«

»

Οκτ 29 2015

Ερωτήσεις – απαντήσεις στον Πρωταγόρα (ενότητα 4η)

 

θεοὺς ἐνόμισεν: στον άνθρωπο υπάρχει εκ φύσεως η τάση για λατρεία του Θεού και έτσι αποκτά τη συνήθεια να επινοεί θεούς και να τους λατρεύει. Όλα αυτά είναι συμβατικά και σε κάθε λαό διαφορετικά.

Ερώτηση:

θεοὺς ἐνόμισεν, καὶ ἐπεχείρει βωμούς τε ἱδρύεσθαι καὶ ἀγάλματα θεῶν: Στο χωρίο αυτό ο Πρωταγόρας φαίνεται να δέχεται ότι το θρησκευτικό συναίσθημα είναι έμφυτο. Πώς εξηγείται η άποψή του αυτή, αν τη συσχετίσουμε με τις γενικότερες περί θεών αντιλήψεις του; (Για την απάντησή σας θα χρειαστεί να διαβάσετε πάλι την εισαγωγή του βιβλίου σας, σ. 25).

Απάντηση: Από την αρχή επίσης, οι άνθρωποι έχουν μέσα τους την έμφυτη ορμή για λατρεία. Ο ίδιος ο Πρωταγόρας κατά πάσα πιθανότητα αναγνώριζε ότι η λατρεία προσιδιάζει στον άνθρωπο και ίσως είναι κάτι το απαραίτητο, χωρίς όμως και να παίρνει θέση σχετικά με την ύπαρξη του αντικειμένου της. Το ένστικτο της πίστης και της λατρείας είναι θεμελιώδες στην ανθρώπινη φύση, και η απόδοσή του σε θεϊκή συγγένεια δεν είναι κάτι το περίεργο σε μια αφήγηση που ομολογουμένως δίνεται σε μορφή λαϊκής μυθολογίας για να γίνει πιο ευχάριστη.

ἀπώλλυντο οὖν ὑπὸ τῶν θηρίων: οι άνθρωποι στη διαπάλη τους με τα θηρία ηττώνται και κινδυνεύουν με αφανισμό γιατί:

  • διὰ τὸ πανταχῇ αὐτῶν ἀσθενέστεροι εἶναι: παραμένουν άοπλοι σε σχέση με τα άλλα ζώα,

  • ἡ δημιουργικὴ τέχνη αὐτοῖς πρὸς μὲν τροφὴν ἱκανὴ βοηθὸς ἦν, πρὸς δὲ τὸν τῶν θηρίων πόλεμον ἐνδεής: οι τεχνικές – πρακτικές ικανότητες εξασφαλίζουν στους ανθρώπους την τροφή, δεν επαρκούσαν όμως για να τους βοηθήσουν ουσιαστικά, ώστε να πολεμούν και να επικρατούν ενάντια στα ζώα,

  • πολιτικὴν γὰρ τέχνην οὔπω εἶχον, ἧς μέρος πολεμική: η διεξαγωγή του πολέμου απαιτεί οργάνωση, διοίκηση, πειθαρχία, ηρωισμό, πίστη σε ιδανικά, συλλογικότητα. Αυτά προϋποθέτουν την πολιτική αρετή, που δεν διαθέτουν ακόμα οι άνθρωποι.

Ερώτηση:

Η πολεμική τέχνη παρουσιάζεται ως μέρος της πολιτικής. Πώς εξηγείται αυτό, κατά τη γνώμη σας;

Απάντηση : Δημιουργείται και αναπτύσσεται σε πολιτικά οργανωμένες κοινωνίες. Η έκφραση δεν συνεπάγεται ότι ο Πρωταγόρας είναι υπέρ του πολέμου. Αντίθετα υποστηρίζει ότι ο πόλεμος, παρά τα μεγάλα κακά τα οποία προξενεί, δίκαια θεωρείται από τον Πρωταγόρα στοιχείο της πολιτικής, γιατί αναπτύσσει τις ευγενέστερες ορμές του ανθρώπου, την άμυνα υπέρ του δικαίου και της ελευθερίας, υπέρ βωμών και εστιών, αφυπνίζει τα έθνη από την ηθική νάρκη μακροχρόνιας ειρήνης, μεταδίδει τον υψηλότερο πολιτισμό των πολιτισμένων λαών σε βαρβάρους κτλ.

ἐζήτουν δὴ ἁθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι κτίζοντες πόλεις: ο κίνδυνος αφανισμού ώθησε τους ανθρώπους να συγκεντρώνονται και να δημιουργούν πόλεις.

Ερώτηση: ἐζήτουν δὴ ἁθροίζεσθαι καὶ σῴζεσθαι κτίζοντες πόλεις: Να συγκρίνετε την άποψη του Πρωταγόρα με αυτή του Αριστοτέλη ότι ο άνθρωπος είναι φύσει ζῷον πολιτικόν.

Απάντηση: Κατά τον Πρωταγόρα, οι άνθρωποι ένιωθαν την ανάγκη (ἐζήτουν) της συνάθροισης, της συμβίωσης. Ο άνθρωπος, δηλαδή, επιβιώνει μόνο χάρη στην ικανότητά του για κοινωνική ζωή. Η βασική αυτή θέση μπορεί να θεωρηθεί προδιατύπωση της θέσης του Αριστοτέλη για τον άνθρωπο φύσει πολιτικὸν ὄν. Πάντως, ενώ ο Αριστοτέλης θεωρεί την κοινωνική οργάνωση φυσικό στοιχείο του ανθρώπου, ο Πρωταγόρας την αποδίδει στην ανάγκη του ανθρώπου για επιβίωση και αντιμετώπιση του κινδύνου από τα θηρία.

Γιατί η προσπάθεια για κοινωνική ζωή απέτυχε;

ἠδίκουν ἀλλήλους ἅτε οὐκ ἔχοντες τὴν πολιτικὴν τέχνην: δεν συμφωνούσαν όμως για τη ρύθμιση της κοινωνικής ζωής (πολιτική τέχνη) και έτσι εξαιτίας του ακοινώνητου χαρακτήρα τους, έβλαπτε ο ένας τον άλλον με αποτέλεσμα τη διάλυση των πόλεων και τον αφανισμό. Οι άνθρωποι ζούσαν σε ημιάγρια κατάσταση και αλληλοσπαράσσονταν χωρίς αντίληψη δικαίου και ηθικής.

Ζεὺς οὖν δείσας περὶ τῷ γένει ἡμῶν μὴ ἀπόλοιτο πᾶν, ῾Ερμῆν πέμπει ἄγοντα εἰς ἀνθρώπους αἰδῶ τε καὶ δίκην: ο Δίας ως κυβερνήτης του κόσμου και ρυθμιστής των ανθρώπινων καταστάσεων παρεμβαίνει για να δώσει λύση στο αδιέξοδο. Στέλνει τον Ερμή να φέρει στους ανθρώπους δύο ηθικές αρετές, που ήταν η αιδώς και η δίκη «για να μπορέσει να αναπτυχθεί η πολιτική τάξη και να δημιουργηθεί ένας δεσμός φιλίας και ένωσης» Δίκη είναι η αίσθηση του σωστού και της δικαιοσύνης, ενώ η αιδώς μια πιο πολύπλοκη ιδιότητα, που σε γενικές γραμμές συνδυάζει τα αισθήματα της ντροπής, της σεμνότητας και του σεβασμού προς τους άλλους. Γενικά δεν απέχει πολύ από τη συνείδηση.

Ερώτηση:

α) αἰδώς, δίκη: Ποιο είναι το περιεχόμενο καθεμιάς έννοιας;

β) Γιατί θεωρούνται πόλεων κόσμοι τε καὶ δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί;

Απάντηση:

α)αἰδώς: συναίσθημα ντροπής του κοινωνικού ανθρώπου για κάθε πράξη που προσκρούει στον καθιερωμένο ηθικό κώδικα του κοινωνικού περιβάλλοντος.

δίκη: το συναίσθημα της δικαιοσύνης, η έμφυτη αντίληψη για το δίκαιο. Από αυτά πηγάζει η πολιτική αρετή, με αυτά εξασφαλίζεται η αξιοπρέπεια του ανθρώπου, εμπεδώνεται η πολιτική ενότητα και η κοινωνική αρμονία.

β) «Η εξέλιξη της ηθικής συνείδησης οδηγεί τους ανθρώπους στην αποδοχή των αξιών της αἰδοῦς και της δίκης … Η ηθική συνείδηση αναπτύσσεται από την ανάγκη να ανταποκριθή ο άνθρωπος στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας με προηγμένο πολιτισμό. Κάθε πολιτιστικά προηγμένη κοινωνία θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της αἰδοῦς και της δίκης. Οι αξίες αυτές είναι καθολικές και για τις πολιτιστικά προηγμένες κοινωνίες είναι συνάμα αποτελέσματα της εξέλιξης της ηθικής συνείδησης και της εξέλιξης του πολιτισμού που την εκφράζει και την κατευθύνει». [Συνείδηση: η αντίληψη που έχει το άτομο για τα φαινόμενα που συμβαίνουν στον εξωτερικό κόσμο και η λειτουργία με την οποία παριστάνει ορισμένους σκοπούς ως επιθυμητούς και επιδιώκει να τους πραγματοποιήσει με την πράξη του. Ηθική συνείδηση: η λειτουργία με την οποία επιθυμούμε ή αποστρεφόμαστε ορισμένους σκοπούς και επιδοκιμάζουμε ή αποδοκιμάζουμε την επιθυμία ή αποστροφή μας προς αυτούς.]

Ε ρώτηση: Σε ποιο σημείο του κειμένου γίνεται αναφορά στον καταμερισμό της εργασίας; Ποια σημασία τού αποδίδει ο Πρωταγόρας για την εξέλιξη του πολιτισμού και γιατί η πολιτική δεν μπορούσε να περιλαμβάνεται στον καταμερισμό αυτό;

Απάντηση:

αἱ τέχναι νενέμηνται: Ο Πρωταγόρας κατανοεί τη σημασία του καταμερισμού της εργασίας για την πρόοδο, όπως φαίνεται από το σημείο αυτό αλλά και από τα επιτεύγματα της δεύτερης φάσης της εξέλιξης. Γι’ αυτό και θέτει το πρόβλημα με την ερώτηση του Ερμή. Αν περιλαμβανόταν στον καταμερισμό εργασίας και η πολιτική, δε θα συμμετείχαν όλοι στην πολιτική ζωή και δε θα υπήρχαν πόλεις, με την έννοια ότι η πολιτική προϋποθέτει πως οι άνθρωποι αποδέχονται κοινές ηθικές αξίες, την αἰδῶ και τη δίκη. Αν δεν τις αποδέχονταν, οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί θα κατέληγαν στην αλληλοεξόντωση των ανθρώπων, όπως στην προηγούμενη φάση. Η πολιτική συνδέεται άρρηκτα με την αἰδῶ και τη δίκη, που αποτελούν το θεμέλιο και την αναγκαία προϋπόθεσή της· με την έννοια αυτή θα ήταν αδιανόητο να μην έχουν δοθεί σε όλους. Κατάληξη αυτής της πολιτιστικής εξέλιξης αποτελεί η αθηναϊκή δημοκρατία, που δικαιώνεται με το μύθο του Πρωταγόρα

Πώς γίνεται η διανομή από τον Ερμή;

«᾿Επὶ πάντας,» ἔφη ὁ Ζεύς, «καὶ πάντες μετεχόντων»: υτά τα δώρα δεν πρέπει να περιορίζονται σε ορισμένους εκλεκτούς ανθρώπους, όπως συμβαίνει με τις τέχνες, όπου κάποιος μπορεί να είναι γιατρός, ένας άλλος μουσικός κ.τ.λ., και η ζωή πρέπει να οργανώνεται με βάση την κατανομή της εργασίας. Αυτές τις αρετές πρέπει να τις έχουν όλοι, γιατί «ποτέ δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν πόλεις, αν αυτές τις αρετές τις είχαν μόνο λίγοι, όπως συμβαίνει με τις τέχνες». Ωστόσο, από την άλλη μεριά, ούτε και ο Δίας δεν μπορεί να εξασφαλίσει την καθολικότητά του, γιατί δεν αποτελούσαν μέρος της αρχικής φύσης του ανθρώπου. Γι’ αυτό προσθέτει ότι όποιος αποδειχτεί ανίκανος να τις αποκτήσει, πρέπει να θανατώνεται ως καρκίνωμα στο σώμα της πολιτείας.

Ερώτηση: οὐ γὰρ ἂν γένοιντο πόλεις, εἰ ὀλίγοι αὐτῶν (αἰδοῦς καὶ δίκης) μετέχοιεν: Η άποψη αυτή αναφέρεται μόνο σε δημοκρατικά πολιτεύματα ή σε όλα; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

Απάντηση: Δεν γίνεται άμεσα διάκριση, αλλά ο Πρωταγόρας φαίνεται (και από τη συνέχεια της «ρήσης») να δέχεται ότι το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας είναι αυτό που ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες μιας πολιτιστικά προηγμένης κοινωνίας. Η αἰδώς και η δίκη αναπτύσσονται μόνο μέσα στην κοινωνική ζωή και σε μια δημοκρατική κοινωνία βρίσκουν την πλήρη έκφρασή τους. Υπάρχει η φυσική καταβολή και η ισομοιρία (ισοκατανομή) της πολιτικής η οποία όμως θα χρειαστεί το κατάλληλο έδαφος της δημοκρατικής κοινωνίας για να αναπτυχθεί.

Ερώτηση:

καὶ νόμον γε θὲς … πόλεως: Πώς εξηγείται η ανάγκη νόμου για την τιμωρία όποιου δε μετέχει στην αἰδῶ και τη δίκη, αφού αυτές μοιράστηκαν σε όλους;

Απάντηση: κτείνειν ὡς νόσον πόλεως: η μεταφορά παρμένη από την ιατρική, όπου το άρρωστο κομμάτι της κοινωνίας πρέπει οριστικά να αποκόπτεται (ακρωτηριάζεται), για να μη μολύνει το υπόλοιπο σώμα. Η σκληρότητα της τιμωρίας θέλει να υπογραμμίσει την επιτακτική ανάγκη ώστε όλα τα μέλη να έχουν συμμετοχή στην αιδώ και δίκη. Ο Δίας ζητά την απόλυτη συμμόρφωση γι’ αυτό επιβάλλει ποινή αμείλικτης σκληρότητας. Όσοι δεν έχουν συνείδηση των αξιών της αἰδοῦς και της δίκης αποτελούν νοσηρά στοιχεία της πόλης που έχει δικαίωμα να τους τιμωρήσει, αφού πρώτα θα έχει χρησιμοποιήσει όλα τα μέσα για να τους αλλάξει. Σήμερα θα θεωρούσαμε τη θανάτωση σκληρό και απάνθρωπο μέτρο.

Ο Δίας δεν μπορεί να εξασφαλίσει την καθολικότητα των δυο αρετών στους ανθρώπους, μια και δεν αποτελούσαν μέρος της αρχικής τους φύσης. Αν αφαιρέσουμε το περίβλημα του μύθου, σημαίνει ότι το θέσπισμα, ο νόμος αυτός, ήταν «έργο του χρόνου, της πικρής πείρας και της ανάγκης». Ενισχύει τη θέση ότι  ότι όλοι πρέπει να έχουν συμμετοχή στην αρετή.

Στο σημείο αυτό τελειώνει ο μύθος.

Χαρακτηριστικά του μυθικού λόγου του Πρωταγόρα:

Συνυπάρχουν στοιχεία του λαϊκού ύφους και ποιητικές εκφράσεις.

Παραδείγματα λαϊκού ύφους:

  1. η αρχή του μύθου «῏Ην γάρ ποτε χρόνος»

  2. η απλή κατασκευή του λόγου, η απέριττη σύνδεση χωρίς μεγάλες περιόδους(μέν-δε)

  3. η συχνότατη χρήση του ἐπειδὴ και του οὖν.

  4. επανάληψη της ίδιας λέξης και μάλιστα ρήματος και μετοχής στην ίδια πρόταση: νέμει – νέμων.

Παραδείγματα ποιητικών εκφράσεων: «σμικρότητι ἤμπισχεν,  ἄοπλον διδοὺς φύσιν,  πτηνὸν φυγὴν ἢ κατάγειον οἴκησιν, ἀϊστωθείη» Μιμείται από τη μια το περίτεχνο ύφος του σοφιστή και από την άλλη την αφέλεια και φυσικότητα του λαϊκού τρόπου έκφρασης που ταιριάζει στην αφήγηση του μύθου.

οὕτω δή, ὦ Σώκρατες: μετάβαση από τον μύθο στο συμπέρασμα.

Ερώτηση:

Η αἰδώς και η δίκη δεν είναι έμφυτες στον άνθρωπο, κατανέμονται βέβαια σε όλους, αλλά σε μεταγενέστερο στάδιο. Ποια σημασία έχει η θέση αυτή για τη διδασκαλία της αρετής που επαγγέλλεται ο Πρωταγόρας;

Απάντηση: Αν αφαιρέσουμε τα μυθολογικά στοιχεία από την αφήγηση του Πρωταγόρα, μένει ότι η αρετή καθαυτή δεν ήταν στην αρχή μέρος της ανθρώπινης φύσης, γι’ αυτό οι πρωτόγονοι μολονότι είχαν τη νοημοσύνη να μαθαίνουν διάφορες «τέχνες», όπως τη χρήση της φωτιάς, την επεξεργασία των μετάλλων κ.ο.κ., συμπεριφέρονταν με αγριότητα ο ένας στον άλλο και δεν μπορούσαν να συνεργαστούν κτλ. Αλλά η ανθρώπινη φύση φέρει μέσα της τις καταβολές για να εξελιχθεί ηθικά. Σ’ αυτό ακριβώς είναι αναγκαία η διδασκαλία.

Ερώτηση:  Οὕτω δή, ὦ Σώκρατες, … αἰτία: Σε ποιο επιχείρημα του Σωκράτη απαντά ο Πρωταγόρας και ποια στάση τηρεί απέναντι στο αθηναϊκό πολίτευμα;

Απάντηση: Απαντά στο επιχείρημα που είχε διατυπώσει ο Σωκράτης (ενότητα 1): η δυνατότητα όλων να εκφέρουν άποψη για τα θέματα της πολιτικής στην εκκλησία του δήμου σήμαινε ότι η πολιτική δεν διδάσκεται, αλλιώς δεν θα μπορούσε να διατυπώσει καθένας γνώμη παρά μόνο – όπως υπονοείται – ο ειδικός. Σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, το δικαίωμα να εκφέρουν όλοι άποψη είναι νόμιμο, αφού η αἰδώς και η δίκη είναι (δυνάμει) κτήμα όλων. Ο Πρωταγόρας εκφράζει μια αντιτεχνοκρατική αντίληψη για την πολιτική, επιδοκιμάζει το αθηναϊκό πολίτευμα και ιδίως το δικαίωμα ισηγορίας.

  Λεξιλογικές – Σημασιολογικές ασκήσεις

  1. δεσμοὶ φιλίας συναγωγοί: Να συνθέσετε το ρήμα ἄγω με πέντε προθέσεις και να σχηματίσετε από κάθε σύνθετο ένα παράγωγο κατά το παράδειγμα συνάγω συναγωγός ή συναγωγή. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε και παραγωγικές καταλήξεις. Με τις λέξεις που θα προκύψουν να σχηματίσετε ισάριθμα ονοματικά σύνολα. Να προσέξετε τον τονισμό.

  2. δεσμοὶ < δέωδῶ (θ. δεσ-): Τα ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα με τις παραγωγικές καταλήξεις –μός, -(ε)τός, –ος (αρσ. β΄ κλ.), –σις, –σία, –ή ή (όταν προηγείται ρ), –ία ή εία, σημαίνουν την ενέργεια, το πάθος ή την κατάσταση. Να σχηματίσετε παράγωγα ουσιαστικά από τα ακόλουθα ρήματα, χρησιμοποιώντας όσες από τις παραπάνω καταλήξεις ταιριάζουν: ὀδύρομαι, σείω, ἀγείρω (θ. ἀγερ-), συναγείρω, τίκτω (θ. τεκ-, τοκ-), λύω, παύω, στέφω, αἴρω, ἐγείρω, χρήομαιχρῶμαι, σημαίνω, στρέφω, πέμπω, φυλάττω, χαίρω (θ. χαρ-), ἀγγέλλω, μιλέω, μαρτυρέω, λατρεύω, δουλεύω, μαντεύω, ἀριστεύω, βασιλεύω.

  3. νέμω*, (δια)φθείρω**, νόσος, δίκη, κόσμος: Από το θέμα καθεμιάς λέξης που σας δίνεται να σχηματίσετε πέντε παράγωγες (απλές ή σύνθετες) και να γράψετε δέκα σύντομες φράσεις (με δύο παράγωγα από κάθε λέξη).

* θ. νεμ-, κατά μετάπτωση νομ– , και με πρόσφυμα ε= νεμε-

** θ. φθερ- , κατά μετάπτωση φθορ-, φθαρ

Ερώτηση 3 βιβλίου:Πώς βλέπετε να διαρθρώνονται, μέσα στον μύθο του Πρωταγόρα, τα στάδια της εξέλιξης του πολιτισμού που κατακτά ο άνθρωπος;

Τρία στάδια:

1ο στάδιο: η φάση του Επιμηθέα, κατά την οποία συντελείται ο βιολογικός σχηματισμός του ανθρώπου.

2ο στάδιο: η φάση του Προμηθέα, κατά την οποία πραγματοποιείται η γένεση των τεχνών π.χ. του κυνηγιού και της αλιείας, και σχηματίζονται οι πρώτες κοινωνίες. Κατά τη φάση αυτή δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την επιβίωση του ανθρώπου και την προσαρμογή του στο φυσικό περιβάλλον, δηλαδή το έδαφος και το κλίμα.

3ο στάδιο: η φάση του σχηματισμού των πόλεων. Κατά τη φάση αυτή σχηματίζονται οι «πόλεις»  δηλαδή ευρύτεροι οικισμοί που διέπονται από ξεχωριστούς νόμους και έχουν ξεχωριστή πολιτική εξουσία. Όσοι συμμετέχουν στην άσκηση της ονομάζονται πολίτες. Κατά τη φάση αυτή οι άνθρωποι δέχονται κοινές ηθικές αξίες, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, την αιδώ και τη δίκη. Έτσι οι κοινωνικοί ανταγωνισμοί περιορίζονται και δεν έχουν ως αποτέλεσμα την αλληλοεξόντωση των ανθρώπων.

Αφήστε μια απάντηση

Top
 
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων