Του Χρόνη Μπούσιου[1],

Συμμετέχουν οι μαθητές και οι μαθήτριες: Κωνσταντίνος Κοσμάς Σερέτης, Μαρκέλα Καράμαλλη, Σοφία Στράγκα, Χαράλαμπος Μιχαήλ Κανόγκας, Χριστίνα Κασιώτου

Ο Μίκης Θεοδωράκης, με τη μελοποίηση σπουδαίων ποιημάτων, διαδραμάτισε καταλυτικό ρόλο στη διάδοση και εδραίωση της νεοελληνικής ποίησης στο ευρύ κοινό. Μέσα από τις μελωδίες του, ποιητικά έργα, τα οποία ενδεχομένως να παρέμεναν άγνωστα για τους περισσότερους, βρήκαν τον δρόμο προς τις καρδιές των Ελλήνων και απέκτησαν διαχρονική αξία. Ένα από αυτά τα ποιήματα είναι η «Άρνηση» του Γιώργου Σεφέρη, το οποίο μελετήθηκε και αναλύθηκε στο πλαίσιο του μαθήματος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας στη Β΄ Γυμνασίου και την Α΄ Λυκείου του σχολείου μας.     Προτού, όμως, παρουσιαστούν ορισμένα ενδιαφέροντα σχόλια μαθητών μας για τα νοήματα που εξήγαγαν από αυτό το ποίημα, προτείνεται μια ακρόαση της παρακάτω μελοποίησης του Μίκη Θεοδωράκη με την ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, διαβάζοντας παράλληλα τους στίχους και δίνοντας έμφαση στα σημεία στίξης.

Άρνηση[2]

Στο περιγιάλι το κρυφό
κι άσπρο σαν περιστέρι
διψάσαμε το μεσημέρι∙
μα το νερό γλυφό.

Πάνω στην άμμο την ξανθή
γράψαμε τ’ όνομά της∙
ωραία που φύσηξε ο μπάτης
και σβύστηκε η γραφή.

Με τι καρδιά, με τι πνοή,
τι πόθους και τι πάθος
πήραμε την ζωή μας∙ λάθος!
κι αλλάξαμε ζωή.

Μια προσεκτική παρατήρηση των σημείων στίξης και ειδικότερα της άνω τελείας (∙), γεννάει το ερώτημα: Μήπως ο Μίκης Θεοδωράκης έκανε κάπου λάθος; Μήπως ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης δεν πρόσεξε την άνω τελειά;

Ας ακούσουμε και την ανάγνωση του ποιήματος από τον ίδιο τον ποιητή:

…

Έπειτα και από τις παύσεις στη φωνή του ίδιου του Σεφέρη, αναρωτιόμαστε: Μπορεί ένας τόσο μεγάλος συνθέτης, όπως ο Θεοδωράκης, να αμέλησε μια άνω τελειά; Μπορεί ο Μπιθικώτσης να αψήφησε τις εντολές του Θεοδωράκη και να προσπέρασε αυτό το σημείο στίξης; Ή μήπως πρόκειται για δικαιολογημένη επιλογή του Θεοδωράκη να μην διατηρήσει την παύση στους δύο τελευταίους στίχους, διότι το αποτέλεσμα δεν θα ήταν το ίδιο ωραίο;

Ορισμένα από αυτά τα ερωτήματα τέθηκαν στους μαθητές του μουσικού σχολείου μας, οι οποίοι έκαναν και μια ενδιαφέρουσα προσπάθεια να «διορθώσουν» τη σύνθεση του Θεοδωράκη, αποδίδοντας τη σωστή παύση στο τραγούδι. Κάποιοι απάντησαν ότι θα ταίριαζε μια παύση μισού, άλλοι μια παύση ολοκλήρου, ενώ ορισμένοι, όπως ο Κωνσταντίνος, υπερασπίστηκαν το τελικό αποτέλεσμά, κρίνοντάς το ως μουσικά άρτιο και ισορροπημένο.

Ωστόσο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός: ο Σεφέρης έβαλε μια άνω τελεία στον προτελευταίο στίχο! Μια άνω τελεία που η μελοποίηση του Θεοδωράκη με την ερμηνεία του Μπιθικώτση είτε αγνόησε, είτε αρνήθηκε να διατηρήσει.

Ποιά είναι όμως η σημασία αυτού του σημείου στίξης και πώς μπορεί η απουσία του να επηρεάσει τις ερμηνείες του ποιήματος;

Πρόκειται για ένα κομβικό ερώτημα για την κατανόηση της «Άρνησης», το οποίο τέθηκε και συζητήθηκε στην τάξη μαζί με τους μαθητές μας. Προτού, όμως, πλησιάσουμε σε μια απάντηση επί του συνολικού νοήματος, απαιτείται μια προσεκτική ανάλυση κάθε στίχου ξεχωριστά.

Στην πρώτη στροφή, («Στο περιγιάλι το κρυφό/ κι άσπρο σαν περιστέρι/ διψάσαμε το μεσημέρι∙ μα το νερό γλυφό.») σε μια ωραία μεσημεριανή βόλτα στη θάλασσα, το ποιητικό υποκείμενο και η συντροφιά του, νιώθουν δίψα, ωστόσο το νερό ήταν αλμυρό και ακατάλληλο να τους ξεδιψάσει. Συνεπώς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι σε αυτό το σημείο η άνω τελεία διαχωρίζει την επιθυμία των πρωταγωνιστών να ξεδιψάσουν από την αντικειμενική πραγματικότητα («μα το νερό γλυφό»), η οποία δυσκολεύει τη ζωή των πρωταγωνιστών μας.

Στη δεύτερη στροφή, («Πάνω στην άμμο την ξανθή/ γράψαμε τ’ όνομά της∙/ ωραία που φύσηξε ο μπάτης/ και σβύστηκε η γραφή.) το ποιητικό υποκείμενο και η συντροφιά του αποτυπώνουν στην άμμο κάτι που η Χριστίνα σχολίασε ως εξής:

Μπορεί να έγραψε το όνομα της κοπέλας του ή εκείνης με την οποία ήταν ερωτευμένος. Επίσης, μπορεί να έγραψε τις λέξεις Ειρήνη, Ελευθερία.    

Αυτές οι ερμηνείες είναι εξίσου ενδιαφέρουσες και πιθανές. Από την μία πλευρά, αποτυπώνεται το όνομα του αγαπημένου μας ανθρώπου «με σκοπό να το θυμόμαστε για πάντα», όπως ανέφερε και ο Χαράλαμπος∙ ωστόσο, γράφεται σε μια άμμο που αναπόφευκτα σβήνει, όπως πολύ εύστοχα πρόσθεσε. Από την άλλη πλευρά, η επιλογή των λέξεων «Ελευθερία» και «Ειρήνη», μπορεί να εκφράζει την επιθυμία του ποιητή να καταγράψει διαχρονικές αξίες και ιδανικά που αγωνίστηκε να προασπίσει με το έργο του σε δύσκολους καιρούς, όπως ήταν η περίοδος του Μεσοπολέμου που γράφτηκε το ποίημα, όπου αυτές οι αξίες παρέμεναν αβέβαιες.                                                                   Μία ακόμα μαθήτριά μας, η Σοφία, σχολίασε:

Στον έκτο στίχο του ποιήματος, ο ποιητής αναφέρει τη φράση “γράψαμε το τ’ όνομά της”. Παρόλο που αυτός ο στίχος μπορεί να ερμηνευτεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, θεωρώ ότι σημαίνει πως γράφει το όνομα της συντρόφου του. Ο άνεμος που φυσάει και καταστρέφει τη γραφή σημαίνει πως κάτι συνέβη και η σύντροφός του έφυγε από τη ζωή του.

Τέλος, ενδιαφέρουσα είναι και η παρακάτω απάντηση της Μαρκέλας:

Η “Άρνηση” είναι ένα ερωτικό ποίημα που ξεκινάει με όνειρα, επιθυμίες και πάθος για τη ζωή. Κάποια στιγμή όμως η ζωή του ανθρώπου βρίσκεται σε ένα λανθασμένο δρόμο, τον οποίο εκείνος προσπαθεί να αλλάξει. Είναι σπάνιες οι στιγμές για ένα ερωτευμένο ζευγάρι να περπατάει σε ένα ακρογιάλι πιασμένοι χέρι-χέρι. Η “Άρνηση” βρίσκεται πάντα μπροστά τους. Η “Άρνηση” της αμμουδιάς να κρατήσει το χαραγμένο όνομα. Οι όμορφες και σπάνιες στιγμές είναι λίγες και πρέπει να τις χαιρόμαστε, γιατί τα πάντα χάνονται στη σύντομη ζωή μας.

Συνεπώς, στις δύο πρώτες στροφές του ποιήματος, δύο φυσικά φαινόμενα ⸻ το νερό και ο άνεμος, το κύμα και ο μπάτης ⸻ παρεμβαίνουν στη ζωή του ποιητικού υποκειμένου ως εξωτερικά αίτια που εμποδίζουν και δυσκολεύουν την επίτευξη των στόχων του. Πρόκειται για δυο αιτίες που ακολουθούν την παύση της άνω τελείας, πριν την οποία παρουσιάζεται η δράση του ποιητικού υποκειμένου. Έτσι, το εξωτερικό και αντικειμενικό γεγονός εμπλέκεται ενεργά στη ζωή του, υπογραμμίζοντας τη διαρκή πάλη ανάμεσα στις επιθυμίες και τις αντικειμενικές συνθήκες.                       Με αυτό κατά νου, διαβάζουμε την πιο διαδεδομένη τρίτη στροφή του ποιήματος:

Με τι καρδιά, με τι πνοή,
τι πόθους και τι πάθος
πήραμε την ζωή μας∙ λάθος!
κι αλλάξαμε ζωή.

     Πριν την άνω τελειά παρουσιάζεται η παθιασμένη ζωή του ποιητικού μας υποκειμένου∙ μια ζωή, ωστόσο, που οδηγείται και πάλι σε μια παύση, σε μια άνω τελειά. Αυτή τη φορά δεν έχουμε ένα φυσικό εμπόδιο, ένα ξεκάθαρο αντικειμενικό γεγονός, αλλά ένα αφηρημένο λάθος. Ποιός όμως έκανε το λάθος; Με την επιλογή του Θεοδωράκη να μην διατηρήσει την άνω τελεία, οδηγούμαστε να τραγουδήσουμε ότι το ποιητικό υποκείμενο είναι αυτό που φταίει. Κάτι έκανε λάθος και αποφάσισε μετά να αλλάξει ζωή.

Προς το παρόν ας αφήσουμε για μια μελλοντική συζήτηση το ερώτημα «Τί θα μπορούσε να είναι αυτό το λάθος του ποιητικού υποκειμένου ή του σύμπαντος;» και ας εστιάσουμε την προσοχή μας στην ερμηνεία του ποιήματος από τον βαρύτονο Γιώργο Μούτσιου. Πρόκειται για μια εκτέλεση, που ξεκάθαρα προσέχει την ύπαρξη της άνω τελείας στην τελευταία στροφή∙ μια άνω τελεία που μας επιτρέπει να συνεχίσουμε την πορεία του σχολιασμού των δύο πρώτων στροφών, σύμφωνα με τις οποίες ⸻ όπως αναφέραμε ⸻ η προσωπική επιθυμία του υποκειμένου, συγκρούεται με μια αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από το πεδίο ευθύνης του. Αυτό παρατηρεί πολύ εύστοχα και η Σοφία:

Αν εξετάσουμε ολόκληρο το ποίημα καταλαβαίνουμε πως αυτό που έγινε ήταν από εξωγενείς παράγοντες και πως ο ποιητής κατηγορούσε τον εαυτό του.

Ας ακούσουμε τώρα την εν λόγω εκτέλεση:

Ποιος φταίει, λοιπόν, για το λάθος; Εμείς ή κάτι άλλο πέρα από τις δυνάμεις μας; Αυτό είναι υπό συζήτηση και ερμηνεία, βασιζόμενοι στο ίδιο το ποίημα και τις διαθέσιμες μελοποιήσεις.

Είτε, όμως, επιλέξουμε την ερμηνεία που ρίχνει την ευθύνη στο ποιητικό υποκείμενο και μαζί στον εαυτό μας, είτε υιοθετήσουμε την απάντηση που αποδέχεται ότι κάτι εξωτερικό και ανεξάρτητο από εμάς είναι η αιτία του λάθους και των εμποδίων, πάντοτε καταλήγουμε στο «κι αλλάξαμε ζωή».

Εμείς, λοιπόν, αποφασίζουμε να αλλάξουμε ζωή, εμείς έχουμε τον τελευταίο λόγο στην πορεία του βίου μας. Αυτό το ελπιδοφόρο μήνυμα εκφράζει κι ο Χαράλαμπος:

Εμείς αναγνωρίζουμε ότι έγινε κάτι λάθος και αυτό είναι το πρώτο βήμα στη διόρθωση του προβλήματος. Με αυτό τον τρόπο, ο ποιητής μάς υπενθυμίζει ότι η ζωή είναι γεμάτη προκλήσεις και λάθη, αλλά και ευκαιρίες για μάθηση και εξέλιξη.

Η σύντομη αυτή ανάλυση του ποιήματος και των μελοποιήσεών του θα μπορούσε να ολοκληρωθεί κάπου εδώ. Άλλωστε, δεν πιστεύουμε ότι οι ερμηνείες λογοτεχνικών κειμένων μπορούν να καταλήξουν σε μια βέβαιη και αντικειμενική απάντηση· αντίθετα, αναμετρώνται με επιχειρήματα και αναλύσεις, προσπαθώντας να εκφράσουν τη συναισθηματική και νοητική ανταπόκριση του καθενός.   Ελπίζουμε, τα αναπάντητα ερωτήματα που θίγονται σε αυτό το σύντομο άρθρο, όπως η σημασία του τίτλου και η ερμηνεία του «λάθους», να γίνουν αντικείμενο συζήτησης και στοχασμού κάθε αναγνώστη και αναγνώστριας αυτού του κειμένου και γιατί όχι να μην απαντηθούν με μια νέα δημοσίευση. Προς το παρόν, είναι ενδιαφέρον να κλείσουμε το κείμενο αυτό με τα λόγια του προσφάτως αποβιώσαντος μεγάλου μας κιθαρίστα, Νότη Μαυρουδή (1945-2023):

Ήταν λοιπόν αυτός ο φίλος που για πρώτη φορά, καθώς τραγουδούσαμε την Άρνηση (το Περιγιάλι των Θεοδωράκη— Σεφέρη), μου άνοιξε συζήτηση για την άνω τελεία του ποιήματος στο σημείο που λέει «πήραμε τη ζωή μας·». Αυτή η άνω τελεία, συζητήθηκε πολύ στη δεκαετία του ’60, κυρίως από λόγιους και διανοούμενους της εποχής, οι οποίοι συχνά δεν σήκωναν μύγα στο σπαθί τους, ακόμα και «δι’ ασήμαντον αφορμή». Αυτή η άνω τελεία απασχόλησε εφημερίδες της εποχής και περιοδικά Τέχνης προκαλώντας έντονες συζητήσεις σε καλλιτεχνικά στέκια και τόπους πνευματικών και πολιτικών συναντήσεων. Είχε γίνει κάτι σαν…viral, όπως θα το λέγαμε σήμερα στη διαδικτυακή νέα Ελλάδα…

Ομολογώ πως ποτέ δεν μπόρεσε να καταλαγιάσει μέσα μου αυτή η τοποθέτηση της άνω τελείας τού ποιητή που βάλθηκε να μάς… προβληματίσει από το μακρινό 1931, με τη συλλογή ποιημάτων του με τον τίτλο: «Στροφή». Το μόνο που κατάφερα να καταλάβω μετά την πάροδο τόσων χρόνων, σ’ αυτό το επίμαχο σημείο τού ποιήματος, είναι πως ο Σεφέρης ήταν τουλάχιστον σκεπτικιστής, αν όχι αρνητικός (εξ’ ου και ο τίτλος Άρνηση), στο να παλεύεις τη ζωή  μ ό ν ο  με «καρδιά», με «πνοή», «πόθους» και «πάθος». Εκεί η άνω τελεία διακόπτει τη φράση, για να υπογραμμίσει (να υποστηρίξει) πως όλα αυτά (για τον ποιητή) ήταν «Λάθος!». Ας μην ξεχνάμε πως ο ποιητής είχε προλάβει να βιώσει νεότατος τον Εθνικό Διχασμό (1915-1917) και βέβαια τη Μικρασιατική καταστροφή, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν για τις ευαίσθητες ψυχές!

Γνωρίζω πως οι συμβολισμοί, οι αλληγορίες, ο υπερρεαλισμός των αρχών τού 20ού αιώνα και τα πολυποίκιλα λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής εκείνης, αφήνουν ανοιχτό το πεδίο για μια πιο προσωπική ερμηνεία ενός ποιήματος και κατ’ επέκταση ενός τραγουδιού. Η άνω τελεία με αφήνει περίπου ελεύθερο να ερμηνεύσω το (τόσο) βάθος μιας ποιητικής λεπτομέρειας, η οποία σκεπάστηκε από την καθημερινή και συχνότατη χρήση του τραγουδιού από τον ελληνισμό επί τόσα χρόνια, από το 1962 που κυκλοφόρησε ο δίσκος και μάθαμε το τραγούδι· εξήντα χρόνια είναι αρκετό διάστημα για να «δικαιωθεί» εκείνη η ποιητική στιγμή, ως προς την αναγκαιότητα ή μη τής άνω τελείας. Το Περιγιάλι (μ’ αυτόν τον τίτλο το γνωρίζει ο κόσμος) υπάρχει και με την κατά Σεφέρη γραφή της άνω τελείας από τον Γιώργο Μούτσιο, αλλά ο κόσμος κράτησε και τραγούδησε την κλασική ερμηνεία (μαζί με το «λάθος» τής άνω τελείας τού… Μπιθικώτση).

Σ’ αυτό το σημείο όμως να τονίσω πως η ορχήστρα που συνοδεύει τον Μπιθικώτση (μπουζούκια, κιθάρα) δεν λαμβάνει υπ’ όψη την παύση που «απαιτεί» η άνω τελεία τού Σεφέρη· το «λάθος» λοιπόν (που δεν είναι λάθος) το «χρεώνεται» εξ’ ολοκλήρου ο Μίκης, ο οποίος και αδιαφόρησε (;) συνειδητά για την σύσταση του ποιητή να προχωρήσει σε διόρθωση, αναγκάζοντας τον ερμηνευτή να αδιαφορήσει για εκείνη τη ριμάδα άνω τελεία, αφού έπρεπε να ακολουθήσει την ορχήστρα τού Μίκη…

Όλα όμως χωνεύονται με τον χρόνο, ο οποίος… επιβάλλει με τον δικό του τρόπο, ακόμα και τα τραγούδια! Σαν ένα τεράστιο στόμα που γεύεται καρπούς κι ό,τι γεννιέται από τον άνθρωπο· το μασάει, το αλέθει και κρατάει ό,τι είναι ουσιαστικό και χρήσιμο.

Έτσι λοιπόν, ο  χ ρ ό ν ο ς  κράτησε από το συγκεκριμένο τραγούδι εκείνο που του αρμόζει: τον λυρικόυποκειμενισμό του. Την ελευθερία του. Την προσωπική ερμηνεία κι ας είναι λάθος. Το τραγούδι έμελλε να εξελιχθεί σε ύμνο, στοχεύοντας, σαν βελάκι που σημαδεύει, την καρδιά τού ανθρώπινου λυρισμού…

Αμέτρητες φορές στις παρέες τραγούδησα το Περιγιάλι μαζί με τον επίμονο παλιό μου φίλο, τον κομμουνιστή. Νιώθαμε τη μυσταγωγία μελωδίας-στίχου με κλειστά τα μάτια· ρεύματα συγκίνησης μας κατακυρίευαν συνοδεύοντάς τα με όνειρα για μελλοντικούς δρόμους… Τον έβλεπα πάντα να τραγουδάει με υγρά μάτια και στις φράσεις «διψάσαμε το μεσημέρι μα το νερό γλυφό» ένας κόμπος μάς έπνιγε όλους. Ήθελα να τον πειράξω και τον ρώτησα:
–Περνάς καλά φίλε;
– Αυτή τη στιγμή είμαι ευτυχισμένος, μου απαντούσε…
– Και με την άνω τελεία;
– Άστη να πάει στο διάολο…[3]

[1] Φιλόλογος, Διδάκτορας Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

[2] Γιώργος Σεφέρης, Στροφή, Ίκαρος, Αθήνα, 2004, σ. 13. Πρώτη έκδοση το 1931.

[3] Αντλήθηκε από το https://www.viewtag.gr/ano-teleia-mas-aformi-tin-arnisi/