«Κι αν αυτό το έκαναν όλοι;»

«…Είναι ο ηθικός νόμος εκείνο που µας οδηγεί κατευθείαν στην
έννοια της ελευθερίας…»
Καντ, Κριτική του Πρακτικού Λόγου

Δεοντολογικές θεωρίες

 

Κατηγορική προσταγή

Σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο Ιμμάνουελ Καντ, μας ενδιαφέρει οι ηθικές μας κρίσεις (απόψεις, επιλογές) να ισχύουν όχι μόνο για μία συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά και για κάθε παρόμοια περίπτωση που θα αντιμετωπίσει κάθε άνθρωπος. Επομένως, σύμφωνα με την καντιανή προσέγγιση, για να είναι μια πράξη ηθική, πρέπει η ρυθμιστική της αρχή να καταστεί καθολικός νόμος, δηλαδή να τηρείται σε όλες τις αντίστοιχες περιπτώσεις και από όλους τους ανθρώπους.

Αυτή την κεντρική αρχή του ηθικού νόμου, ο Καντ την ονομάζει κατηγορική προσταγή, γιατί έχει χαρακτήρα κατηγορικό, δηλ. απόλυτο κι όχι υποθετικό. Ο ηθικός νόμος πρέπει να ισχύει σε κάθε περίπτωση και όχι ανάλογα με τους σκοπούς του κάθε υποκειμένου. Σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή,  το υποκείμενο της πράξης δεν πρέπει απλώς να συμμορφώνεται προς έναν ηθικό κώδικα, αλλά η ηθική πράξη να προκύπτει από τον ορθό λόγο (τη λογική) ανεξάρτητα από τα συναισθήματα που έχει. Ο ηθικός κανόνας είναι ένας τρόπος για να διασφαλίσουμε την ελευθερία μας ζώντας σε μια έλλογη κοινωνία. Ουσιαστικά, αυτοδεσμευόμαστε και απέναντι στους συνανθρώπους μας.

Τα κριτήρια επομένως που καθορίζουν μια ηθική πράξη είναι:

  • Πρέπει πάντοτε να πράττω έτσι ώστε ο κανόνας της πράξης μου να μπορεί να γίνει καθολικός κανόνας
  • Πρέπει επίσης πάντοτε να αντιμετωπίζω την ανθρωπότητα, είτε στο πρόσωπό μου είτε στο πρόσωπο του συνανθρώπου μου, ως αυτοσκοπό και ποτέ ως μέσο.
  • Τα συναισθήματα ή οι συνέπειες μιας πράξης δεν αποτελούν ηθικά κριτήρια

η κατηγορική προσταγή του Καντ αναμφίβολα ξεπερνά αρκετά από τα προβλήματα του ωφελιμισμού, καθώς μας κατευθύνει για το πώς δεν πρέπει να πράξουμε. Όμως, η εφαρμογή της είναι αρκετά δύσκολη γιατί:

– καταργεί εντελώς τα συναισθήματά μας, τα κίνητρα και τις προθέσεις και συνδέει την ηθικότητα μόνο με τον ορθό λόγο

– είναι υπερβολικά αυστηρή και άκαμπτη

– δεν μας βοηθά να βρούμε τι πρέπει να κάνουμε

– αποξενώνει τον άνθρωπο από τη φύση του