«

»

Αυγ 16 2018

Ο Πλάτωνας εξηγεί τα… fake news

Η αλήθεια δεν υπάρχει. Τον 4ο αιώνα π.Χ. ο Πλάτωνας περπατούσε στην Ακαδημία, κοντά στη σημερινή Λεωφόρο Αθηνών, και έλεγε στους μαθητές του ότι οι άνθρωποι δεν μπορούμε να διακρίνουμε τις αλήθειες, τις άφθαρτες μορφές που συγκροτούν την κοινωνία των ιδεών. Οι αλήθειες αποκαλύπτονται μόνο στους σοφούς, σαν σκιές φευγαλέες. Ο Καντ, ο Νίτσε, ο Βιτγκενστάιν, ο Ντεριντά, ο Καστοριάδης και ο Φουκό προχώρησαν στις δικές τους πλατωνικές διασκευές και επανέλαβαν ότι η κατάκτηση της απόλυτης αλήθειας δεν είναι εφικτή. Η κριτική θεωρία, που βρίσκεται σε περίοπτη θέση στη μοντέρνα φιλοσοφία, πρεσβεύει ότι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τα πάντα για τίποτα. Κατά συνέπεια, κάθε γνώση είναι παράγωγο μιας εξουσίας, κάθε ιδέα είναι αποτέλεσμα της επιβολής ενός συστήματος σκέψης και κάθε γεγονός είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα. Η αλήθεια είναι άλλη στην Αθήνα του Περικλή, άλλη στη Μόσχα του Στάλιν και άλλη στην Ουάσιγκτον του Τραμπ. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι όλες οι αλήθειες είναι ισάξιες. Κάθε εποχή κατασκευάζει τις αλήθειες που της ταιριάζουν.

Κάπως έτσι φτάσαμε στην εποχή του Τραμπ όπου η αλήθεια έχει καταστεί συνώνυμο των εναλλακτικών δεδομένων και των ψευδών γεγονότων. Προσοχή: Εφόσον δεν έχουμε πρόσβαση στην απόλυτη αλήθεια, ήταν αναμενόμενο ότι οι σχετικές αλήθειες του μεταπολεμικού κόσμου κάποτε θα κλονίζονταν. Γιατί, όμως, κλονίζονται σήμερα από έναν παγκόσμιο πολιτικό θίασο με προεξάρχοντα τον πρώην παρουσιαστή του «Μαθητευόμενου» (Apprentice); Και γιατί τη θέση τους παίρνουν «αλήθειες» που μέχρι πρότινος θεωρούνταν ψευδείς και περιθωριακές;

Οι… δολοφόνοι

Γιατί οι Eλληνες πιστέψαμε (και πολλοί πιστεύουν ακόμα) ότι το δημόσιο χρέος διαγράφεται και τα μνημόνια σκίζονται «με ένα νόμο κι ένα άρθρο»; Γιατί το 32,22% των Ιταλών ψήφισαν το κόμμα ενός κλόουν, του Μπέπε Γκρίλο; Γιατί η βρετανική κυβέρνηση υπνοβατεί υλοποιώντας την πολιτική του Brexit ενώ γνωρίζει ότι η χώρα θα φτωχύνει; Η απάντηση είναι απλή. Η μεταπολεμική αλήθεια πέθανε και οι δολοφόνοι της είναι δύο: Πρώτον, η οικονομική κρίση του 2008 και δεύτερον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε ό,τι αφορά την οικονομική κρίση, όλες οι οικονομικές έρευνες δείχνουν ότι το διαθέσιμο εισόδημα της μεσαίας τάξης στην Ευρώπη και την Αμερική δεν έχει επιστρέψει ακόμα στο επίπεδο που βρισκόταν πριν από την κρίση. Οι νέοι της Δύσης διαπιστώνουν ότι δεν πρόκειται να πετύχουν την ευμάρεια που κατέκτησαν οι γονείς τους. Η επέκταση της φτώχειας και η επιβράδυνση της κοινωνικής κινητικότητας συνδυάζεται με συσσώρευση πλούτου στο ανώτερο 1% της κοινωνίας σε επίπεδα υψηλότερα από εκείνα που παρατηρήθηκαν τη δεκαετία του 1920. Είναι αναμενόμενο όλο και περισσότεροι πολίτες να είναι ευεπίφοροι σε κάθε είδους εναλλακτικές θεωρίες για τη δυσλειτουργία του καπιταλισμού, όπως έγινε και τη δεκαετία του ’30. Η αλήθεια γίνεται εξαιρετικά σχετική όταν αυξάνεται η αβεβαιότητα για το αύριο και τότε οι απατεώνες βρίσκουν ευκαιρίες για να διαδώσουν ψεύδη ως «νέες αλήθειες». Ιδίως για την Ελλάδα, η οικονομική κρίση είναι τόσο μεγάλη που προκάλεσε εκτεταμένες πολιτικές και εννοιολογικές στρεβλώσεις.

Ο «ανόητος του καφενείου»

Μέσα σε αυτό το φορτισμένο περιβάλλον εμφανίστηκαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το Facebook και το Twitter. Σειρά από πανεπιστημιακές έρευνες στις ΗΠΑ και στη Βρετανία απέδειξαν ότι ο σχεδιασμός των social media ενθάρρυνε τον κατακερματισμό των χρηστών σε αμέτρητους μικρόκοσμους ομοϊδεατών. Κάθε χρήστης προσφέρει θετική ανατροφοδότηση στους υπολοίπους που συγκροτούν τον ίδιο μικρόκοσμο. Το αποτέλεσμα είναι να απολαμβάνουν όλοι την εγκεφαλική ευφορία (που γρήγορα εξελίσσεται σε εθισμό) της συνεχούς επιβεβαίωσης. Κάθε χρήστης κάνει retweet (στο Twitter) ή πατάει το κουμπί «μου αρέσει» στις αναρτήσεις και στα σχόλια των υπολοίπων μελών του ίδιου μικρόκοσμου στο Facebook. Αν διαφωνεί, αν δεν ταιριάζει με τους άλλους, εμπλέκεται σε 2-3 καβγάδες και μετακινείται σε έναν «παράλληλο μικρόκοσμο». Ολοι επιθυμούν τον μικρόκοσμό τους ομοιογενή και «καθαρό» από διαφωνίες προκειμένου να αντλούν σε καθημερινή βάση εθιστική επιβεβαίωση χωρίς παρεμβολές.

Οι ομοϊδεάτες ανάγουν σε «αλήθεια» οποιαδήποτε δική τους παραδοξολογία (π.χ. «μας ψεκάζουν») μέσα από αλλεπάλληλες επιβεβαιώσεις (like, retweet). Χάρη σε αυτό τον μηχανισμό η αλήθεια υποβιβάστηκε στο επίπεδο ενός αγελαίου φαινομένου. Απέκτησαν ψευδαίσθηση αλήθειας ακόμα και οι πιο εξτρεμιστικές απόψεις, ακόμα και οι πιο αστήρικτες θεωρίες συνωμοσίας, ακόμα και οι χειρότερες ανοησίες του καφενείου.

Παλαιότερα ο «ανόητος του καφενείου» αισθανόταν αδύναμος, είπε ο Ουμπέρτο Εκο λίγο πριν πεθάνει το 2016. Εύκολα συμμορφωνόταν με τις κυρίαρχες αλήθειες όταν έβλεπε να τις διατυπώνουν και να τις υποστηρίζουν οι εξουσίες της επιστήμης, της πολιτικής, της οικονομίας, της θρησκείας, των θεσμών, του πολιτισμού και του Τύπου. Σήμερα ο ίδιος ανόητος, φτωχότερος και οργισμένος, συμμαχεί στα social media με άλλους ομοϊδεάτες με αποτέλεσμα να αισθάνεται ισχυρός και να περιφρονεί τις αλήθειες που διακινούν τα κάθε λογής «κατεστημένα». «Κρατήστε την αλήθεια σας για τον εαυτό σας», κραυγάζει. «Εμείς έχουμε τη δική μας αλήθεια».

Επομένως, ο μοιραίος συνδυασμός της κρίσης και των social media εξηγεί γιατί ακόμα και οι πιο ακραίες ιδέες αποκτούν αναπάντεχη ανθεκτικότητα, γιατί η πόλωση επικρατεί ακόμα και για τα πιο επιστημονικώς αντικειμενικά ζητήματα (εμβολιασμός, αγορά ομολόγων, κλιματική αλλαγή κ.ά.) και γιατί οι αλήθειες του χθες υποχωρούν μπροστά στις αλήθειες των απατεώνων της πολιτικής.

Αφήστε μια απάντηση

Top
 
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων