Θέμα αρμονίας πανελληνίων 2019

      Τα τελευταία χρόνια τα θέματα αρμονίας πανελληνίων εξετάσεων γράφονται σύμφωνα με ένα αρκετά τυποποιημένο σχήμα. Χαρακτηριστικά του σχήματος αυτού είναι η σαφής τμηματοποίηση, με εμφάνιση τέλειων πτώσεων στα τέλη των μουσικών φράσεων, και η τήρηση ενός λίγο πολύ σταθερού σχήματος, που περιέχει τα εξής στοιχεία:

  • Εισαγωγική φράση με τέλεια πτώση στην αρχική τονικότητα
  • Αρμονική αλυσίδα
  • Διατονική μετατροπία (συνήθως μέσω ναπολιτάνικης συγχορδίας), που καταλήγει σε τέλεια πτώση στη νέα τονικότητα
  • Εναρμόνια αλλαγή
  • Επιστροφή στην αρχική τονικότητα. Στο φετινό θέμα η επιστροφή γινόταν μέσω της τονικότητας της ελάσσονας υποδεσπόζουσας (c:i=G:iv)
  • Επανεμφάνιση της αρχής του θέματος. Ολοκλήρωση του θέματος με τέλεια πτώση, συνήθως με τις συγχορδίες: Ν6-[Ι64]-V-I

      Το θέμα αρμονίας έτους 2019 είναι σχετικά εκτεταμένο, αλλά απολύτως βατό. Μοτιβικά θυμίζει το θέμα του 2011 (και τα δύο θέματα είναι σε μέτρο 6/8). Η αλυσίδα είναι παρόμοια με την αλυσίδα του θέματος του 2014 (ανιόν μελωδικό πήδημα 5ο που υπονοεί συγχορδία V7 και στη συνέχεια λύση στην τονική), με την διαφορά ότι εδώ οι επαναλήψεις του προτύπου γίνονται σε διάστημα κατιούσας 2ης, ενώ στο θέμα 2014 οι επαναλήψεις γίνονται σε διάστημα ανιούσας 2ης Μ. Η πτώση στο μ. 12 μοιάζει πολύ με την πτώση που γίνεται στο μ. 10 του θέματος 2007: Μία γερμανική συγχορδία (ή V/V) κάτω από το φθόγγο της μελωδίας C♯ καταλήγει σε πτωτικό 6, που κάνει αρπισμό προς τα κάτω (μελωδικές βαθμίδες: 5-3-1) και στη συνέχεια λύνεται στην Vη με καθυστέρηση 4-3. Η τελική πτώση γίνεται μέσω της ναπολιτάνικης συγχορδίας, όπως γίνεται επίσης στα πρόσφατα θέματα των ετών 2015, 2017 & 2018. Οι συνεχείς αρπισμοί κάνουν εμφανείς τις συγχορδίες και τις τονικότητες στις οποίες κινείται το θέμα, δυσκολεύουν ωστόσο σε κάποια σημεία την κίνηση των φωνών.

Το θέμα αποτελείται από τέσσερις ασύμμετρες φράσεις (4+5+5+3), που διαρθώνονται ως εξής:

Μ. 1-4 Τονικός χώρος σολ μείζονας. Παρενθετικές δεσπόζουσες στο μ. 2 και μη αυθεντική τέλεια πτώση στη σολ στο μ. 4
Μ. 5-9 Αλυσίδα με 3 κρίκους. Κατάληξη στην τονικότητα λα μείζονα, η τονική συγχορδία της οποίας θεωρείται ως Ν της σολ♯ ελάσσονας. Τέλεια πτώση στην σολ♯ ελάσσονα στα μ. 8-9.
Μ. 9: Εναρμόνια αλλαγή της 1ης βαθμίδας της σολ δίεση ελάσσονας (φθόγγοι: G♯ – A♭). Μετατροπία προς την τονικότητα ντο ελάσσονα ή προς την σχετική της τονικότητα μι♭ μείζονα
Μ. 10-14 Τονικός χώρος ντο ελάσσονας. Επιστροφή στην ομώνυμη της αρχικής τονικότητα (δηλ. στη σολ ελάσσονα) μέσω V/V ή μέσω συγχορδίας +6ης στον φθόγγο C♯ της μελωδίας (μ. 12, 6ος χρόνος) και τέλεια πτώση στη σολ μείζονα στα μ. 13-14. Επαναφορά της αρχής του θέματος στο β΄ μισό του μ. 14
Μ. 15-17 Τέλεια πτώση στην αρχική τονικότητα με τη διαδοχή συγχορδιών: I-Ν664-V-I
Μ. 17 άρση-18 Coda: πλάγια πτώση

Παρατίθεται η λύση του θέματος:

 

Παρατηρήσεις στη λύση:

  • Στα μ. 4-5 δημιουργούνται τονισμένες 8ες παράλληλες (D-D, G-G) μεταξύ Β-Α και τονισμένες 5ες παράλληλες (D-A, G-D) μεταξύ Τ-Β. Οι κινήσεις αυτές είναι μάλλον αναπόφευκτες προκειμένου αφενός να γίνει πτώση στη σολ μείζονα με αλλαγή θέσης στη δεσπόζουσα (μ. 4, χρόνοι 4, 6) και αφετέρου η πτώση να καταλήξει στο μ. 5 στην (τονική) συχγορδία σολ, που να είναι σε κλειστή θέση έτσι ώστε να λυθεί στη συνέχεια σωστά η αλυσίδα. Το πρόβλημα είναι συνεπώς στη δοσμένη μελωδία. Το μόνο που μπορεί να γίνει στο σημείο αυτό είναι μία αλλαγή κατάστασης της συγχορδίας της δεσπόζουσας: V-V6, με τη διαβατική κίνηση D-E-F♯-G στη φωνή του B (βλ. μ. 4, χρόνοι 4-6), παράλληλα με την αλλαγή θέσης (φθόγγοι F♯-A στη S)· έτσι, η λύση είναι σύμφωνη με τη θεωρία που λέει ότι οι τονισμένες δεν “πιάνονται» όταν αλλάζει η κατάσταση γραφής της συγχορδίας. Ένα ακόμα κριτήριο για να θεωρηθούν οι τονισμένες «ανεκτές» είναι το tempo. Στο θέμα αυτό ωστόσο δεν δόθηκε καμία ένδειξη tempo.
  • Η διαδοχή συγχορδιών στην αρμονική αλυσίδα είναι V – – I. Στην παραπάνω λύση οι τονικές συγχορδίες έρχονται με διπλασιασμένη 3η (βλ. 4ο χρόνο των μ. 5, 6, 7). Ο διπλασιασμός της 3ης της τονικής μπορεί να γίνει, κι επιπλέον στα σημεία αυτά είναι πολύ χρήσιμος καθώς: α) στο τέλος του 1ου κρίκου της αλυσίδας (μ. 5, χρόνος 6ος) η τονική ντο μείζονα συγχορδία γίνεται ναπολιτάνικη και ο διπλασιασμός της 3ης εξυπηρετεί την σωστή διάταξη της Ναπολιτάνικης συγχορδίας και β) ο διπλασιασμός βοηθάει να αποφευχθούν οι ταυτοφωνίες μεταξύ T & B στον ισχυρό 4ο χρόνο των μ. 5, 6, 7.
  • Στους χρόνους 4, 5, 6 του μ. 11 δημιουργούνται τρεις συνεχόμενες παράλληλες 5ες μεταξύ των φωνών A-S. Μπορούν να γίνουν καθώς η 2η και η 3η είναι ελαττωμένες κι επιπλέον η 2η έρχεται με καθυστέρηση αξίας 16ου στη S, συνεπώς οι φθόγγοι των δύο φωνών δεν συνηχούν άμεσα. Ουσιαστικά, στο σημείο αυτό ακούγεται «σπασμένη» συγχορδία V – Vανάμεσα στις δύο φωνές A-S ( G-D, B-F). Επισημαίνεται ότι η δεσπόζουσα αυτή είναι η ίδια συγχορδία που εμφανίζεται στους χρόνους 4, 5, 6 του μ. 10. Εδώ γίνεται “αναδιανομή” των διαβατικών μοτίβων του μ. 10: Η διαβατική κίνηση G-A-B που έχει η S στο μ. 10 επαναλαμβάνεται από την A στο μ. 11· η (ανάστροφη της προηγούμενης) διαβατική κίνηση B-A-G που έχει ο T στο μ. 10 επαναλαμβάνεται από τον B μία οκτάβα χαμηλότερα στο μ. 11.
  • Η εναρμόνια αλλαγή του μ. 9, στην παραπάνω λύση καταλήγει στην diminuita συγχορδία της τονικότητας ντο ελάσσονας. Η μετατροπία θα μπορούσε επίσης να γίνει προς την τονικότητα μι♭ μείζονα, με εναρμόνια αλλαγή της συγχορδίας σολ♯ ελάσσονα σε συγχορδία λα♭ελάσσονα, η οποία στη συνέχεια λειτουργεί ως ελάσσονα υποδεσπόζουσα της τονικότητας μι♭ μείζονας. Ακολούθως γίνεται πτώση (σύνδεση V– I) στην μι♭μείζονα. Η λύση αυτή δίνεται παρακάτω.
    Προσοχή: Στην λύση με εναρμόνια αλλαγή ο μαθητής θα πρέπει να δείξει τη σχέση g♯:i=E♭:iv βάζοντας εντός παρένθεσης τους φθόγγους της εναρμόνιας σχέσης, όπως παρακάτω:

  • Τέλος, επισημαίνεται ότι οι κινήσεις των φωνών πρέπει να γίνονται με προσοχή και οι συγχορδίες να μην παραμένουν χωρίς 3η σε όλη τη διάρκεια εμφάνισής τους. Η V13 πρέπει πάντα να συμπληρώνεται με τους σωστούς φθόγγους: 1-3-7-13 (βλ. την παραπάνω λύση, μ. 8/6ος χρόνος, μ. 16/5ος χρόνος).

Εναρμόνιση μ. 9-10: Άλλοι τρόποι κίνησης φωνών στη σύνδεση viio7 – i (σε απάντηση σχολίου):

Θέμα αρμονίας πανελληνίων 2019 από ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ διατίθεται με άδεια χρήσης Creative Commons Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Όχι Παράγωγα Έργα 4.0.

Σχετικά με ΚΕΝΤΡΩΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ

Απόφοιτος Τ.Μ.Σ. του Α.Π.Θ. Σπουδές θεωρητικών της μουσικής με τους Χ. Κουρή, Χ. Σαμαρά και Μ. Τραυλό. Καθηγητής θεωρητικών ευρωπαϊκής μουσικής στο Μ.Σ.Θ. (ΑΣΕΠ 2001-2002).


Περισσότερες πληροφορίες
Δημοσιεύθηκε στην Γ΄ Λυκείου, Θέματα πανελληνίων εξετάσεων. Αποθηκεύστε τον μόνιμο σύνδεσμο.

2 Responses to Θέμα αρμονίας πανελληνίων 2019

  1. Ο/Η Ελίνα Κωνσταντίνου λέει:

    Συγχαρητήρια για τη σελίδα σας. Επισημαίνω το πρόβλημα της λύσης της ελαττωμένης συγχορδίας Bdim7 > Cminor, στα μέτρα 9-10. Τυπικά είναι εντάξει, αλλά δεν ακούγεται όμορφα η διαδοχή ελαττωμένης πέμπτης προς καθαρή πέμπτη στις φωνές σοπράνου& τενόρου. Η κλασική εκδοχή είναι η τρίτη και η ελαττωμένη πέμπτη της dim7 να οδηγούνται με καθυστέρηση στην διπλασιασμένη τρίτη της monor.

    • Ευχαριστώ πολύ για την επισήμανση. Πραγματικά, στα περισσότερα βιβλία αρμονίας οι 5ες αυτές δεν είναι αποδεκτές σε καμία κατάσταση γραφής της συγχορδίας ή “επιτρέπονται” στην viio4/3 και σε εσωτερικές φωνές, π.χ.: Dubois, «Traité d’ Harmonie», σ. 98· Διαμαντή, «Αρμονία».
      Ωστόσο, οι συνθέτες τις έκαναν στην πράξη (αν και μάλλον σπάνια) στη σύνδεση viio7– i (εννοείται μόνο στον ελάσσονα, όπου η 1η 5η είναι ελαττωμένη· στον μείζονα ο διπλασιασμός της 3ης είναι “μονόδρομος”). Βλ. Kostka, «Tonal Harmony» παράδειγμα 14-11c, σ. 223, όπου η κίνηση αναφέρεται ως «δεκτή» (acceptable)· στο ίδιο, παράδειγμα 14-12, σ. 224, όπου παρατίθεται απόσπασμα από την πασακάλια του Bach με την λύση σε 5κ. Βλ. Piston, «Harmony», παρ. 20-9, σ. 312, όπου η λύση σε 5κ. καταγράφεται ως δυνατότητα «λιγότερο συνήθης» (less usual). Τσούγκρα, «Σημειώσεις ΑΡΜΟΝΙΑΣ II», ΤΜΣ, ΑΠΘ, όπου οι 5ες αυτές αναφέρονται ως “5ες του Scarlatti” – όπως τις γνωρίζω κι εγώ.
      Είναι πραγματικά ενδιαφέρουσα η αντιπαραβολή των όσων αναφέρουν τα βιβλία αρμονίας. Σταματάω εδώ.
      Γενικά, η ντιμινουίτα σχηματίζει δύο αρμονικά διαστήματα 5ο. Το αρμονικό διάστημα 5ο λύνεται ορθά σε 3η, με συγκλίνουσα βηματική κίνηση των φωνών που το σχηματίζουν. Με την κίνηση φωνών που υπάρχει στο θέμα, λύνεται μόνο η μία από τις δύο 5ο. Η θέση βέβαια της ντιμινουίτας στο θέμα είναι κλειστή. Η “εξαφάνιση” του τενόρου σε μια ταυτοφωνία με την άλτο δεν θα πρόσφερε κάτι παραπάνω στη λύση των διαστημάτων. Παραμένει λοιπόν η “ενοχλητική” 5κ. (Aldwell, «Harmony & Voice Leading», κεφ. 22.4, σ. 379). Στη θέση αυτή ωστόσο, μου φαίνεται πιο “γεμάτη” η τονική με δύο βάσεις κι επιπλέον ότι ακουστικά το «βάρος» πέφτει πιο πολύ στην διαφωνία της καθυστέρησης (μ. 10, φθόγγοι F-E♭ στη φωνή της alto).
      Και στο σημείο αυτό είναι που προβληματίστηκα με το σχόλιό σας: Σε ποιον απευθύνεται η λύση; Εφόσον απευθύνομαι σε μαθητές, θα αναφέρω και τις πιο “τυπικές” λύσεις αυτού του σημείου (μ. 9-10):
      α) Με διπλασιασμό της 3ης της τονικής, όπως ορθά αναφέρετε στο σχόλιό σας
      β) Με πήδημα του φθόγγου D του τενόρου στο φθόγγο G και διπλασιασμό με ευθεία κίνηση της λύσης της 7ης (που είναι η 5η της τονικής)
      γ) Με διπλή καθυστέρηση και της βάσης και της 3ης της τονικής. Η 5κ. που υπάρχει στην αρχική λύση του θέματος εδώ σχηματίζεται πάλι, αλλά με καθυστέρηση στη φωνή του τενόρου (βλ. Kostka, ό.π., σ. 223 & παρ. 14-12, σ. 224).
      Ευχαριστώ και πάλι για τη γόνιμη επικοινωνία κι αλληλεπίδραση – που είναι άλλωστε και η ουσία της ανάρτησης.

Αφήστε μια απάντηση