Άρθρα: εαυτός

paul klee

Τοῦ Σωτήρη Γουνελᾶ

Ἀπὸ τὸ βιβλίο «Ὁ ἀντιχριστιανισμός», ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2009.

Ἡ τηλεόραση καθιερώθηκε νὰ βομβαρδίζει ἀτέ- λειωτες ὧρες καὶ μερόνυχτα τὸν κοινωνικὸ μαζικὸ ἄνθρωπο μὲ ὅ,τι χειρότερο συμβαίνει στὸν κόσμο· καὶ μόνο παρενθετικά, σχεδὸν κατ’ ἐξαίρεση, μπορεῖ νὰ πα- ρουσιαστεῖ κάτι διαφορετικὸ ἢ ποιοτικό, συζήτηση, ταινία ἢ ντοκυμαντέρ. Τὸ ποσοστὸ αὐτῶν τῶν τελευταίων σὲ σχέση μὲ τὴν καθημερινὴ σαβούρα εἶναι ἐλάχιστο. Ἡ καθημερινὴ αὐτὴ σαβούρα ἔχει καὶ συνεργάτη σπουδαῖο: τὶς διαφημί- σεις. Οἱ διαφημίσεις εἶναι τὸ ἄλλοθι τῆς σαβούρας. Γιατὶ μέ- σαθέ τους ἀναδύεται ἕνας γυαλιστερός, λουσάτος κόσμος: εἴτε πρόκειται γιὰ πιάτα, εἴτε γιὰ πλακάκια, εἴτε βεβαίως γιὰ αὐτοκίνητα ὅλα ἀστράφτουν καὶ ἐπιπλέον ἔμμεσα ἢ ἄμεσα, σὰν εἶδος σάλτσας ἢ ἐπιδορπίου, προβάλλεται τὸ γυναικεῖο σῶμα ἢ κομμάτια του (μερικὲς φορὲς μάλιστα ὄχι ἁπλῶς ἔμμεσα ἢ ἄμεσα ἀλλὰ ἐξόχως προκλητικὰ καὶ χυδαῖα). Τὸ σῶμα, ὄχι ἡ γυναίκα ὡς ὕπαρξη ἀλλὰ τὸ σῶμα της ὡς αὐτονομημένο εἶδος πρὸς ἐρεθισμὸ τῶν αἰσθήσεων – καὶ ἐπιβολὴ τοῦ προϊόντος στοὺς χαυνωμένους τηλε- θεατές. Ἔχουμε λοιπὸν δύο ἐπίπεδα: ἀπὸ τὴ μία τὴν καθημερινὴ σαβούρα ποὺ ἀποδίδεται μὲ τὸν ὅρο «πραγματικότητα», ἡ ὁποία πρέπει τάχα νὰ παρουσι- αστεῖ σώνει καὶ καλὰ γιὰ ἐνημέρωση τοῦ λαοῦ καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη τὸν λουστρα- ρισμένο καὶ ἀστραφτερὸ κόσμο τῆς διαφήμισης ποὺ μὲ τὴ σειρά του ἀποτελεῖ σαβούρα ἀλλὰ τὴν κρύβει τὸ ροῦχο της, τὸ κάλυμμα, τὸ περιτύλιγμα, ἐν τέλει ὁ ψευδὴς ἢ μᾶλλον ψευδαισθη- τικὸς εἰκονισμός της: στὴ διαφήμιση ὅλα εἶναι ψεύτικα γιατὶ ὅλα εἶναι στημένα καὶ σκηνοθετημένα. Ἕνας τέτοιος κόσμος παγιώνει τὴν κατάσταση τοῦ ἐξαρ- τημένου καὶ μαζικοῦ ἄνθρωπου. Γιατὶ ὁ μαζικὸς αὐτὸς ἄνθρωπος παρακολουθώντας τὰ ΜΜΕ δὲν βλέπει πουθενὰ εἰκόνες ποὺ νὰ τὸν βγάζουν στὸ ξέφωτο μιᾶς ποιοτικὰ ἀνώ- τερης ζωῆς. Εἶναι περικυκλωμένος διπλά. Ἀπὸ τὴ μιὰ ἡ ρου- τίνα τῆς καθημερινότητας, ὅπου ἡ πραγματικότητα κινεῖται μεταξὺ ἐργασιομανίας, νεύρωσης καὶ φυγῆς, ἀσφυκτικοῦ ὡραρίου καὶ οἰκονομίας τῆς ἀγορᾶς, πλαστῶν ἐπιθυμιῶν καὶ καταναλωτισμοῦ-ὁλοκληρωτισμοῦ. Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ πραγματικότητα τῶν ΜΜΕ ὅπου τὰ πράγματα παρουσιά- ζονται διογκωμένα ἢ ὑπερτονισμένα, λόγῳ ἀνταγωνισμοῦ καὶ δημιουργίας ἐντυπώσεων, ἀλλὰ καὶ ἐπεξεργασμένα μέσα ἀπὸ ἕνα δημοσιογραφικὸ λόγο ποὺ κατέχεται ἀπὸ τὸ πανίσχυρο σύνδρομο τῆς λεγόμενης ἐνημέρωσης ἀνὰ λεπτό, ἀνὰ ὥρα καὶ ἀνὰ στιγμὴ γιὰ τὰ δῆθεν τρομερὰ ποὺ συμβαίνουν στὸν κόσμο. Ἡ ἐνημέρωση αὐτὴ συνδυάζεται μὲ τὴν φυγοπάθεια τῆς ἐπικαιρότητας, ἡ ὁποία, προπαντὸς ἀπὸ τότε ποὺ ὑπάρχει τηλεόραση στὴν Ἑλλάδα, δηλαδὴ ἐπὶ Δικτατορίας, ἔχει καταστεῖ ὁ βραχνὰς τοῦ κοινωνικοῦ ἀνθρώπου: μὲ αὐτὸν ξυπνάει καὶ μὲ αὐτὸν κοιμᾶται. Δὲν τί- θεται ζήτημα κριτηρίων ἢ ἐπιλογῶν. Αὐτὰ εἶναι ψιλὰ γράμ- ματα ἀναγνώσιμα μόνο ἀπὸ δύο-τρεῖς χιλιάδες Ἕλληνες. Δὲν τίθεται ζήτημα νὰ ἐπιλέξω αὐτὸ ἢ ἐκεῖνο τὸ σημεῖο τῆς ἐπικαιρότητας. Ἡ ἐπικαιρότητα ὑπάρχει ὁλόκληρη μὲ ἀπαι- τήσεις ζηλωτικῆς θεότητας. Θὰ τὴν ὑποστοῦμε ὁλόκληρη: αὐτὴ βασιλεύει, αὐτὴ διεισδύει εἰς νεφροὺς καὶ καρδίας, αὐτὴ ἀνασκάβει τὰ πάντα· ὁ φακός, εἰδικὰ τελευταῖα, δὲν ἀφήνει τίποτε στὸ σκοτάδι! Ἔτσι ἄλλωστε φτάνουμε στὴν κατάργηση τῆς προσω- πικῆς ζωῆς, μὲ πρότυπο τὸν «Μεγάλο Ἀδελφό» (καὶ ὅ,τι ἄλλο σχετικὸ τὸν διαδέχτη- κε καὶ συνεχίζει ἀκάθεκτο) ποὺ οἱ ἐκπομπές του μόνο στὴν Ἐλλάδα εἶχαν ὀχτὼ ἑκατομμύρια τηλεθεατές! Εἶναι τέτοια ἡ ἐπέλαση τῆς ἐπικαιρότητας στὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων ποὺ δὲν ἔχουν σχεδὸν καθόλου χρόνο γιὰ τὸ μὴ ἐπίκαιρο, δηλαδὴ γιὰ τὰ ἀληθινὰ καὶ οὐσιαστικὰ ζητήματα. Οἱ ἄνθρωποι νο- μίζουν στὴν πλειονότητά τους ὅτι ἡ πραγματικότητα εἶναι οἱ οἰκονομικοὶ δεῖκτες, οἱ ἀποφάσεις τῶν πολιτικῶν καὶ τῶν δημάρχων, τὰ τρομερὰ δημόσια ἔργα, τὰ μαγειρέματα τῶν ἐπιχειρηματιῶν, οἱ συγ- χωνεύσεις ἑταιρειῶν. Αὐτὸ ποὺ μένει ἀπὸ τοὺς ἴδιους εἶναι ἔνα ἀτομικοποιημένο ἐγὼ προσκολλημένο σὰ στρείδι στὰ ἐπίγεια, μὲ ἕνα συναισθηματισμὸ νοσηρό, μὲ μιὰ διάθεση ἄμεσης ἱκανοποίησης ἐπιθυμιῶν χωρὶς ἴχνος τὶς πιὸ πολλὲς φορὲς πνευματικῆς αἴσθησης κι ἂς μιλοῦμε δύο χιλιάδες χρόνια τουλάχιστον γιὰ τὸν ἄνθρωπο ὡς πνευματικὴ ὑπό- σταση καὶ γιὰ τὶς διάφορες περιοχὲς τοῦ πνεύματος. Ἔχουν λησμονήσει ὅτι ἀποτελοῦν προσωπικὴ ὕπαρξη, ὅτι ἡ ζωή τους ὅταν μείνει ἐγκλωβισμένη στὰ ἐγκόσμια παραδίνεται στὴν πλήξη καὶ τὴ νεύρωση.

Δεκ 11
30

paul-klee-rose

Τοῦ Γιάννη Καλιόρη

Ἀπὸ τὸ βιβλίο «Ἡ κοινωνία τῆς ὀρθοπεταλιᾶς», ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2004, σελ. 437-439

Ὑ πάρχει μιὰ ὁρισμένη διαφάνεια ποὺ δὲν παραπληροφορεῖ, ἁπλῶς, ἀλλὰ κατὰ κανόνα εὐτελίζει − ὅταν δὲν ἐξευτελίζει. Πρόκειται γιὰ τὴ θεληματικὴ «αὐτοδιαφανοποίηση» μὲ τὶς δημόσιες ἐκμυστηρεύσεις, ὅπου ὅλα τὰ ἐν οἴκῳ ἐκτίθενται ἐν δήμῳ, ἐπωνύμως κι αὐτοπροσώπως, περιλαμβάνοντας καθ’ ὁδὸν καὶ ἄλλα πρόσωπα, ἀμέτοχα κι ἀνυποψίαστα, πρὸς μεγάλη τέρψη τοῦ φιλοθεάμονος κοινοῦ. Στὴν ἐμπορεύσιμη αὐτή «διαφάνεια» ὑπάγονται χον- δρικῶς δύο κατηγορίες ψυχικοῦ ἐκθεατρισμοῦ: οἱ αὐτά- ρεσκες ἐκμυστηρεύσεις μὲ χαρακτήρα εὐτελιστικό, καὶ οἱ δραματικὲς ἐξομολογήσεις πασχόντων ἀτόμων μὲ χαρα- κτήρα αὐτοεξευτελιστικό. Ἡ πρώτη περιλαμβάνει τὶς ἐκμυστηρεύσεις (κυρίως σὲ περιοδικὰ καὶ κιτσοχλιδάτες ἐκπομπὲς λαϊφστάιλ) ἐκθεια- ζόμενων – καὶ αὐτοεκθεσιαζό- μενων – ἀτόμων ποὺ θέτουν ὑποψηφιότητα ἐπωνυμίας· ἢ ναρκισσευόμενων ἐλαφρο- αστέρων εἰς ἀναζήτηση με- γαλύτερης ἐπιφανείας διὰ τῆς ἐμφανείας· ἢ μετόχων σὲ ριάλιτι τηλεπαιχνίδια τύπου Μεγάλου Ἀδελφοῦ κ.λπ., εἰς ἀναζήτηση χρηματικοῦ ἐπά- θλου κι ἐφαλτηρίου φήμης· εἴτε ἁπλῶς ὅσων διεκδικοῦν ὅπως ἔλεγε ὁ Ἄντυ Γουόρχολ τὸ δεκαπεντάλεπτο τῆς τηλε- οπτικῆς διασημότητος ποὺ κάθε ἄνθρωπος δικαιοῦται γιὰ μία τουλάχιστον φορὰ στὴ ζωή του. Ἐκεῖνο ποὺ ἐκπλήσσει εἶναι ἡ αὐτάρεσκη εὐκολία μὲ τὴν ὁποία ἐκτίθενται σὲ κοινὴ θέα – καὶ σκηνοθετοῦνται σὲ θέαμα – οἱ ἀπόρρητες ἐκ πρώτης ὄψεως ψυχικὲς στιγμές. Αὐτὸ δείχνει τὴν ἀνάγκη τοῦ φαίνεσθαι καὶ τῆς ἐπιδοκιμα- σίας ἀπὸ τοὺς ἄλλους, ἀλλὰ καὶ κάτι ἄλλο: πὼς ἡ ἐκμυστή- ρευση ἀνεβαίνει εὔκολα στὴν ἐπιφάνεια γιατὶ δὲν ἔρχεται ἀπὸ μεγάλο βάθος, πιθανώτατα διότι δὲν ὑπάρχει καὶ τέ- τοιο βάθος. Ἐκεῖνο ποὺ ἐκτίθεται εἶναι κάποια παρασκήνια ἴσως τοῦ ἑαυτοῦ ὄχι ὅμως βαθύτερες ἐσοχές, ἄδηλες καὶ μὴ ἀνιχνεύσιμες σὲ μιὰ ρηχὴ ἐνδοχώρα, ἀπ’ ὅπου φαίνεται πὼς ἀπουσιάζει ἡ πολύτιμη ἐκείνη μυχιότης ποὺ εἶναι βιώ- σιμη μόνο στὸ πλαίσιο μιᾶς ἀπόλυτης προσωπικῆς σχέσης, ὅπου τὰ πρόσωπα εἶναι χ ω ρ ὶ ς ἰ σ ο δ ύ ν α μ ο τ ὸ ἕ ν α γ ι ὰ τ ὸ ἄλλο, κι ὅπου αὐτὴ ἡ σχέση ἔχοντας βάθος ἐσωτερικὸ καλλιεργεῖ ἀκριβῶς κι αὐτὴν τὴ μυχιότητα, τὴν οἰκεία στὸν καθένα ἐσωτερικότητα κι εὐαισθησία. Ὅταν, ὅμως, στὴ σύγχρονη συνθήκη τοῦ γενικευμέ- νου καταναλωτικοῦ ἤθους καὶ τῆς ἀγοραίας λογικῆς, τὰ ἄτομα παγιδεύονται στὴν ἐπιφάνεια τοῦ ἑαυτοῦ των, ὑποκαθιστώντας στὴ διάρκεια τὴ βραχύβια ποικιλία, ὅπου ο ὐ δ ὲ ν ἐ ν α λ λ α ξ ι μ ώ τ ε ρ ο ν τ ο ῦ ἀ ν α ν τ ι κ α τ ά σ τ α τ ο υ καὶ ὅπου οἱ σχέσεις, βιωνόμενες ὡς ἀντικαταστατὲς μεταξὺ ἀτόμων ἀντικαταστατῶν, ὑποβαθμίζονται μοιραῖα, τότε τὰ τελευταῖα εὔκολα βγάζουν τὸ μέσα πρὸς τὰ ἔξω ἀκριβῶς γιατὶ αὐτὸ τὸ μέσα βρίσκεται πολὺ κοντὰ στὸ ἔξω, ὁπότε κι ἡ δημοσιοποίησή του δὲν κοστίζει πολλὰ πράγματα διότι καὶ τὰ δημοσιοποιούμενα δὲν σημαίνουν πολλὰ πράγματα. Δὲν ἀποτελοῦν δηλαδὴ βίωμα πολύτιμο καὶ αὐταξιωμένο, ἀλλὰ μᾶλλον «μέσον» καὶ «ἀτοῦ» αὐτοδιαφημιστικῆς προ- βολῆς, γι’ αὐτὸ καὶ εὔκολα προσφέρονται στὴν ὀφθαλμο- λαγνικὴ βουλιμία τοῦ κοινοῦ, ἀνταλλάσσοντας, σὲ ὀθόνες καὶ περίπτερα, τὶς ἀπόρρητες στιγμὲς μὲ ἐφήμερη συνήθως ἔξοδο ἀπὸ τὴν ἀφάνεια ἢ μὲ ἄμεσα ὑλικὰ ὀφέλη καὶ προσ- δοκία κάποιας προοπτικῆς· εἴτε ἁπλῶς μὲ ἱκανοποίηση αὐτάρεσκων αἰσθημάτων, καὶ γενικὰ μὲ διεύρυνση κοι- νωνικῆς ἐπιφανείας χάρη στὴν ἀβανταδόρικη τηλε-ἐμφάνεια, ὅπου ὁ ἐσωτερικὸς κόσμος καθίσταται «διαφανής» ἐκθε- σιαζόμενος μὲ μοδάτη ἐπιτή- δευση, ἀρχῆς φυσικὰ γενο- μένης ἀπὸ τὸ πιὸ ἐνδιαφέρον καὶ θελκτήριο: σεξουαλικὲς προτιμήσεις καὶ ἰδιομορφίες. Ἔτσι, ὅσο εὔκολα γδύνεται πλέον τὸ σῶμα δημοσίως, γινόμενο ἐμπόρευμα (ὡς παρά- σταση ὀπτικὸ-εἰκονική, ἑστία συστήματος σημείων ἀνέρα- στου ἐρωτισμοῦ κι ἀναμεταδότης ἄλλων ἐμπορευμάτων), ἄλλο τόσο ἐκτίθεται σὲ κοινὴ θέα καὶ ὅ,τι ἀπομένει ἀπὸ μιὰ ἐσωτ ε ρικ ότ ητ α στὴν ὁποίαν ἔχουν ἐπιπέσει ἔμποροι, διαφημιστὲς καὶ ΜΜΕ, μετατρέποντάς την σὲ ἐσωτερικό- τητα ἐπικερδή, σὲ ἕνα ἀκόμα ἐμπόρευμα κοντὰ στὰ ἄλλα, τηλεοπτικὸ καὶ διαδικτυωμένο. Ὁπότε ἡ τέτοια διαφάνεια − ἀλλὰ σ’ αὐτὸ τὸ ἐπίπεδο δὲν ὑπάρχει ἄλλη – ἀναδείχνεται σὲ μείζονα ἐχθρὸ τῆς ἐσωτερικότητος, τῆς μόνης ἀντιολι- σθητικῆς δυνάμεως ἀπέναντι στὴ φθορά. n Ἀπὸ τὸ βιβλίο «Ἡ κοινωνία τῆς ὀρθοπεταλιᾶς», ἐκδ. Ἁρμός, Ἀθήνα 2004, σελ. 437-439