου, αφού καθένας είναι ένα από τα μόρια που συναπαρτίζουν το κοινωνικό σύνολο και η κρατούπολη είναι η τέλεια μορφή κοινωνίας που έχει σκοπό το” ζην” και το “ευ ζην” των πολιτών.
Άρα ο νέος πρέπει να εθίζεται και να ασκείται στις πράξεις της αρετής και της προαγωγής του συμφέροντος του κοινωνικού συνόλου. Ο δημόσιος χαρακτήρας της παιδείας θα εξασφαλίσει την απαιτούμενη μαζικότητα για να υπάρξει αποτέλεσμα ανάλογο με τους στόχους. Ο Αριστοτέλης επαινεί τους Λακεδαιμόνιους για την ιδιαίτερη φροντίδα τους για την αγωγή των παιδιών και για το δημόσιο χαρακτήρα της παιδείας. -Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι συμφωνεί σε όλα με αυτούς, γιατί σε άλλο σημείο επικρίνει το περιεχόμενο της αρετής και τις παιδαγωγικές μεθόδους των Σπαρτιατών.
Στη συνέχεια ασχολείται με τον χαρακτήρα της παιδείας , δηλαδή
1. ποια είναι η πλέον κατάλληλη παιδεία; και
2. ποιος ο τρόπος με τον οποίο πρέπει να εκπαιδεύονται οι νέοι;
Έτσι ερχόμαστε στη στοχοθεσία της παιδείας και στο περιεχόμενο των σπουδών. Για τα δύο αυτά στην εποχή του Αριστοτέλη δεν υπήρχε συμφωνία.(λ.χ. ο Πλάτωνας εξοβελίζει τον Όμηρο και τους τραγικούς από τα αναλυτικά προγράμματα της πολιτείας του!). Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι στόχοι που θέτουμε για την παιδεία καθορίζουν το περιεχόμενο σε αμφίδρομη σχέση.
Ακολουθούν τα ερωτήματα : 1. αν επιδίωξη της παιδείας είναι η αρετή και ο άριστος βίος τι πρέπει να διδάσκονται οι νέοι για να φθάσουν σ’ αυτά; και
2. πρέπει η παιδεία να αποβλέπει στην ανάπτυξη του πνεύματος ή στη διάπλαση του ήθους της ψυχής;
Για όλα αυτά οι απόψεις που υπάρχουν την εποχή του Αριστοτέλη είναι συγκεχυμένες, δηλαδή και για το περιεχόμενο της παιδείας και για τους στόχους. Έτσι άλλοι βλέπουν χρησιμοθηρικό χαρακτήρα στην παιδεία,άλλοι υποστηρίζουν ότι πρέπει να ασκεί τους νέους στην αρετή και κάποιοι άλλοι υποστηρίζουν ότι πρέπει απλώς να προάγεται η γνώση.
Και αν κοινός τόπος στη στοχοθεσία είναι η άσκηση των νέων στην αρετή και πάλι δεν υπάρχει ομοφωνία, όπως επισημαίνει ο Αριστοτέλης, για το τι είναι αρετή και για το περιεχόμενο των μαθημάτων που οδηγούν σ΄αυτήν.
Η γνώμη του Αριστοτέλη σχετικά με το θέμα του περιεχομένου της παιδείας είναι ότι πρέπει μόνο τα αναγκαία από τα χρήσιμα να διδάσκονται και όσα τείνουν στην αρετή , πάντα όμως με μέτρο. Θέτει μια κόκκινη γραμμή σ΄αυτά που ονομάζει χρήσιμα και αναγκαία, αποκλείοντας αυτά που δεν αρμόζουν σε ελεύθερους ανθρώπους, όπως είναι οι χειρωνακτικές εργασίες, διότι αυτές αχρηστεύουν το πνεύμα και το σώμα των ανθρώπων. Η αντίληψη αυτή δίνει καθαρά το στίγμα της δουλοκτητικής κοινωνίας της εποχής του Αριστοτέλη. Τα απαραίτητα που πρέπει να διδάσκονται είναι η ανάγνωση, η γραφή, η αριθμητική, η γεωμετρία , σχέδιο και μουσική. Σ΄αυτά συμφωνούν πάνω κάτω όλοι. Η διαφωνία εντοπίζεται στον απώτερο σκοπό της παιδείας και στον τρόπο που μέσω αυτής θα φθάσει ο άνθρωπος σε πνευματική τελείωση, εσωτερική αρμονία και ευδαιμονία ατομική και συλλογική. Γι’ αυτό πρέπει να επιδιώκει το άτομο και τη θεωρητική κατάρτιση, πάντα με μέτρο , γιατί σε πολύ μεγάλο βαθμό έχει επιβλαβείς συνέπειες. Όπως τονίζει ο μεγάλος Σταγειρίτης φιλόσοφος, σημασία έχει και γιατί κάνει κάποιος κάτι ή γιατί το μαθαίνει.
Ο προβληματισμός του Αριστοτέλη παραμένει επίκαιρος πάντα, γιατί οι κοινωνίες μεταβάλλονται και πρέπει να επαναπροσδιορίζουν: τον χαρακτήρα της παιδείας, τους επιδιωκόμενους στόχους και τα προγράμματα σπουδών.
ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ: ΕΛΕΝΗ ΒΑΣΙΛΟΠΑΝΑΓΟΥ
