Η παιδική ηλικία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας, της έννοιας του εαυτού και των κοινωνικών σχέσεων. Μέσα από τις εμπειρίες που αποκτούν στο οικογενειακό, σχολικό και πλέον ψηφιακό περιβάλλον, τα παιδιά διαμορφώνουν σταδιακά την εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους, την αυτοαξία τους και για τη θέση τους μέσα στην ομάδα των συνομηλίκων. Όταν όμως οι σχέσεις αυτές χαρακτηρίζονται από απόρριψη, απομόνωση ή δυσκολίες επικοινωνίας, ενδέχεται να εμφανιστούν συναισθήματα μοναξιάς και κοινωνικής δυσαρέσκειας. Η ερευνητική δραστηριότητα στο πεδίο της μοναξιάς των παιδιών ξεκίνησε έντονα πριν 30 χρόνια, καθώς φάνηκε ότι μαθητές/τριες με φτωχές κοινωνικές σχέσεις είναι σε επικινδυνότητα για ελλιπή κοινωνική μάθηση και προβλήματα προσαρμογής στην εφηβεία. Επιπλέον οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, στην προσαρμογή και στην ανάπτυξη των παιδιών ενισχύεται και από το γεγονός ότι η μοναξιά σχετίζεται με την καταθλιπτική διάθεση από τα πρώτα χρόνια της ανάπτυξης τους παιδιού (Margalit, 1994, σελ. 4).
Η μοναξιά δεν ταυτίζεται απλώς με τη φυσική απομόνωση. Πρόκειται για μία δυσάρεστη προσωπική εμπειρία ή βίωμα, η οποία εμφανίζεται όταν το παιδί νιώθει απομονωμένο από τους άλλους και αντιλαμβάνεται ότι οι κοινωνικές του σχέσεις δεν ανταποκρίνονται στις συναισθηματικές του ανάγκες (Asher & Paquette, 2003· Margalit, 1994). Παράλληλα, η κοινωνική δυσαρέσκεια αφορά τη μη ικανοποίηση από τις σχέσεις με τους συνομηλίκους και τη δυσκολία ουσιαστικής ένταξης στην ομάδα (Cassidy & Asher, 1992).
Έχει φανεί ότι η μοναξιά και η κοινωνική δυσαρέσκεια σχετίζονται με την έννοια του εαυτού (Harter, 1999), καθώς τα παιδιά μέσης σχολικής ηλικίας δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα σε χαρακτηριστικά που αφορούν στη διαπροσωπική επικοινωνία και επαφή και φαίνεται να διαμορφώνουν μία σφαιρική εικόνα για τον εαυτό τους (Μακρή – Μπότσαρη, 2001), ενώ επικεντρώνονται στη σύγκριση του εαυτού τους με τους άλλους (Ruble et al., 1980). Επομένως, οι όποιες αρνητικές επιδράσεις του κοινωνικού περιβάλλοντός τους έχουν επίπτωση στο βαθμό της αυτοεκτίμησής τους και των επιμέρους αυτοαντιλήψεων. Ιδιαίτερα ο τομέας που αφορά στην αυτοαντίληψη για τις σχέσεις με τους συνομηλίκους σχετίζεται άμεσα με το συναίσθημα της μοναξιάς και την ικανοποίηση που λαμβάνει το παιδί από τις σχέσεις του με τους συνομηλίκους (Hymel et al., 1990). Παιδιά που βιώνουν συστηματικά μοναξιά παρουσιάζουν συχνότερα χαμηλή αυτοαντίληψη και αυτοεκτίμηση (Χατζηγεωργιάδου, 2010 · Lau & Kong, 1999 · ValÅs, 1999), καθώς οι τομείς της φυσικής εμφάνισης και των σχέσεων με συνομηλίκους είναι τομείς που συστηματικά αποτελούν τους ισχυρότερους παράγοντες πρόβλεψης της αυτοεκτίμησης (Μακρή – Μπότσαρη, 2001, σελ.72). Επιπλέον μοναχικά παιδιά είναι πιθανότερο να παρουσιάζουν κοινωνική απόσυρση και δυσκολίες προσαρμογής στο σχολικό περιβάλλον (Cassidy & Asher, 1992 · Galanaki et al., 2008). Αντίθετα, η θετική έννοια εαυτού και η αίσθηση αποδοχής και «ανήκειν» λειτουργούν προστατευτικά για την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού (Marsh & Craven, 2006 · Vaquera & Kao, 2008).
Σχετικές ελληνικές ερευνητικές προσεγγίσεις για τη μοναξιά, την κοινωνική δυσαρέσκεια και την έννοια του εαυτού σε παιδιά σχολικής ηλικίας αναδεικνύουν ότι η ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων συνδέεται άμεσα με την αυτοαντίληψη και τη συναισθηματική ισορροπία των παιδιών (Chatzigeorgiadou et al., 2018· Χατζηγεωργιάδου, 2010, 2011· Χατζηγεωργιάδου & Αρβανιτίδου, 2010). Ιδιαίτερα σημαντικό φαίνεται να είναι το αίσθημα του «ανήκειν» μέσα στη σχολική ομάδα, καθώς τα παιδιά που αισθάνονται αποδεκτά και ενεργά μέλη της ομάδας παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα κοινωνικής προσαρμογής και συναισθηματικής ανθεκτικότητας (Χατζηγεωργιάδου, 2010 · Marsh & Craven, 2006). Όσον αφορά στο παιδί που βιώνει μοναξιά και κοινωνική δυσαρέσκεια είναι πολύ πιθανό:
- Να παρουσιάζει χαμηλή επίδοση
- Να προσδίδει φτωχή αξία στον εαυτό του
- Να έχει την πεποίθηση ότι οι σχέσεις του με τους άλλους είναι κακές, ότι η σχολική του ικανότητα είναι χαμηλή και ότι η εμφάνισή του είναι άσχημη (Χατζηγεωργιάδου, 2010).
Στη σύγχρονη εποχή, όλα τα παραπάνω επηρεάζονται σημαντικά και από το ψηφιακό περιβάλλον. Η χρήση οθονών, κοινωνικών δικτύων, διαδικτυακών παιχνιδιών και εφαρμογών επικοινωνίας διαμορφώνει νέες μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης ήδη από τις πρώτες σχολικές ηλικίες. Η επίδραση αυτή δεν είναι μονοδιάστατη. Από τη μία πλευρά, οι ψηφιακές τεχνολογίες μπορούν να ενισχύσουν την επικοινωνία, τη συνεργασία και τη συμμετοχή των παιδιών σε ομάδες. Από την άλλη, η υπερβολική ή μη εποπτευόμενη χρήση συνδέεται με αυξημένα επίπεδα μοναξιάς, κοινωνικής απομόνωσης και δυσκολιών στις διαπροσωπικές σχέσεις (Jungselius, 2024).
Σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι η παθητική χρήση των κοινωνικών δικτύων —όπως η συνεχής παρακολούθηση περιεχομένου χωρίς ουσιαστική αλληλεπίδραση— μπορεί να ενισχύσει τα αισθήματα μοναξιάς και κοινωνικής σύγκρισης, ιδιαίτερα στα παιδιά και στους εφήβους (Schütz et al., 2026). Παράλληλα, η υπερβολική ενασχόληση με ψηφιακά μέσα συχνά μειώνει τον ποιοτικό χρόνο επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια και περιορίζει τις πρόσωπο με πρόσωπο κοινωνικές εμπειρίες, οι οποίες είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και συναισθηματικής επάρκειας (Zheng et al., 2024).
Η έννοια του εαυτού (Harter, 1999), δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο το παιδί αντιλαμβάνεται τις ικανότητες, την αξία και τη θέση του απέναντι στους άλλους, επηρεάζεται πλέον και από τις ψηφιακές εμπειρίες. Η συνεχής έκθεση σε πρότυπα «τέλειας» εικόνας, η αναζήτηση επιβεβαίωσης μέσα από διαδικτυακές αντιδράσεις και η κοινωνική σύγκριση μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την αυτοεκτίμηση των παιδιών (Jungselius, 2024). Αντίθετα, η ασφαλής και δημιουργική αξιοποίηση της τεχνολογίας μπορεί να ενισχύσει τη συνεργασία, την έκφραση και τη δημιουργία θετικών κοινωνικών σχέσεων.
Η πρόληψη ξεκινά από την οικογένεια
Η οικογένεια αποτελεί το πρώτο πλαίσιο κοινωνικοποίησης και συναισθηματικής ασφάλειας του παιδιού. Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, ο ρόλος των γονέων γίνεται ακόμη πιο σημαντικός. Οι γονείς μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην πρόληψη της μοναξιάς και της κοινωνικής δυσαρέσκειας όταν:
- ενισχύουν την ανοιχτή επικοινωνία,
- ακούν ενεργητικά τα συναισθήματα του παιδιού,
- θέτουν ισορροπημένα όρια στη χρήση οθονών,
- συμμετέχουν στις ψηφιακές εμπειρίες των παιδιών,
- καλλιεργούν κοινές οικογενειακές δραστηριότητες χωρίς οθόνες,
- ενθαρρύνουν τη συνεργασία και τις δια ζώσης κοινωνικές σχέσεις.
Η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονέων συμβάλλει στην ανάπτυξη θετικής αυτοαντίληψης και βοηθά το παιδί να διαχειρίζεται αποτελεσματικότερα τις δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους. Παράλληλα, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε υποστηρικτικό οικογενειακό πλαίσιο εμφανίζουν μεγαλύτερη κοινωνική προσαρμοστικότητα και μειωμένα επίπεδα μοναξιάς ακόμα και εάν βιώνουν κοινωνική δυσαρέσκεια (Chatzigeorgiadou et al., 2018). Σύγχρονες μελέτες υπογραμμίζουν ότι η στενή σχέση γονέα-παιδιού λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στις αρνητικές επιδράσεις της υπερβολικής χρήσης ψηφιακών μέσων και ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών (Zheng et al., 2024).
Ο ρόλος του σχολείου στην πρόληψη
Το σχολείο αποτελεί βασικό χώρο ανάπτυξης κοινωνικών δεξιοτήτων και διαμόρφωσης της αίσθησης του «ανήκειν». Στο πλαίσιο της ψηφιακής εποχής, το σχολείο καλείται να ενισχύσει όχι μόνο τον ψηφιακό γραμματισμό αλλά και τη συναισθηματική και κοινωνική ανθεκτικότητα των παιδιών.
Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συμβάλουν μέσα από:
- συνεργατικές και βιωματικές δραστηριότητες,
- ανάπτυξη ενσυναίσθησης και κοινωνικών δεξιοτήτων,
- εκπαίδευση για ασφαλή και υπεύθυνη χρήση του διαδικτύου,
- πρόληψη του διαδικτυακού εκφοβισμού και του κοινωνικού αποκλεισμού,
- ενίσχυση της συμμετοχής όλων των παιδιών,
- δημιουργία κλίματος ασφάλειας και εμπιστοσύνης μέσα στην τάξη.
Η αίσθηση σύνδεσης με το σχολείο και οι ουσιαστικές σχέσεις με συνομηλίκους λειτουργούν ως σημαντικοί προστατευτικοί παράγοντες απέναντι στη μοναξιά, ακόμη και σε περιβάλλοντα υψηλής ψηφιακής αλληλεπίδρασης (Zheng et al., 2024). Παράλληλα, η καλλιέργεια θετικών κοινωνικών εμπειριών μέσα στη σχολική τάξη ενισχύει την αυτοεκτίμηση και την έννοια εαυτού των παιδιών (Χατζηγεωργιάδου, 2010· Marsh & Craven, 2006).
Η πρόληψη του βιώματος της μοναξιάς και της κοινωνικής δυσαρέσκειας στη σύγχρονη ψηφιακή εποχή δεν απαιτεί την απομάκρυνση των παιδιών από την τεχνολογία, αλλά την ισορροπημένη και παιδαγωγικά υποστηριζόμενη αξιοποίησή της. Το παιδί χρειάζεται ουσιαστικές σχέσεις, αποδοχή, συμμετοχή και συναισθηματική ασφάλεια τόσο στον φυσικό όσο και στον ψηφιακό κόσμο.
…και ένα Food for thought για τους ενήλικες που αποτελούν πρότυπα μάθησης και ζωής στα παιδιά τους..
Η ταύτιση του «είμαι» με το «έκανα/κάνω» και «κατείχα/κατέχω» και η διαρκής αναπαράσταση του «κάνω» και «κατέχω» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως απόδειξη του «είμαι», οδηγούν σε μια επίπλαστη και εν δυνάμει επισφαλή εξίσωση της ταυτότητας του εαυτού με τα κοινωνικά επιτεύγματα και υπάρχοντα. Μια τέτοια σύγχυση μπορεί να αποδυναμώσει την πολυπλοκότητα του Προσώπου και να περιορίσει την αυτοεκτίμηση σε μετρήσιμες πράξεις και δημόσιες αποδοχές.
Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν εξαντλείται σε ό,τι παράγει ή κατέχει και ακόμα περισσότερο σε όσα προβάλλει. Είναι Πρόσωπο που δρα μέσα σε συγκεκριμένες συνθήκες, ανταποκρινόμενο, κάθε φορά, στις δυνατότητες και στους περιορισμούς του περιβάλλοντος στο οποίο ζει, είτε αυτό έχει επιλεγεί είτε όχι. Με αυτή την οπτική, η αξία του εαυτού δεν ταυτίζεται με την απόδοση, αλλά με την ίδια την ύπαρξη και τη σχέση του με τον κόσμο, πρωτίστως όμως με τη σχέση του ανθρώπου με τον ίδιο του τον εαυτό.
Βιβλιογραφικές αναφορές
Asher, S. R., & Paquette, J. A. (2003). Loneliness and Peer Relations in Childhood. Current Directions in Psychological Science, 12(3), 75–78. https://doi.org/10.1111/1467-8721.012
Cassidy, J., & Asher, S. R. (1992). Loneliness and peer relations in young children. Child Development, 63(2), 350–365.
Chatzigeorgiadou, S., Pavlidou, E., Arvanitidou, V. (2018). Social inclusion of nonnative children in Greek educational settings. An Intercultural Physical Education paradigm. Lambert Academic Publishing.
Harter, S. (1999). The Construction of the Self: A Developmental Perspective. Guilford Press.
Jungselius, B. (2024). A scoping review of current research on social media use among children and adolescents. Discover Psychology, 4(1), 116. https://doi.org/10.1007/s44202-024-00226-2
Lau, S., & Kong, C. K. (1999). The Acceptance of Lonely Others: Effects of Loneliness and Gender of the Target Person and Loneliness of the Perceiver. The Journal of Social Psychology, 139(2), 229–241. https://doi.org/10.1080/00224549909598377
Μακρή – Μπότσαρη, Ε. (2001). Αυτοαντίληψη και Αυτοεκτίμηση. Μοντέλα, ανάπτυξη, λειτουργικός ρόλος και αξιολόγηση. Ελληνικά Γράμματα.
Margalit, M. (1994). Loneliness among children with special needs. Theory, research, coping and intervention. Springer – Verlag.
Marsh, H. W., & Craven, R. G. (2006). Reciprocal effects of self-concept and performance from a multidimensional perspective: Beyond seductive pleasure and unidimensional perspectives. Perspectives on Psychological Science, 1(2), 133-163. https://doi.org/10.1111/j.1745-6916.2006.0001
Schütz, R., Dadaczynski, K., Rathmann, K., & Bilz, L. (2026). How, when, and with whom: a study on the moderating aspects of the association between social media use and loneliness among school-aged children. Journal of Technology in Behavioral Science, 1-16. https://doi.org/10.1007/s41347-026-00605-7
ValÅs, H. Students With Learning Disabilities and Low-Achieving Students: Peer Acceptance, Loneliness, Self-Esteem, and Depression. Social Psychology of Education 3, 173–192 (1999). https://doi.org/10.1023/A:1009626828789
Vaquera, E., & Kao, G. (2008). Do you like me as much as I like you? Friendship reciprocity and its effects on school outcomes among adolescents. Social Science Research, 37(1), 55-72. https://doi.org/10.1016/j.ssresearch.2006.11.002
Zheng, Y., Panayiotou, M., Currie, D., Yang, K., Bagnall, C., Qualter, P., & Inchley, J. (2024). The role of school connectedness and friend contact in adolescent loneliness, and implications for physical health. Child Psychiatry & Human Development, 55(3), 851-860. https://doi.org/10.1007/s10578-022-01449-x
Χατζηγεωργιάδου, Σ. (2010). Η μοναξιά και η έννοια του εαυτού στα παιδιά των τελευταίων τάξεων του Δημοτικού Σχολείου. Περιοδικό Επιστημονικών και Εκπαιδευτικών Ερευνών: Μέντορας, 12, 103-117.
Χατζηγεωργιάδου, Σ. (2011). Διερευνώντας τη σχέση της μοναξιάς και της κοινωνικής δυσαρέσκειας με τη σχολική επίδοση σε αλλοδαπούς και παλιννοστούντες μαθητές. Παιδαγωγική Επιθεώρηση, 52, 172-189. ISSN: 1106 2177 https://ojs.lib.uom.gr/index.php/paidagogiki/article/download/7890/7941
Χατζηγεωργιάδου, Σ., & Αρβανιτίδου, Β. (2010). Διερεύνηση του κοινωνικού κύρους (status) και της Μοναξιάς και Κοινωνικής Δυσαρέσκειας μαθητών/τριών από διαφορετικά πολιτισμικά και γλωσσικά περιβάλλοντα στο Διαπολιτισμικό Σχολείο. Στο 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Επιστημών Εκπαίδευσης, ΠΤΔΕ Αθηνών. Αθήνα, τ. Β, σελ. 431-441.
Μοναξιά, Κοινωνική Δυσαρέσκεια και Έννοια του Εαυτού στα παιδιά του Δημοτικού Σχολείου από ΣΟΦΙΑ ΧΑΤΖΗΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ διατίθεται με άδεια χρήσης Creative Commons -Αναφορά Δημιουργού – Μη Εμπορική Χρήση – Παρόμοια Διανομή4.0.