Ραψωδία α, στίχοι 26-108

Πρώτο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο, όπου λαμβάνονται σημαντικές αποφάσεις.

Διδακτικοί στόχοι

• Να καταλάβουν οι μαθητές τη διαδικασία που οδήγησε τους θεούς στην απόφαση για τον νόστο του Οδυσσέα και να προσέξουν το διπλό σχέδιο της Αθηνάς.
• Να αντιληφθούν το θέμα της ευθύνης του ανθρώπου για τις πράξεις του.
• Να κατανοήσουν τον θεϊκό ανθρωπομορφισμό και τις βασικές αρχές που διέπουν τις σχέσεις των θεών με τους ανθρώπους.
• Να γνωρίσουν τον όρο προοικονομία.
• Να διακρίνουν τις δύο βασικές αφηγηματικές τεχνικές του έπους και να κατανοήσουν τη λειτουργία τους.
• Να προσέξουν τη χρήση του ομηρικού επιθέτου και τη λειτουργία του.

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

Ενότητες

α. 26 – 30: Το ταξίδι του Ποσειδώνα στους Αιθίοπες.

β. 31 – 51: Πρώτο συμβούλιο των θεών στον Όλυμπο. Ο πρώτος λόγος του Δία.

γ. 52 – 72: Ο πρώτος λόγος της Αθηνάς.

δ. 73 – 92: Ο δεύτερος λόγος του Δία.

ε. 93 – 108: Το σχέδιο της Αθηνάς.

Απομάκρυνση του Ποσειδώνα – Τι εξυπηρετεί;

Αναφορά από τον Δία στην ιστορία του Αίγισθου. Ποιες είναι οι αντιστοιχίες με τον Οδυσσέα;

Αγαμέμνονας ≈ Οδυσσέας

Κλυταιμνήστρα ≈ Πηνελόπη

Αίγισθος ≈ μνηστήρες

Ορέστης ≈ Τηλέμαχος

Μήπως κινδυνέψει και ο Οδυσσέας κατά την επιστροφή του γιατί και την Πηνελόπη την «πολιορκούν» οι μνηστήρες, ενώ ο Τηλέμαχος δεν έχει αναλάβει ακόμη καμία πρωτοβουλία;

Βασική ηθική αρχή που διέπει την Οδύσσεια:

Οι θεοί προειδοποιούν τους θνητούς με διάφορους τρόπους για συμφορά που θα τους συμβεί λόγω των ανομιών τους· αν δεν συμμορφωθούν, ευθύνονται για τις πράξεις τους και τιμωρούνται γι’ αυτές.

(θεϊκή) προειδοποίηση – μη συμμόρφωση → τιμωρία

Η Αθηνά:

Θεωρεί δίκαιη την τιμωρία του Αιγίσθου

Ανησυχεί για τον Οδυσσέα, παρουσιάζει την τωρινή του κατάσταση και ενδιαφέρεται για την τύχη του

Υπενθυμίζει την ευσέβεια του Οδυσσέα

Ο Δίας:

Τονίζει ότι δεν ευθύνεται εκείνος για τα βάσανα του Οδυσσέα αλλά ο Ποσειδώνας

Προτρέπει τους θεούς να ενδιαφερθούν για τον νόστο του Οδυσσέα

Θεωρεί ότι και ο Ποσειδώνας θα συμμορφωθεί με την απόφασή τους

Το διπλό σχέδιο της Αθηνάς:

α) αποστολή του Ερμή στην Ωγυγία

β) μετάβαση της ίδιας στην Ιθάκη

Επομένως:

Με την απουσία (σκόπιμη) του Ποσειδώνα

με την αναφορά στην ιστορία  του Αιγίσθου

και με τους έξυπνους χειρισμούς της Αθηνάς

προγραμματίζονται οι εξελίξεις:

• στον Όλυμπο
• στην Ιθάκη
• στην Ωγυγία

ΑΝΘΡΩΠΟΜΟΡΦΙΣΜΟΣ

Είναι η αντίληψη σύμφωνα με την οποία οι άνθρωποι αποδίδουν στους θεούς ανθρώπινα χαρακτηριστικά, συναισθήματα και συμπεριφορές.

• ταξιδεύουν και επισκέπτονται ανθρώπους, δέχονται προσφορές και ανταποδίδουν [στίχοι: 26-27, 44-48, 97, 101]
•  συνεδριάζουν και αποφασίζουν αυτό που προτείνει ο πατέρας/αρχηγός [στίχοι: 31-32, 89-92]
• έχουν συναισθήματα: οργίζονται, εκδικούνται, ερωτεύονται κτλ. [στίχοι: 56, 64-66, 79-80, 87-88]
• εκτιμούν αξίες/αρετές, όπως η φιλοπατρία, η σύνεση κ.ά, ενώ καταδικάζουν το έγκλημα, την αδικία κ.τ.ό. [στίχοι:51, 54-55, 67, 70, 75-77]
• οι σχέσεις τους με τους ανθρώπους νοούνται ανταποδοτικές, όπως και οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων της ομηρικής, τουλάχιστον, εποχής [στίχοι: 29,70]

ΠΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

Ο ποιητής με διάφορους τρόπους προετοιμάζει τον ακροατή/αναγνώστη για τα επόμενα. Η συστηματική αυτή προετοιμασία λέγεται προοικονομία.

• άλλοτε προγραμματίζοντας ρητά τη δράση (όπως με το διπλό σχέδιο της Αθηνάς),
• άλλοτε προειδοποιώντας τον ακροατή για την εξέλιξη του μύθου (όπως με τις προσημάνσεις της Mούσας, στο α 20-22, και του Δία, στο 89-90, για την τύχη του Οδυσσέα)
• ή προϊδεάζοντάς τον υπαινικτικά για επεισόδια που θα ακολουθήσουν (όπως για την τιμωρία των μνηστήρων, αφού η συμπεριφορά τους παρουσιάζει αντιστοιχίες τόσο με τη συμπεριφορά του Aίγισθου, 54-55, όσο και με τη συμπεριφορά των συντρόφων του Οδυσσέα, 104-105), και άλλοτε με τη μορφή της κυρίως προοικονομίας που αναφέρθηκε στην αρχή.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ

α) τριτοπρόσωπη αφήγηση [ π.χ. στίχοι: 26-35, 52, 73, 93]

β) πρωτοπρόσωπη/διαλογική/δραματική [ π.χ. στίχοι: 36-51, 53-72, 74-92, 94-108]

Η τριτοπρόσωπη αφήγηση παρουσιάζει τα γεγονότα λίγο πολύ άτονα, ενώ η πρωτοπρόσωπη με τον ευθύ/τον άμεσο λόγο ζωντανεύει τα πρόσωπα και δραματοποιεί την αφήγηση, καθώς φέρνει στο προσκήνιο τους διαλεγόμενους· αυτό σημαίνει ότι ο αοιδός και, κυρίως, ο ραψωδός, εξιστορώντας τα γεγονότα άλλοτε σαν αντικειμενικός (παντογνώστης) αφηγητής και άλλοτε από την οπτική γωνία των ηρώων, έδινε σχεδόν παράσταση θεατρική, γιατί υποχρεωνόταν να αλλάζει κάθε τόσο έκφραση, φωνή κτλ.· αποφευγόταν έτσι η μονοτονία, αλλά και δινόταν κάτι από το ήθος και το ύφος των ηρώων.

ΤΟ ΟΜΗΡΙΚΟ ΕΠΙΘΕΤΟ

χαρακτηριστικά επίθετα [μη ορατές ιδιότητες]

τον άντρα τον πολύτροπο – γενναίος/δύσμοιρος/καρτερικός/θεϊκός  – Oδυσσέας

τον φημισμένο Aίγισθο /  την απαράβατη εντολή / θεά σεμνή και αρχοντική / ξακουστός Ορέστης / κοσμοσείστης Ποσειδών / παντοδύναμος Δίας

περιγραφικά επίθετα [ορατές ιδιότητες]

στις θολωτές σπηλιές /  περίβρεχτο/κατάφυτο νησί /  την καλλιπλόκαμη νεράιδα

ψηλές κολόνες / πλατύς ουρανός / κέρατα στριφτά / μεγάλες αμμουδιές

ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1. Πού βρίσκονταν ο Ποσειδώνας κατά τη διάρκεια της συνέλευσης των θεών; Τι εξυπηρετεί η απουσία του;
2. Να παρουσιάσετε με λίγα λόγια την ιστορία του Αιγίσθου. Υπάρχουν αντιστοιχίες με την ιστορία της οικογένειας του Οδυσσέα;
3. Ποιες πληροφορίες για τον ήρωα του έπους μαθαίνουμε σ’ αυτήν την ενότητα;
4. Ποιος εμποδίζει την επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα και γιατί;
5. Ποια είναι η απόφαση του Δία;
6. Ποιο σχέδιο προτείνει η Αθηνά στο συμβούλιο των θεών;
7. Να βρείτε 3 χαρακτηριστικά και 3 περιγραφικά επίθετα.
8. Να εντοπίσετε δύο σημεία του κειμένου στα οποία υπάρχει ανθρωπομορφισμός;
9. Να βρείτε τα επίθετα που αναφέρονται στους: Δία, Ποσειδώνα, Ερμή, Αθηνά, Καλυψώ.