Η πράσινη πολιτιστική διαδρομή της Άνω Πόλης
(εύκολη, χρόνος πεζοπορίας 1 ώρα, μήκος 2,7 χλμ., υψομ. διαφορά 100 μ., 14 στάσεις – σημεία ενδιαφέροντος)
ΑΝΩ ΠΟΛΗ
Στεφανωμένη από την Ακρόπολη και το Επταπύργιο, μια πόλη μέσα στην πόλη! Περικλείεται από τις τρεις πλευρές της (Δ-Β-Α) από τα Τείχη, που κυρίως στο τμήμα της Άνω πόλης διατηρούνται, και στη νότια πλευρά της από την οδό Ολυμπιάδος. Σε πολλές περιοχές διατηρεί ανόθευτο τον παραδοσιακό πολεοδομικό ιστό της με τα καλντερίμια, τα αδιέξοδα, τις πλατείες. Εδώ συνυπάρχουν κτίρια χριστιανικά, οθωμανικά, παραδοσιακά, σύγχρονα, χτισμένα με σεβασμό στην ανθρώπινη κλίμακα. Το 1979 χαρακτηρίστηκε διατηρητέος παραδοσιακός οικισμός, ωστόσο υπέστη επεμβάσεις και αλλοιώσεις. Τόπος κατοικίας κυρίως, αλλά και αναψυχής, συχνά πεδίο αντιπαραθέσεων – για ποιους λόγους άραγε;
Μετά τη μεγάλη φωτιά του 1620 οι Οθωμανοί εγκατέλειψαν τα πυκνοκατοικημένα πεδινά και ήρθαν να ζήσουν εδώ, στο ευάερο και ευήλιο «Μπαΐρ» («πλαγιά λόφου»). Έχτισαν σπίτια ψηλά και ευρύχωρα, με αυλές και κήπους που είχαν θέα στη θάλασσα. Απολάμβαναν και δημόσιους χώρους με σειρά δέντρα και κρήνες, πολυτέλειες σπάνιες για την κάτω πόλη. Η προνομιακή θέση έχει να κάνει με το πιο υγιεινό κλίμα της (χωρίς πολύ υγρασία), με το νότιο προσανατολισμό της – και μάλιστα με κλίση και θέα προς τη θάλασσα – και τη φυσική κάλυψή της από το βορρά και τον βορειοδυτικό ψυχρό «βαρδάρη».
- Πολυχώρος Πολιτισμού «Ισλαχανέ»
Σχολή Τεχνικών Επαγγελμάτων «Χαμιδιέ» στην Οθωμανική Θεσσαλονίκη, η πρώτη τεχνική σχολή της πόλης. Κάλυπτε μεγάλη έκταση – ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο μέχρι το σημερινό Τουρκικό Προξενείο και διέθετε διδακτήριο, εργαστήρια, οικοτροφείο, τζαμί, χαμάμ. Για αρκετές δεκαετίες ο χώρος εργαστηρίων της πρώην Σχολής, που βρισκόταν εκτός των τειχών, λειτουργούσε ως μηχανουργείο, του οποίου τα μηχανήματα και προϊόντα εκτίθενται στον σύγχρονο πολυχώρο.
- Πλατεία Καλλιθέας – οδός Ηροδότου [Ένας δρόμος από τα χρόνια του Βυζαντίου]
Πολεοδομική κληρονομιά από το παρελθόν, η οδός Ηροδότου ακολουθεί την ίδια χάραξη από τα βυζαντινά χρόνια. Εδώ συναντάμε ένα ενδιαφέρον ζευγάρι σπιτιών, από τα χαρακτηριστικότερα της Άνω Πόλης. Το σπίτι στον αριθμό 19 είναι καμαροσκέπαστο, με σαχνισιά στην κύρια όψη, που οργανώνονται κλιμακωτά (τριγωνικά). Δίπλα του, το διατηρητέο σπίτι που στεγάζει την Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων του Υπ. Πολιτισμού, αποτελεί αρχοντικό παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, αποκατεστημένο – άριστα διατηρημένο.
3. Άγιος Νικόλαος ο Ορφανός (α΄ τέταρτο 14ου αιώνα) [Δε, Πε 10-13.00] Μια όαση μέσα στην πόλη
Η οδός Ηροδότου φέρνει τα βήματά μας μπροστά από το παλιό πρόπυλο του μοναστηριού, στην ίδια διαδρομή που ακολουθούσαν και οι Βυζαντινοί. Χτισμένο από ένα Σέρβο ηγεμόνα, αποτελεί από την οθωμανική κυριαρχία ως σήμερα, μετόχι της μονής Βλατάδων. Γι΄ αυτό οι Οθωμανοί δεν το έφτιαξαν τζαμί και το άφησαν στους Χριστιανούς. Το λιτό κτίριο κρύβει έναν ζωγραφικό θησαυρό, όμορφες τοιχογραφίες που αφηγούνται τη ζωή του Χριστού.
4. Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών
Είναι μια ακόμα εκκλησία, της οποίας αγνοούμε τη βυζαντινή ονομασία, μιας και πολύ νωρίς μετατράπηκε σε τζαμί, με την προσθήκη μιναρέ, που είχε διπλό εξώστη. Η μακραίωνη αλλαγή στη χρήση αλλοίωσε πολύ το κτίριο, που αναστηλώθηκε το 1953.
5. Βυζαντινό λουτρό
Το Βυζαντινό Λουτρό της Άνω Πόλης, είναι το μεγαλύτερο βυζαντινό Λουτρό που σώζεται από την μεσοβυζαντινή περίοδο (τέλη 13ου -αρχές 14ου αιώνα) στον ελλαδικό χώρο και ένα από τα λίγα διασωθέντα κοσμικά κτίρια εκείνης της εποχής. Η αξία του ως μνημείο είναι μεγάλη και η πολεοδομική θέση που κατέχει σημαντική. Βρίσκεται στην είσοδο της συνοικίας του Κουλέ-καφέ της Άνω Πόλης στην Θεσσαλονίκη, και λειτουργούσε ως ανδρικό και γυναικείο λουτρό.
Πρόκειται για ένα ορθογώνιο κτίσμα που αποτελείται από τρεις κύριους χώρους, καθένας από τους οποίους χωρίζεται σε δύο διαμερίσματα. Ο πρώτος χώρος, ο προθάλαμος του κτιρίου, ήταν ψυχρός και τα διαμερίσματά του χρησιμο-ποιούνταν ως αποδυτήρια. Ο δεύτερος χώρος, ο χλιαρός, λειτουργούσε ως χώρος προετοιμασίας για το λουτρό και είχε μια μέση θερμοκρασία. Τέλος, ο τρίτος χώρος , ο θερμός αποτελούσε το κυρίως λουτρό. Υπογείως κυκλοφορούσε ζεστός αέρας για επιδαπέδια θέρμανση, ενώ με επιτοίχιους αεραγωγούς ο ζεστός αυτός αέρας ρύθμιζε τη θερμοκρασία του κάθε χώρου. Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές ήταν λουτρό της γειτονιάς, το Λουτρό του Κουλέ καφέ και λειτουργούσε εκ περιτροπής ως ανδρικό και γυναικείο. Λειτούργησε για περίπου 7 αιώνες, σταμάτησε τη δεκαετία του 1940, έπειτα εγκαταλείφθηκε για πολλά χρόνια και αποκαταστάθηκε πλήρως το 2014.
6. Δημοτική Βιβλιοθήκη Άνω Πόλης – πλατεία Ρομφέη (Κουλέ καφέ)
Στην πλατεία Ρομφέη (κοινώς Κουλέ-καφέ) δεσπόζει και αποτελεί τοπόσημο αυτό το σημαντικό και εμβληματικό δημόσιο κτίριο εκλεκτικιστικού ρυθμού. Διατηρεί φυσικά τα χαρακτηριστικά της μακεδο-νίτικης αρχιτεκτονικής, με τα διόροφα σαχνισί, αλλά ξεχωρίζει το κεντρικό κυλινδρικό σαχνισί με τα εντυπωσιακά βιτρό παράθυρα.
Η σημερινή δημοτική Βιβλιοθήκη για πολλά χρόνια στέγαζε το 7ο Γυμνάσιο , το Γυμνάσιο της Άνω Πόλης, που σήμερα βρίσκεται δίπλα στους Κήπους του Πασά – εκτός των τειχών.
7. Μονή Λατόμου – Ι.Ν. Οσίου Δαυίδ [Η αυλή των …θαυμάτων]
Παρένθεση γαλήνης σε μια αυλή γεμάτη λουλούδια, το άλλοτε μοναστήρι οφείλει την ονομασία του στα λατομεία πέτρας που υπήρχαν εκεί. Η παράδοση λέει πως το έκτισε η κόρη του αυτοκράτορα Μαξιμιανού Θεοδώρα, που είχε ασπαστεί το Χριστιανισμό. Στο εσωτερικό του, το καθολικό κρύβει ένα σπάνιο καλλιτεχνικό θησαυρό, τοιχογραφίες εξαιρετικής ποιότητας και το περίφημο ψηφιδωτό με τον Χριστό στην κόγχη. Στην Εικονομαχία κάλυψαν το ψηφιδωτό με κονίαμα και δέρμα βοδιού, ώσπου ένας σεισμός το αποκάλυψε, σαν από θαύμα, στα έκπληκτα μάτια ενός μοναχού!
Ο ναός στην αρχική του μορφή ακολουθούσε έναν σπάνιο αρχιτεκτονικό τύπο: οι εξωτερικοί τοίχοι σχημάτιζαν τετράγωνο, μέσα στο οποίο εγγράφονταν τέσσερεις καμάρες που σχημάτιζαν σταυρό. Στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας μετατράπηκε σε τζαμί και υπέστη αλλοιώσεις. Σήμερα η δυτική πλευρά του είναι κατεστραμμένη, ενώ τη θέση του αρχικού τρούλου έχει πάρει μια κεραμωτή στέγη.
8. Πλατεία Τερψιθέας – Τουρμπές Μουσά Μπαμπά
Στη «μυστική» Πλατεία Τερψιθέας δεσπόζει ο Τουρμπές Μουσά Μπαμπά, ένα οθωμανικό ταφικό μνημείο δηλαδή μαυσωλείο, στην τουρκική «τουρμπές». Χρονολογείται από το 16ο αιώνα έχει οκταγωνική δομή και εκεί βρίσκεται θαμμένος ο Μουσά Μπαμπά, ένας άγιος μουσουλμάνος του τάγματος των Μπεκτασήδων δερβίσηδων.
Ο Μουσά Μπαμπά είναι για τους Τούρκους ο δικός μας Άγιος Γεώργιος, γι΄ αυτό και την ημέρα της γιορτής του ακουγότανε, λέει ένας αστικός μύθος, καλπασμός στο πλακόστρωτο του Μαυσωλείου. Καβαλάρης ο Άι Γιώργης, καβαλάρης κι ο Δερβίσης τριγυρνούσε στη γειτονιά το βράδυ της άγιας μέρας… Η σημερινή Πλατεία Τερψιθέας στο παρελθόν αποτελούσε την αυλή ενός τεκέ (μοναστηριού Μπεκτασήδων) που πιθανόν να ιδρύθηκε το 1527 επί εποχής του Σουλτάνου Βαγιαζήτ Β’..
Στη συνέχεια της πλατείας προς τα δυτικά βρίσκεται μια ξακουστή γειτονιά, το Τσινάρι. Πήρε το όνομα αυτό (τσινάρι = πλάτανος στα τούρκικα) από αιωνόβιο πλατάνι. Το Τσινάρι διαθέτει χαρακτηριστική οθωμανική δημόσια κρήνη και αποτελούσε από παλιά ένα τοπικό κέντρο με καφενεία, ταβέρνες και μικρά μαγαζιά – κάποια (όπως το ουζερί Τσινάρι) σήμα κατατεθέν της Άνω Πόλης, ακόμα και σήμερα.
9. Οικία Κωτσιόπουλου [ το «νέο» σε αρμονία με το «παλιό»] 
Ένα σπίτι σύγχρονο, απόλυτα ταιριαστό με το οικιστικό περιβάλλον της Άνω Πόλης, συνδυάζει τις σύγχρονες τάσεις με την τοπική παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Πρόκειται για οικία του καθηγητή αρχιτεκτονικής κ. Κωτσιόπουλου, που όπως πολλοί συνάδελφοί του, επέλεξε τη χωροθέτηση της κατοικίας του στην περιοχή αυτή.
Οι τοίχοι του, χτισμένοι με εμφανή τούβλα χωρίς σοβά, είναι μια μοντέρνα επιλογή που θυμίζει το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, αλλά και τη βυζαντινή αρχιτεκτονική. Ταυτόχρονα, η συνολική μορφή του, με τα σαχνισιά, τα πετρόκτιστα μέρη, τις εναλλαγές των όγκων παραπέμπουν στα μακεδονίτικα παραδοσιακά αρχοντικά.
10. Πλατεία Τσιτσάνη
Ανάσα οικιστική ο ανοικτός χώρος της πλατείας, με υπέροχη θέα και την προτομή του μεγάλου τραγουδοποιού Βασίλη Τσιτσάνη, που έζησε εδώ για λίγο. Η αγαπημένη μελωδία «Συννεφιασμένη Κυριακή» μοιάζει να αντηχεί στα στενά, θυμίζοντας πως η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη χιλιοτραγουδισμένη -εκτός από πόλη των ποιητών.
11. Ιερά Μονή Βλατάδων [Ένα βυζαντινό μοναστήρι σε λειτουργία’
Από την ίδρυσή του ως σήμερα, το βυζαντινό μοναστήρι δε σταμάτησε ποτέ να λειτουργεί. Οφείλει την ονομασία του στους αδελφούς Βλατή που το έχτισαν. Σήμερα έχει καταστραφεί το μεγαλύτερο μέρος του, εκτός από το καθολικό. Το επισκιάζουν ωστόσο, τα σύγχρονα κτίρια του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών. Ενδιαφέρων αρχιτεκτονικός διάλογος ή παρέμβαση που πληγώνει;
Το μοναστήρι έπαιζε σπουδαίο ρόλο στη ζωή της βυζαντινής πόλης, γιατί από εδώ περνούσε ο αγωγός που έφερνε τ
ο πόσιμο νερό από τον Χορτιάτη. Κατά την οθωμανική κυριαρχία υπήρχαν ειδικοί φρουροί για τη φύλαξή του («τσαούσηδες»). Λένε πως γι΄ αυτό το ονόμασαν «Τσαούς Μοναστίρ», ενώ κατ΄ άλλους, η ονομασία αυτή οφείλεται στον μπέη που έχτισε τον πύργο του γειτονικού Επταπύργιου.
Η πρόσβαση σε πόσιμο νερό δεν ήταν πάντα εύκολη υπόθεση και υπήρχε μέριμνα για να έχει η πόλη αποθέματα. Σήμερα τα ίχνη του νερού είναι ακόμα ορατά. Στην Άνω Πόλη σώζονται δεξαμενές (κινστέρνες), όπως και το μοναδικό σωζόμενο λουτρό από τη βυζαντινή εποχή. Επίσης υπάρχουν οθωμανικές δημόσιες κρήνες στο Τσινάρι, στις οδούς Ολυμπιάδος, Ακροπόλεως κ.α.
12. Κάστρα – Πορτάρα – Πύλη Παλαιολογίνας 
Το διάμεσο τείχος – μεταξύ Άνω Πόλης και ακρόπολης – φέρνει τα βήματά μας στην πύλη της αυτοκράτειρας Άννας Παλαιολογίνας, που οδηγούσε στις περιοχές εκτός των τειχών. Στη μαρμάρινη παραστάδα διαβάζουμε επιγραφή που μας πληροφορεί πως την έχτισε η Παλαιολογίνα. Κοντά της η ανατολική πορτάρα, μία από τις πύλες που οδηγούσαν στην οχυρή ακρόπολη. Εδώ, η μορφή των τειχών φανερώνει την ενδιαφέρουσα ιστορία τους.
Τα Τείχη κτίστηκαν σε διαφορετικές χρονικές φάσεις. Τα βυζαντινά ενσωμάτωσαν τα αρχαία, δέχτηκαν προσθήκες, ενισχύθηκαν με οθωμανικούς πύργους και οχυρά, ώσπου γκρεμίστηκαν κατά το ήμισυ στο τέλος της οθωμανικής κυριαρχίας, αρχές του εικοστού αιώνα, χάριν εκσυγχρονισμού! Αυτά που σώθηκαν – κυρίως στην Άνω Πόλη, την ακρόπολη και το Επταπύργιο – έχουν αποτυπωμένη πάνω τους την ιστορία τους: διαφορετικά οικοδομικά υλικά -πέτρες, πλίνθους, μάρμαρα- ευδιάκριτες τεχνικές κτισίματος, σφραγισμένες πύλες και τόξα, κοσμήματα κεραμοπλαστικά (κυρίως σταυρούς) και επιγραφές. Τα τείχη ανά τις εποχές αποκτούν διαφορετικούς ρόλους, κάποτε κύρια γραμμή άμυνας, σήμερα μνημείο, αξιοθέατο και χώρος περιπάτου. Πού να το φαντάζονταν οι τεχνίτες που το έχτισαν πέτρα πέτρα!
13. Πύργος Τριγωνίου (Αλύσεως) [Ο αγέρωχος καστροφύλακας]
Ο κυκλικός αμυντικός πύργος ορθώνεται στη γωνία που σχηματίζουν το βόρειο και το ανατολικό τείχος, στο στρατηγικό σημείο από όπου είχε γίνει η άλωση της πόλης. Τον έχτισαν οι Οθωμανοί, που γενικά ενισχύουν τις βυζαντινές οχυρώσεις, στη θέση ενός παλιότερου πύργου βυζαντινού. Οι στιβαροί τοίχοι με τα ελάχιστα ανοίγματα, οι επάλξεις, η ζεματίστρα, φανερώνουν την αμυντική του χρήση. Παράλληλα χρησιμοποιήθηκε ως οπλοστάσιο και μπαρουταποθήκη. Σήμερα είναι τόπος περιπάτου, μπαλκόνι με θέα της πόλης, αλλά και είσοδος στη συνοικία της Άνω Πόλης (ή έξοδος).
14. Κήποι του Πασά
Οι κήποι του Πασά βρίσκονται ανατολικά (έξω) από τα ανατολικά τείχη, ανηφορίζοντας από το Νοσοκομείο Άγιος Δημήτριος προς το Σέιχ Σου. Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο πευκόφυτο αστικό πάρκο με μυστηριώδεις, μισογκρεμισμένες πέτρινες κατασκευές που χρονολογούνται από τις αρχές του 20ού αιώνα, που θυμίζουν έργα του Gaudi – ειδικά το πάρκο Guel.
Η μόνη ιστορική εξήγηση της ύπαρξης των Κήπων είναι ότι κτίστηκαν για να κοσμήσουν το πίσω μέρος του Νοσοκομείου. Η έκταση που καταλαμβάνουν είναι περίπου 1.000 τ.μ. Κανένα ιστορικό στοιχείο δεν υπάρχει που να συνδέει αυτούς τους κήπους με κάποιον Πασά και η ονομασία μάλλον αποτελεί επινόηση των κατοίκων που ίσως να προέκυψε από τις ιστορίες που λένε πως το μέρος αυτό ήταν το ησυχαστήριο του Σεϊφουλάχ Πασά (Η Βίλλα Μορδόχ (Βασιλίσσης Όλγας 162), έργο του αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη, χτίστηκε επίσης το 1905 σαν κατοικία του Τούρκου μεράρχου Σεϊφουλάχ Πασά)..
Τα κτίσματα που βρίσκονται στους κήπους αποτελούν δείγμα της λεγόμενης φανταστικής αρχιτεκτονικής. Ο όρος χρησιμοποιείται για τα κτίσματα με πλήρη ελευθερία στη σύνθεση και τον συνδυασμό των υλικών και η κατασκευή τους αποδίδεται σε ανώνυμους τεχνίτες που χαρακτηρίζονται από μια ποιητική διάθεση με παντελή έλλειψη πρακτικότητας στις κατασκευές τους. Ο όρος δεν είναι πάντα αποδεκτός από την Ιστορία της Αρχιτεκτονικής και δεν έχει σαφή όρια και συνήθως την τεχνική αυτή την κατατάσσουν στη λαϊκή αρχιτεκτονική. Στην φανταστική αρχιτεκτονική τοποθετούνται και τα έργα του Γκαουντί στην Βαρκελώνη και ιδιαίτερα το πάρκο Γκουέλ, που δημιούργησε μεταξύ 1900-1914.
