ΑΡΧΑΙΑ ΜΝΗΜΕΙΑ – ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ

ΕΛΛΑΔΑ 14.01.2019

Προορισμοί σε κατάσταση πολιορκίας

ΗΛΙΑΣ ΜΠΕΛΛΟΣ    Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η ολιγωρία διαχείρισης από πλευράς της πολιτείας των αυξανόμενων τουριστικών ροών, σε προορισμούς όπου η φέρουσα ικανότητα φιλοξενίας εξαντλείται, στρέφει τις τοπικές κοινωνίες «εναντίον» των ξένων επισκεπτών και απειλεί μια οικονομική δραστηριότητα η οποία συμβάλει με καθοριστικό τρόπο στην ευημερία τους.

Αεροπορικές εταιρείες χαμηλού κόστους, καινοτομίες όπως οι μισθώσεις κατοικιών τύπου Airbnb, η μεγέθυνση των πληθυσμών της μεσαίας τάξης σε αναδυόμενες οικονομίες όπως η Κίνα, η διεθνής ανάπτυξη της κρουαζιέρας και μία νέα γενιά των millennials, που έχει ως κορυφαία προτεραιότητα ψυχαγωγίας τις νέες εμπειρίες, στέλνουν όλα εκατομμύρια επιπρόσθετων επισκεπτών σε προορισμούς με περιορισμένες δυνατότητες φιλοξενίας. Αν και τα οικονομικά οφέλη είναι τεράστια για τους προορισμούς, αλλά όχι και απαραίτητα δίκαια μοιρασμένα, πολλοί κάτοικοι έχουν φθάσει να νιώθουν υπό διωγμόν από τις γειτονιές τους και να διαδηλώνουν πλέον ανοιχτά εναντίον του τουρισμού.

Το θέμα είναι βεβαίως καθοριστικής σημασίας και για την Ελλάδα και την οικονομία της που νιώθει ήδη την πίεση του «υπερτουρισμού» σε κάποιους προορισμούς. Γι’ αυτό άλλωστε και ο Σύνδεσμος Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων (ΣΕΤΕ) έχει πλέον θέσει ως προτεραιότητά του την ορθή και χρηστή διαχείριση των τουριστικών ροών στη χώρα, οι οποίες εκτιμάται πως άμεσα και έμμεσα αντιστοιχούν έως και στο 27% του ΑΕΠ.

Οροι όπως ο «υπερτουρισμός» ή η «τουριστοφοβία» γίνονται πηχυαίοι τίτλοι ανά τον πλανήτη τον τελευταίο καιρό. Αντικατοπτρίζουν τις προκλήσεις της διαχείρισης των αυξανόμενων τουριστικών ροών σε αστικούς προορισμούς και των επιπτώσεων του τουρισμού στις πόλεις και στους κατοίκους. «Πάνω από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε αστικές περιοχές και εκτιμάται ότι μέχρι το 2050 το ποσοστό αυτό θα φτάσει το 70%. Επιπλέον, ο αυξανόμενος αριθμός αστικών τουριστών αυξάνει τη χρήση φυσικών πόρων, προκαλεί κοινωνικό-πολιτισμικό αντίκτυπο και ασκεί πίεση στις υποδομές, στην κινητικότητα και σε άλλες εγκαταστάσεις», υπογραμμίζει ο γενικός γραμματέας του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού (UNWTO) Ζουράμπ Πολολικασβίλι. «Ο τουρισμός θα είναι βιώσιμος μόνο εάν αναπτυχθεί λαμβάνοντας υπόψη τόσο τους επισκέπτες όσο και τις τοπικές κοινότητες μέσω της διαχείρισης της συμφόρησης, της μείωσης της εποχικότητας, του προσεκτικού σχεδιασμού που σέβεται τα όρια της χωρητικότητας και τις ιδιαιτερότητες κάθε προορισμού», προσθέτει.

Ηδη, δεκάδες χώρες ανά την Ευρώπη λαμβάνουν δραστικά μέτρα για τη διαχείριση του προβλήματος, ενώ άλλες εξετάζουν εναλλακτικές. Κορυφαίοι παράγοντες από πόλεις με τέτοια προβλήματα, όπως το Αμστερνταμ, η Βαρκελώνη και το Ντουμπρόβνικ, επισήμαναν σε σχετική ημερίδα της ITB Berlin πως έχουν πάψει πλέον να προωθούν τον τουρισμό και έχουν στραφεί στη διαχείριση των ροών του, επιβάλλοντας συχνά περιορισμούς και τέλη προκειμένου να στρέψουν τη ζήτηση σε ποιοτικότερες αγορές επισκεπτών, να μειώσουν την εποχικότητα, να βάλουν όρια στην εξάπλωση των ενοικιάσεων τύπου Airbnb, να μοιράσουν τις επισκέψεις σε αξιοθέατα και να προστατεύσουν τον χαρακτήρα των πόλεών τους.

Ενα case study είναι η Βενετία. Τμήμα της τοπικής κοινωνίας αντιμετώπισε τον τουρισμό ως μια δραστηριότητα, οι αρνητικές επιπτώσεις της οποίας ενίοτε είναι μεγαλύτερες από τα οφέλη. Αντικείμενο κριτικής ήταν και η χρήση του κεντρικού λιμένα της πόλης από μεγάλα κρουαζιερόπλοια, τα οποία αλλοιώνουν αισθητικά το τοπίο και επιβαρύνουν την πόλη. Το θέμα προωθήθηκε στο δημοτικό συμβούλιο, το οποίο υπό το βάρος αντιδράσεων πολιτών και φορέων αποφάσισε την απαγόρευση προσέγγισης των μεγάλων πλοίων. Επιπλέον, θεσπίστηκαν αυστηροί κανόνες συμπεριφοράς και πρόστιμα για τους τουρίστες και εισήχθησαν ρυθμίσεις για την ισομερή κατανομή των επισκεπτών εντός της ημέρας. Οι Αρχές διαμόρφωσαν έτσι ένα ποιοτικότερο τουριστικό προϊόν, που αν και φέρνει λιγότερους επισκέπτες έχει υψηλότερη προστιθέμενη αξία.

Λιγότεροι επισκέπτες, ίδια έσοδα σε Βενετία και Ντουμπρόβνικ

Οι δύο μεγαλύτεροι λιμένες στην Αδριατική, οι οποίοι επηρεάστηκαν από τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών στον συνωστισμό (overcrowding) που έχει προκαλέσει η ανάπτυξη της κρουαζιέρας, η Βενετία και το Ντουμπρόβνικ, καταγράφουν πλέον μείωση των επισκεπτών κρουαζιέρας χωρίς όμως απώλειες εσόδων. Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν μείωση επισκεπτών κρουαζιέρας 13,7% στη Βενετία και 25% στο Ντουμπρόβνικ όπου επιβλήθηκε κανονισμός που απαγορεύει να βρίσκονται στην επικράτειά του ταυτόχρονα πάνω από 4.000 ταξιδιώτες.

Η κρουαζιέρα δεν είναι το βασικό πρόβλημα όσον αφορά τους αριθμούς της συγκριτικά με τον ευρύτερο τουρισμό, αλλά έχει όμως το αρνητικό χαρακτηριστικό να φέρνει πολλούς ταξιδιώτες ταυτόχρονα σε έναν προορισμό. Η Σαντορίνη είναι ένα από τα κλασικά παραδείγματα υπερτουρισμού που αναφέρονται διεθνώς. Στη Βαρκελώνη έχει θεσπιστεί Αρχή Διαχείρισης Προορισμού υπό την οποία έχουν υπαχθεί όλες οι υπηρεσίες του δήμου, της περιφέρειας, των συγκοινωνιών και της δημόσιας ασφάλειας, ώστε να αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά οι ροές των τουριστών τόσο προς δικό τους όφελος όσο και της πόλης. Στη Μαδρίτη εισήχθησαν κανόνες που αποτρέπουν την ενοικίαση διαμερισμάτων από τουρίστες για περισσότερο από 90 ημέρες του έτους – και ολόκληρα συγκροτήματα διαμερισμάτων δεν θα είναι πλέον δυνατόν να είναι αποκλειστικά καταλύματα επισκεπτών.

«Ο υπερτουρισμός είναι ένα φαινόμενο συγκεντρωμένο χωρικά, τοπικά και χρονικά, ως αποτέλεσμα του μεγάλου όγκου επισκεπτών που υποδέχονται δημοφιλείς τουριστικοί προορισμοί παγκοσμίως», εξηγεί στην «Κ» ο πρόεδρος του Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων (ΣΕΤΕ), Γιάννης Ρέτσος. «Και στην Ελλάδα, ήδη την προηγούμενη χρονιά, αντιμετωπίσαμε περιπτώσεις προορισμών που παρουσιάζουν σημάδια κόπωσης. Επάρκεια σε βασικές υποδομές όπως ηλεκτροδότηση, υδροδότηση και διαχείριση των απορριμμάτων, αποτέλεσαν ζήτημα για κάποιους προορισμούς που κινήθηκαν σε όρια φέρουσας ικανότητας στην αιχμή της σεζόν», σημειώνει.

Μέσο ευημερίας

«Οπως αναδείξαμε και στο συνέδριο του ΣΕΤΕ τον περασμένο Οκτώβριο, με την παρουσίαση παραδειγμάτων από πόλεις του εξωτερικού –το Αμστερνταμ και η Κοπεγχάγη– πλέον η διαχείριση ενός προορισμού γίνεται εξίσου σημαντική με την προβολή και προώθησή του». Από τον στόχο της τουριστικής ανάπτυξης περιοχών, έχουμε περάσει στην εποχή που ο τουρισμός μπορεί να αποτελέσει, και εν μέρει ήδη αποτελεί, το μέσο ευημερίας ενός τόπου, αναφέρει. «Οφείλουμε να διασφαλίσουμε τη σωστή λειτουργία των τουριστικών προορισμών, καθώς και τη φυσιογνωμία και ταυτότητα του τόπου και κατ’ επέκταση του προϊόντος. Eνα θέμα που έχουμε ψηλά στην ατζέντα του ΣΕΤΕ και του οποίου η αντιμετώπιση αφορά όλα τα εμπλεκόμενα μέρη».

Δεδομένης της τοπικής υφής των προβλημάτων που συνδέονται με τον υπερτουρισμό, «η πρωτοβουλία έγκαιρης διάγνωσης, προετοιμασίας και επίλυσης θα πρέπει να ανήκει στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, απαιτείται όμως συνέργεια και συνεργασία με την κεντρική κυβέρνηση, τους τουριστικούς φορείς, τους επιχειρηματίες του κλάδου, αλλά και τους ίδιους τους πολίτες, προκειμένου να καλυφθούν οι συνεχώς αυξανόμενες ανάγκες από τον αυξανόμενο αριθμό επισκεπτών», εκτιμά ο πρόεδρος του ΣΕΤΕ.

Eνα παράδειγμα που δείχνει ίσως τι θα μπορούσε να συμβεί στην Αθήνα όπου ο τουρισμός ανακάμπτει με ραγδαίους ρυθμούς είναι η Πράγα: Ο αριθμός των τουριστών που φτάνουν στην πρωτεύουσα της Τσεχίας αυξάνεται σταθερά. Το 1989 την επισκέφθηκαν 1,6 εκατ. τουρίστες. Το 2000 ο αριθμός είχε φτάσει 2,6 εκατ. Και το 2017 τα 7,6 εκατ. Σύμφωνα με μελέτη του Euromonitor (2017), η Πράγα έγινε ο πέμπτος δημοφιλέστερος προορισμός στην Ευρώπη, μετά το Λονδίνο, το Παρίσι, τη Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη, ενώ οι ειδικοί προβλέπουν περαιτέρω ανάπτυξη. Η προσφορά των καταλυμάτων μέσω της Airbnb αυξήθηκε, με πάνω από ένα εκατομμύριο τουρίστες να κάνουν κράτηση μέσω της πλατφόρμας.

Ο τουρισμός έχει, φυσικά, αποφέρει οικονομικά οφέλη για την Πράγα αλλά υπάρχουν αναφορές σύμφωνα με τις οποίες χρειάζεται πλέον κάποιος πάνω από μισή ώρα για να διανύσει σε περίοδο αιχμής τα 515 μέτρα της Γέφυρας του Καρόλου πάνω από τον ποταμό Μολδάβα στο κέντρο της Πράγας. Οι αντιδράσεις των κατοίκων, που κάθε άλλο παρά αφιλόξενοι θεωρούνται, αφού έχουν αντιληφθεί τα οικονομικά οφέλη, είναι έντονες, καθώς αλλοιώνονται και ο προορισμός και η ίδια τους η καθημερινότητα. Οι Αρχές ακόμα προσπαθούν να ελέγξουν το φαινόμενο προσανατολιζόμενες στην επιβολή περιορισμών στα ενοικιαζόμενα δωμάτια και στην εισαγωγή τελών.

Αλλά θα χρειαστεί χρόνος για να έχουν αποτέλεσμα λένε οι ειδικοί.

Ο υπερτουρισμός δεν αποτελεί νέο πρόβλημα. Ωστόσο, ενώ ο όρος δημιουργήθηκε το 2012, έγινε γνωστός το καλοκαίρι του 2017. Τότε άρχισαν ξαφνικές και έντονες αντιδράσεις από κατοίκους σε μεγάλη κλίμακα σε πολλές περιοχές της Ευρώπης. Στο Παλέρμο ξεσηκώθηκε θύελλα αντιδράσεων όταν έγινε αντιληπτό πως η κρίση λειψυδρίας το καλοκαίρι επιτάθηκε από την απόληψη νερού από κρουαζιερόπλοια. Ο ανεφοδιασμός τους εκεί και σε άλλες ιταλικές πόλεις κατά τους θερμούς άνυδρους μήνες απαγορεύθηκε.

Στο Μπέργκεν της Νορβηγίας επιβλήθηκε μέγιστος επιτρεπτός αριθμός τεσσάρων πλοίων ή 8.000 συνολικά επιβατών. Στην Τζαμάικα, στο Φάλμουθ Μπέι, νέος προβλήτας που κατασκευάστηκε το 2011 ενοχοποιήθηκε για την καταστροφή κοραλλιογενούς υφάλου, προκαλώντας μεγάλη αντίδραση και περιορισμούς κατά της κρουαζιέρας. Υπήρξε κλιμάκωση σε πόλεις όπως η Βαρκελώνη, η Βενετία και το Ντουμπρόβνικ, αλλά και σε λιγότερο γνωστά για τον τουρισμό μέρη όπως η Ισλανδία, η νήσος Σκάι, το Παλέρμο και το Μπέργκεν και τελικά, όταν η λεπτή μέχρι τότε ισορροπία διαταράχθηκε, οι διαμαρτυρίες ξέσπασαν. Πραγματοποιήθηκαν πορείες και γράφτηκαν γκράφιτι προκαλώντας τους τουρίστες να φύγουν («tourists go home»).

Δύσκολες λύσεις

Ορισμένες τοπικές αρχές επέβαλαν αυξημένα τέλη και σταμάτησαν να εκδίδουν άδειες για τουριστικές επιχειρήσεις, ενώ έκλεισαν ακόμα και ολόκληρα νησιά για τους επισκέπτες. Ηταν αυτές οι αντιδράσεις που αφύπνισαν τον υπόλοιπο κόσμο και τις κυβερνήσεις. Οι λύσεις δεν είναι πάντα εύκολες.

Το ερώτημα που προκύπτει αβίαστα για την Ελλάδα είναι ασφαλώς ποια θα μπορούσε να είναι η λύση ώστε να αποφευχθούν τέτοια φαινόμενα και να αντιμετωπιστούν τα ήδη υπάρχοντα. Η απάντηση που δίδουν οι ειδικοί είναι: ανάπτυξη νέων προορισμών, επισκέπτες με μεγαλύτερη κατά κεφαλήν δαπάνη, μοιρασμένοι καλύτερα ανά προορισμούς και ανά το έτος και θέσπιση ορίων σε δραστηριότητες όπως οι μισθώσεις κατοικιών τύπου Αirbnb όπως και διαμόρφωση κατάλληλης τιμολογιακής πολιτικής.

Βέβαια σε μια χώρα όπου αρχαιολογικοί χώροι και μουσεία, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, ανοίγουν μόνον ώρες καταστημάτων, ίσως όλα αυτά να χρειαστούν πολύ χρόνο πριν γίνουν αντιληπτά και ακόμα περισσότερο μέχρι να εφαρμοστούν οι βέλτιστες πρακτικές.

ΣΤΑΘΗΣ Ν. ΚΑΛΥΒΑΣ*

Το μέλλον του τουρισμού, ο τουρισμός του μέλλοντος

ΠΟΛΙΤΙΚΗ 21.10.2018

Ο​​πως είναι γνωστό, ο τουρισμός παραμένει μία από τις λιγοστές οάσεις της ελληνικής οικονομίας, αν όχι η μοναδική. Τα φετινά στοιχεία δείχνουν σημαντική αύξηση των αφίξεων από το εξωτερικό, ενώ είναι πολύ πιθανό οι επισκέπτες να φθάσουν τα 32 εκατομμύρια, δύο εκατομμύρια παραπάνω από το περυσινό ρεκόρ. Τα στοιχεία αυτά είναι ενθαρρυντικά, εγείρουν όμως κρίσιμα ερωτήματα για το μέλλον της χώρας μας.

Είναι προφανές πως το μέλλον του τουρισμού δεν εξαντλείται απλώς στη μεγιστοποίηση του αριθμού των επισκεπτών. Και αυτό γιατί από ένα σημείο και πέρα (και βρισκόμαστε κοντά σε αυτό) οι αριθμοί θα ξεπεράσουν τις δυνατότητες των υποδομών, τα όρια του περιβάλλοντος και τις αντοχές των κατοίκων. Στο σημείο κορεσμού φαίνεται πως έχει ήδη φθάσει η Σαντορίνη, που πέρασε από 3,3 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις το 2012 σε 5,5 εκατομμύρια το 2017. Το 11% του νησιού έχει οικοδομηθεί, ενώ υπάρχουν περισσότερες από χίλιες κλίνες ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Την οικοδομική και πληθυσμιακή αυτή έκρηξη διαχειρίζεται ένα αδύναμο κράτος με αιχμή έναν μηχανικό πολεοδομίας και 29 αστυνομικούς. Οι ενεργειακές ανάγκες αυξάνονται συνεχώς, ο ανεφοδιασμός σε νερό είναι προβληματικός, το ίδιο και ο βιολογικός καθαρισμός και η αποκομιδή και επεξεργασία των σκουπιδιών. Το εργατικό δυναμικό, που πολλαπλασιάζεται διαρκώς για να εξυπηρετήσει τους επισκέπτες, δυσκολεύεται να βρει κατάλυμα. «Εχω την άποψη ότι το νησί έχει ξεπεράσει τα όρια της φέρουσας ικανότητάς του», δηλώνει ο δήμαρχος του νησιού.

Η Σαντορίνη δείχνει ποιο είναι το μέλλον των νησιών (και της χώρας εν γένει) αν δεν λάβουμε άμεσα μέτρα, και αυτό γιατί οι αριθμοί θα αυξάνονται με ραγδαίους ρυθμούς λόγω του εκδημοκρατισμού των αεροπορικών μετακινήσεων και ιδίως της τεράστιας αύξησης του μεγέθους της μεσαίας τάξης στον αναπτυσσόμενο κόσμο. Το πρόβλημα, εννοείται, ξεπερνάει τα σύνορα της Ελλάδας και η συζήτηση έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετά χρόνια σε πόλεις όπως η Βενετία και η Βαρκελώνη.

Δύο δρόμοι ανοίγονται μπροστά μας. Κάποιες περιοχές θα αναπτύξουν αποτελεσματικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς που θα επιτρέψουν την προστασία του προϊόντος, της ταυτότητας και των κατοίκων τους, μέσω του περιορισμού των επισκεπτών, καθιστώντας τες στην πράξη απαγορευτικούς προορισμούς για τις μεγάλες μάζες, ενώ κάποιοι άλλοι θα μετατραπούν σε μαζικούς τουριστικούς σκουπιδότοπους. Η επιλογή είναι στο χέρι μας, αν δεν θέλουμε να βρεθούμε για άλλη μία φορά μπροστά στις καταστροφικές συνέπειες των πράξεων και των παραλήψεων μας.

Αν αυτό είναι το μέλλον του τουρισμού, τι ισχύει για τον τουρισμό του μέλλοντος; Ας αναλογιστούμε πως ο τουρισμός ως έννοια και πρακτική είναι πρόσφατη επινόηση. Εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα με τον «γύρο» (tour) που έκαναν στην Ιταλία οι γόνοι των Αγγλων ευγενών και αργότερα στην Ευρώπη, οι γόνοι των Αμερικάνων καπιταλιστών. Με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο τουρισμός μετασχηματίστηκε σε ετήσια συνήθεια (και αξία) της δυτικής μεσαίας τάξης, ενώ πλέον επεκτείνεται στον αναπτυσσόμενο κόσμο με αιχμή την Κίνα και την Ινδία. Οι αριθμοί είναι τεράστιοι και είναι πιθανόν πως ο τουρισμός του μέλλοντος θα ξαναγίνει το ακριβό σπορ για λίγους που ήταν στο παρελθόν, καθώς οι μάζες θα κατευθύνονται σε κολοσσιαία θεματικά πάρκα ή θα περιορίζονται στον εικονικό κυβερνοχώρο.

Υπάρχει όμως και μια εξέλιξη που μας αφορά άμεσα και που, αν τη διαχειριστούμε σωστά, αποτελεί κλειδί για το μέλλον της χώρας. Και αυτή δεν είναι άλλη από τον μετασχηματισμό του τουρισμού του μέλλοντος σε επιλογή μερικής ή μόνιμης μετεγκατάστασης. Καθώς η τέταρτη βιομηχανική εγκατάσταση διασπά τη σχέση ανάμεσα στον τόπο κατοικίας και στον τόπο εργασίας, όλο και περισσότεροι (αλλά όχι υπερβολικά πολλοί) θα είναι οι άνθρωποι που θα επιθυμούν να εγκατασταθούν σε χώρες μοναδικής φυσικής ομορφιάς. Και η Ελλάδα είναι μία από αυτές.

* Ο κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

 Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

To καλοκαίρι είναι εδώ και εκατομμύρια τουρίστες έχουν ετοιμάσει τις βαλίτσες τους για να εκδράμουν στη Γηραιά Ηπειρο, βλέποντάς την σαν τεράστιο θεματικό πάρκο διασκέδασης, φυγής και ραστώνης. Η Ευρώπη, ωστόσο, αντιστέκεται στα κελεύσματα του μαζικού τουρισμού.

Η Βενετία, αναφέρει δημοσίευμα του περιοδικού Time, είναι μία πραγματική όαση ηρεμίας στις απεικονίσεις των ντόπιων καλλιτεχνών. Οι γέφυρές της ξεπροβάλλουν γαλήνιες πάνω από τα κανάλια της και το φως του ηλίου αντανακλά στα μπαλκόνια της. Συχνά η ανθρώπινη παρουσία δεν διαταράσσει την πάλαι ποτέ Γαληνοτάτη. Οι πλανόδιοι καλλιτέχνες στην πλατεία του Αγίου Μάρκου έχουν καταλάβει τις θέσεις τους στο σημείο όπου πλήθη τουριστών κάνουν τις βόλτες τους γύρω από το Παλάτι των Δόγηδων, καταναλώνοντας παγωτά και βγάζοντας σέλφις. Ωστόσο, όλοι συμφωνούν ότι ο τουρισμός επέφερε ένα θανάσιμο πλήγμα στην πόλη.

Ο δήμαρχος της πόλης Λουίτζι Μπρουνιάνο είχε εγκαταστήσει φυλάκια ελέγχου τα οποία επιχειρούσαν να παρεμποδίζουν τους τουρίστες να προσεγγίζουν τις πιο πολυσύχναστες οδούς, αφήνοντας ταυτόχρονα τους ντόπιους να περνάνε. Την ίδια στιγμή, οι κάτοικοι πιστεύουν ότι η Βενετία δεν πρέπει να κλείσει αφού είναι μία πόλη και όχι ένα θεματικό πάρκο.

Η Βενετία δεν είναι η μοναδική πόλη που διατηρεί αυτή τη στάση. Πολλές ευρωπαϊκές πόλεις υιοθετούν ανάλογη προσέγγιση. Την τελευταία δεκαετία τα πράγματα έχουν χειροτερέψει και οι τουρίστες που έρχονται μαζικά απειλούν να «καταπιούν» τις πόλεις. Περίπου 87 εκατομμύρια τουρίστες επισκέφθηκαν τη Γαλλία το 2017. Πάνω από 58,3 εκατομμύρια ταξίδεψαν την Ιταλία και ούτε η μικρή Ολλανδία έμεινε στο «απυρόβλητο», καθώς την επισκέφθηκαν 17,9 εκατομμύρια τουρίστες. Δεν είναι μόνο η Ευρώπη που δοκιμάζεται από τον μαζικό τουρισμό.

Η Ασία αύξησε κατά 9% τους διεθνείς επισκέπτες της το 2016 και στη Λατινική Αμερική η συμβολή του τουριστικού προϊόντος στο ΑΕΠ αναμένεται να αυξηθεί κατά 3,4% φέτος. Στην Καραϊβική οι αφίξεις αυξήθηκαν κατά 1,7% το 2017.

Η μερίδα του λέοντος των τουριστών, ωστόσο, καταγράφεται στην Ευρώπη. Από 1,3 δισεκατομμύρια διεθνείς αφίξεις, σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ πέρυσι, το 51% αφορούσε την Ευρώπη, μία αύξηση της τάξεως του 8% σε σχέση με την περασμένη χρονιά. Η μεγάλη μερίδα αυτών των τουριστών είναι Αμερικανοί που δηλώνουν γοητευμένοι από τα θέλγητρα της Γηραιάς Ηπείρου.

Η σύγχυση και η αντίφαση

Η αλήθεια είναι ότι η αύξηση των τουριστών προκαλεί σύγχυση στην Ευρώπη. Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά τη διάρκεια της άνοιξης σημειώθηκαν διαδηλώσεις κατά του μαζικού τουρισμού σε πολλές πόλεις. Στη Μαγιόρκα της Ισπανίας οι διαδηλωτές υποδέχονταν τις νέες αφίξεις με τεράστια πανό που έγραφαν «ο τουρισμός σκοτώνει τη Μαγιόρκα». Σήμερα, οι τοπικές κυβερνήσεις προσπαθούν να αντισταθούν.

Συχνά οι ίδιες πόλεις που διαμαρτύρονται ευθύνονται για την τουριστική έκρηξη, καθώς προσπάθησαν να προσελκύσουν επισκέπτες. Για πολλά ευρωπαϊκά κράτη που στέναζαν σε περιόδους οικονομικής κρίσης ο τουρισμός έδειχνε σωσίβιο. Ο τουριστικός τομέας προσέφερε 321 δισεκατομμύρια δολάρια στην Ευρωπαϊκή Ενωση το 2016 και σε αυτόν εργάζονται 12 εκατομμύρια άνθρωποι.

Μία από τις πιο «προβληματικές» πόλεις είναι η Βαρκελώνη, που πληρώνει ακριβά το τίμημα του τουρισμού. Καθημερινά κρουαζιερόπλοια αφήνουν χιλιάδες τουρίστες στη λεωφόρο Ράμπλας. Η πολυκοσμία είναι τόση που ούτε να περπατήσεις μπορείς ούτε να ψωνίσεις στα σοκάκια της πόλης.

Ωστόσο, η Βαρκελώνη δεν έμεινε με δεμένα χέρια: τα τελευταία χρόνια προσπαθεί να βελτιώσει τη συμπεριφορά των τουριστών. Ετσι, επιβάλλει πρόστιμα σε αυτούς που κυκλοφορούν με τα μαγιό τους.

Η νυν δήμαρχος, Αντα Κολάου, εντατικοποίησε τις δράσεις. Η τοπική κυβέρνηση απαγόρευσε την ανέγερση νέων ξενοδοχείων στο κέντρο της πόλης και αποτρέπει την αντικατάστασή τους όταν τα παλιά κλείνουν. Επίσης, έγινε πιο δύσκολο τα πλοία να πάρουν άδεια για να δέσουν. Και άλλα περιοριστικά μέτρα έχουν τεθεί σε εφαρμογή. Ομάδες τουριστών μπορούν να επισκέπτονται την αγορά Μποκερία μόνο σε συγκεκριμένες ώρες και η δημοτική αρχή πρόκειται να λάβει και άλλα μέτρα, ώστε να διασφαλίσει ότι οι ντόπιοι θα ζουν σε μια βιώσιμη πόλη.

Αλλο παράδειγμα είναι το Ντουμπρόβνικ, που γνώρισε μεγάλη δημοφιλία από τη στιγμή που το μεσαιωνικό του κέντρο φιλοξένησε τα γυρίσματα του «Game of Thrones». Κι πάλι η πόλη δεν έμεινε με τα χέρια δεμένα. Αντιμέτωπη με την ειρηνική εισβολή, περιόρισε τους καθημερινούς επισκέπτες σε 8.000 και ο σημερινός δήμαρχος προσπαθεί να τους μειώσει ακόμα περισσότερο.

Το Αμστερνταμ δέχθηκε έξι εκατομμύρια επισκέπτες το 2016. Η ολλανδική πόλη έχει επιβάλει πρόστιμα για κακή συμπεριφορά, ενώ προσπαθεί να προσελκύσει επισκέπτες σε λιγότερο δημοφιλείς περιοχές όπως το Ζάντβουρτ, μία παράκτια πόλη περίπου 25 χιλιόμετρα από το κέντρο της πρωτεύουσας. Επίσης, αύξησε τον τουριστικό φόρο σε 6% και προστέθηκε στις πόλεις και τις χώρες που προσπαθούν να μειώσουν την τουριστική προσέλευση μέσα από τη φορολογία. Ωστόσο, δεν είναι όλες οι πόλεις της Ευρώπης εξίσου έτοιμες να ακολουθήσουν τον δρόμο της φορολόγησης προκειμένου να αποτρέψουν την τουριστική εισβολή. Η Νορβηγία, παραδείγματος χάρη, είπε «όχι» στην υψηλότερη φορολόγηση.

Τα σπίτια της Airbnb

Είναι λογικό ότι η εισροή χρημάτων αμβλύνει κάπως τις οργισμένες αντιδράσεις των μόνιμων κατοίκων. Η έλευση της Airbnb δημιούργησε μία ροή εισοδήματος για τους κατοίκους των κέντρων των πόλεων που έχουν διαμερίσματα προς ενοικίαση.

Η εταιρεία θεωρεί ότι αποτελεί απάντηση στις ανάγκες του μαζικού τουρισμού και πως δεν τον προκαλεί. Πολύ συχνά επενδυτές αγοράζουν ακίνητα στις επιθυμητές περιοχές και τα μετατρέπουν σε τουριστικά, δημιουργώντας ωστόσο με τον τρόπο αυτό οικιστικά προβλήματα και ανεβάζοντας τις τιμές.

Ωστόσο, μία ακόμα φορά πολλές πόλεις αντέδρασαν. Η Κοπεγχάγη, παραδείγματος χάρη, έχει περιορίσει τις ημέρες κατά τις οποίες οι ιδιοκτήτες μπορούν να νοικιάσουν την κατοικία τους. Η Βαρκελώνη έβαλε κατά της επιχείρησης Airbnb, εξαναγκάζοντας την να μοιραστεί τα δεδομένα των ιδιοκτητών και να αφαιρέσει τα διαμερίσματα που δεν διαθέτουν άδεια.

Παντού στην Ευρώπη αποτελεί πρόβλημα η εξισορρόπηση των αναγκών των ντόπιων με τις απαιτήσεις των τουριστών. Ιδιαίτερα οξύ είναι το πρόβλημα στη Βενετία, όπου εκατομμύρια τουρίστες συρρέουν στα στενά της σοκάκια. Προς το παρόν η τοπική κυβέρνηση έχει περιορίσει την ανοικοδόμηση νέων ξενοδοχείων και εστιατορίων, ενώ ταυτόχρονα δημιούργησε και μία λωρίδα ταχείας κυκλοφορίας για τους ντόπιους στις δημόσιες συγκοινωνίες. Επίσης έχει λάβει μέτρα για να αποτρέπει τους τουρίστες από το να κάθονται στα μνημεία, να πηδούν μέσα στα κανάλια και να συμπεριφέρονται με άσεμνο τρόπο.

Ωστόσο και οι πολλοί περιορισμοί κινδυνεύουν να στερήσουν από τους ντόπιους το τουριστικό συνάλλαγμα. Στη Βενετία οι καταστηματάρχες εναντιώθηκαν σε πρόταση να μπει εισιτήριο στην πλατεία Αγίου Μάρκου, ενώ ευαίσθητο ζήτημα παραμένει και η αποτροπή των μεγάλων κρουαζιερόπλοιων από το να δένουν στην (πάλαι ποτέ) Γαληνοτάτη. Πολλά κέντρα πόλεων κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς ντόπιους, καθώς παντού έχουν τοποθετηθεί πάγκοι που πωλούν τουριστικά αναμνηστικά. Τα καταστήματα και τα γραφεία κλείνουν.

Οταν οι ντόπιοι φεύγουν και αντικαθίστανται από τους επισκέπτες, μέρος της γοητείας των ιστορικών αστικών κέντρων χάνεται.

Πολλές οι αιτίες

Η τουριστική αυτή έκρηξη οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Οι αεροπορικές εταιρείες χαμηλού κόστους όπως είναι η Εasyjet, η Ryanair και η Vueling σημείωσαν θριαμβευτική επέκταση τη δεκαετία του 2000 και οι ανταγωνιστικές τιμές των εισιτηρίων που πωλούν οδήγησαν σε αύξηση του επιβατικού κοινού. Αλλά δεν είναι μόνο τα αεροπλάνα που φταίνε για τον μαζικό τουρισμό. Η βιομηχανία των κρουαζιερόπλοιων σημείωσε έκρηξη και αυξήθηκε κατά 49%. Την ίδια στιγμή η έλευση της δημοφιλούς πλατφόρμας Airbnb, η οποία εμφανίστηκε το 2008, κατέστησε φθηνότερες τις τιμές διαμονής, δίνοντας την ευκαιρία σε εκατομμύρια ανθρώπους να ταξιδέψουν χωρίς να χρειάζεται να ξοδέψουν μία περιουσία. Επίσης, η οικονομική ανάπτυξη σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία «πλημμύρισε» τη γη με ταξιδιώ-τες. Ακόμα και η κλιματική αλλαγή φαίνεται να διαδραμάτισε κάποιο ρόλο, καθώς τα καλοκαίρια επιμηκύνονται αλλά και τόποι όπου δεν υπήρχε πριν πρόσβαση ανοίγουν.

Αρχαία μνημεία, χρήση και κατάχρηση

ΓΙΩΤΑ ΣΥΚΚΑ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Η αντιμαχία γύρω από το αν θα έπρεπε ή όχι να γίνει το πολύωρο γύρισμα της «Μικρής τυμπανίστριας» («The Little Drummer Girl»), της τηλεοπτικής σειράς του BBC, στο Σούνιο έχει πια ξεθυμάνει. Ομως το ερώτημα παραμένει. Με ποιες προϋποθέσεις πρέπει να εγκρίνεται η κινηματογράφηση στα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους; Ο ψύχραιμος καθορισμός κριτηρίων επείγει, καθώς η θέσπιση αποτελεσματικών κινήτρων από την πλευρά της κυβέρνησης δικαιολογεί αυξημένες προσδοκίες για περισσότερα κινηματογραφικά και τηλεοπτικά γυρίσματα στην Ελλάδα.

Αν και όλοι συμφωνούν στην αξιοποίηση των αρχαιοτήτων μας με την προσδοκία της ανάπτυξης, η διαφωνία για τον τρόπο οδήγησε πρόσφατα σε ακρότητες. Από τα σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι τον γ.γ. Ενημέρωσης και Επικοινωνίας Λευτέρη Κρέτσο να ζητάει την παραίτηση σύσσωμου του ΚΑΣ, εφόσον αληθεύει το ρεπορτάζ ότι υπήρξε μέλος του συμβουλίου που εξέφρασε την άποψη ότι το περιεχόμενο της σειράς δεν συνάδει με τον χώρο. «Δεν είναι δυνατόν σε μια χώρα της Ε.Ε., εν έτει 2018, να γίνονται προσπάθειες να ασκηθεί τέτοιου είδους λογοκρισία ανάλογα με τις καλλιτεχνικές προτιμήσεις του καθενός», είπε χαρακτηριστικά, ενώ το γόητρο του κορυφαίου επιστημονικού συμβουλίου του ΥΠΠΟΑ, υπευθύνου για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς, λαβώθηκε και από τα ειρωνικά σχόλια του πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα: «Καμιά φορά βεβαίως το ΚΑΣ θα πρέπει να επιτρέπει να γίνονται και γυρίσματα».

Στο μεταξύ, οι αιτήσεις στο ΥΠΠΟΑ πληθαίνουν καθημερινά για τη χορήγηση αδειών κινηματογράφησης αλλά και χρήσης των μνημείων ακόμη και για επιδείξεις μόδας. Σε μια εποχή που όλοι αυτοαναγορεύονται ειδικοί, η «Κ» απευθύνθηκε για το θέμα σε τρεις διακεκριμένους επιστήμονες, που όντως είναι. Την Ελένη Μπάνου, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αθηνών, και τους καθηγητές Αρχαιολογίας Πάνο Βαλαβάνη και Νίκο Σταμπολίδη.

ΕΛΕΝΗ ΜΠΑΝΟΥ

Είτε έχουμε αύξηση των αιτημάτων είτε μείωση των κινηματογραφήσεων, τίθεται θέμα δεοντολογίας. Πρέπει να δίνονται τέτοιου είδους μνημεία, ύψιστης σημασίας; Η τετραλογία της Ακροπόλεως –Προπύλαια, Παρθενών, Ερέχθειο, Ναός Αθηνάς Νίκης– αποτελεί το υπέρτατο παγκόσμιο μνημείο. Κάποια μνημεία πρέπει να αποτελούν άβατο. Δεν αναφέρομαι μόνο στην Ακρόπολη, αλλά π.χ. και στη Ροτόντα.

Οι αιτούντες επικαλούνται κάθε φορά την προβολή του μνημείου. Ομως, τα μνημεία δεν έχουν ανάγκη προβολής. Οι σκηνοθέτες έχουν ανάγκη την αίγλη τους. Δεν έχω αντίρρηση να δίνονται για ταινίες εκπαιδευτικού περιεχομένου. Θα συμφωνούσα με μια ταινία ιστορικού περιεχομένου που ζητεί να αξιοποιήσει ως σκηνικό ένα αρχαίο συγκρότημα, ένα βυζαντινό ή ένα μεσαιωνικό χωριό. Ομως, το περιεχόμενο π.χ. της «Μικρής τυμπανίστριας» δεν έχει καμία σχέση με τον αρχαίο κόσμο. Πρέπει, λοιπόν, να κάνουμε έναν διαχωρισμό: Να εξαιρούμε τα ύψιστα μνημεία και να παραχωρούμε τα λιγότερο γνωστά υπό όρους για ταινίες των οποίων το υπόβαθρο συνάδει με αυτά.

Ανάμεσα στα λιγότερο προβεβλημένα μνημεία που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν είναι το μινωικό ανάκτορο των Μαλίων, το Ασκληπιείο της Κω, ο Μυστράς, οι καστροπολιτείες… Στην Αθήνα, το Ολυμπιείο, η Ρωμαϊκή Αγορά, η  Βιβλιοθήκη του Αδριανού, η Καπνικαρέα. Συνεπώς, δεν είμαι αντίθετη στην παραχώρηση των μνημείων, αρκεί να υπάρχει όραμα και στρατηγική για τη χρήση τους.

Υπό προϋποθέσεις, δεν θα είχα αντίρρηση και για παραχωρήσεις σε επιδείξεις μόδας, σε φεστιβάλ και εκδηλώσεις. Ως εφορεία, είχαμε αντιπροτείνει στον οίκο Gucci, που ζήτησε το 2017 την Ακρόπολη, να χρησιμοποιήσει το Ηρώδειο ή τον αύλειο χώρο του. Αρνήθηκε. Οι αιτούντες πρέπει να σέβονται τα μνημεία. Εξάλλου, τα πολυπληθή συνεργεία των 120 και 150 ατόμων επιβαρύνουν τους αρχαιολογικούς χώρους. Είναι σαν μικρός στρατός που δεν μπορείς να ελέγξεις. Ολοι θέλουμε να βοηθήσουμε τη χώρα, να συμβάλουμε στην ανάπτυξη, αλλά με πρόγραμμα και πολιτική. Η Ελλάδα να αποτελέσει σκηνικό για νέες ταινίες, αλλά υπό προϋποθέσεις. Πρέπει να αποκτήσουμε ως λαός την αυτοπεποίθηση που θα μας επιτρέπει να λέμε και «όχι». Την τεκμηριωμένη άρνηση οι Δυτικοευρωπαίοι τη σέβονται.

Η κ. Ελένη Μπάνου είναι προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ακρόπολης.

ΝΙΚΟΣ ΣΤΑΜΠΟΛΙΔΗΣ

Η παραχώρηση των μνημείων για κινηματογραφικές παραγωγές, επιδείξεις μόδας και άλλες δραστηριότητες είναι ζήτημα πολυσυζητημένο το τελευταίο χρονικό διάστημα, με αφορμή κάποιες γνωμοδοτήσεις του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου, του αρμοδίου, σύμφωνα με τον νόμο, οργάνου για γνωμοδότηση και ουσιαστική συζήτηση και προστασία του κύρους των αποφάσεων του υπουργείου Πολιτισμού.

Η γνωμοδότηση του συμβουλίου, το οποίο αποτελείται από 17 μέλη διαφορετικών ειδικοτήτων (αρχαιολόγοι, αρχιτέκτονες, πολιτικοί μηχανικοί, πολεοδόμοι κάθε βαθμίδας γνώσης, καθηγητές πανεπιστημίων, πολυτεχνείων, γενικοί διευθυντές του ΥΠΠΟ) και είναι κατά τεκμήριο και η συνισταμένη απόψεων κατόπιν συζητήσεων με επιστημονικά, νομικά, κοινωνικά κ.ά. κριτήρια, συμβαδίζει εκάστοτε ανάμεσα στα άλλα και με την εποχή μέσα στην οποία καλείται κάθε μέλος να ζυγίζει και να κρίνει τα πράγματα.

Αλλιώς αποφάσιζε ενδεχομένως το 1980 με νόμο του 1932 και διαφορετικά σήμερα με τον νόμο 3028… του 2002. Τα λέω αυτά για να καταλήξω ότι κάθε φορά, κάθε θέμα παραχώρησης θα πρέπει να εξετάζεται ad hoc  (κατά περίπτωση), αφού τα μέλη του ΚΑΣ γνωρίζουν το ζητούμενο μνημείο και την παραγωγή που πρόκειται να γυριστεί με φόντο, πέριξ, έξω ή και εντός του (για το εντός του αναφέρομαι κυρίως σε νεότερα μνημεία, συγκροτήματα όπως λ.χ. κάστρα κ.λπ.).

Η γνώση για το περιεχόμενο μιας κινηματογραφικής ταινίας λ.χ. δεν πρέπει να σχετίζεται με την παρέμβαση στη συγγραφική ή καλλιτεχνική βούληση και έκφραση, αλλά με το αν το περιεχόμενό της συνάδει ή απάδει προς το εκάστοτε μνημείο, με τη βλάβη που μπορεί να προκαλέσουν εξοπλισμοί, απροσεξίες κ.ά., γεγονός που συνδέεται και με το κύρος, την τεχνογνωσία, την εμπειρία του αιτούντος ατόμου, οργανισμού, εταιρείας κ.λπ. Το ίδιο ισχύει και για τις επιδείξεις μόδας. Οι μουσικές εκδηλώσεις είναι πιο συνηθισμένες και δεν θα τις συζητήσω εδώ.

Ομως, όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν κρινόμενοι και κρίνοντες να έχουν «ανοικτά τα χαρτιά τους», και για τους κρίνοντες, που έχουν και την τελική απόφαση, θα ήθελα να πω εδώ ότι η επιστήμη θα ήταν καλό να συνδυάζεται με ευρεία γνώση, με διαχειριστική γνώση και κυρίως με κοινωνική ευαισθησία, με ευρύ πνεύμα, με «κοσμόραμα»…

Ο κ. Νίκος Σταμπολίδης είναι καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, διευθυντής του Μουσείου Kυκλαδικής Τέχνης.

ΠΑΝΟΣ ΒΑΛΑΒΑΝΗΣ

Η διάκριση μεταξύ χρήσης και κατάχρησης είναι ζήτημα προθέσεως και ορίων. Οι σύγχρονοι σκηνοθέτες και σχεδιαστές μόδας χρησιμοποιούν τα μνημεία ως σκηνογραφία στις παραστάσεις τους. Ποιες είναι όμως οι προθέσεις τους; Πλησιάζουν τα μνημεία με σεβασμό και κατάνυξη ή μήπως μόνο με χρησιμοθηρία και αλαζονεία; Οι διαφορές είναι λεπτές και τα όρια των προθέσεων των ανθρώπων δυσδιάγνωστα.

Τα μνημεία είναι ουδέτερα και λαμβάνουν την αξία που τους δίνει κάθε κοινωνία: Αυτή που τα έφτιαξε τα δόξασε και τη δόξασαν. Ακολούθησαν άλλες που τα βανδάλισαν, τα έκλεψαν, τα έκαναν ασβέστη. Στη δική μας περίοδο και στον δικό μας τόπο δέχονται σεβασμό και φροντίδα. Αλλού βανδαλίζονται. Ακόμη και σήμερα.

Τα μνημεία, αν και από πέτρα, είναι εξαιρετικά ευαίσθητα. Και η κάθε κατάχρηση μπορεί να τα απαξιώσει και να τους στερήσει την αδιόρατη αύρα που εμπεριέχουν. Αν οι σύγχρονες εμπορικές χρήσεις πολλαπλασιαστούν, δεν είναι δύσκολο να χαθεί η ακτινοβολία τους και όλοι να τα αντιμετωπίζουμε αδιάφορα: Ως ένα ντεκόρ της καθημερινής ζωής μας. Χωρίς να διαφέρουν σε τίποτε από τις χιλιάδες εικόνες που περνούν κάθε μέρα μπροστά από τα μάτια μας.

Οι αρχαιολόγοι, που εύκολα κατηγορούνται, είναι οι μόνοι ειδικοί που μπορούν κάθε φορά να κρίνουν και να επιτρέψουν τη χρήση τους. Είναι οι μόνοι που τα έχουν σπουδάσει, που γνωρίζουν καλά την ουσία τους, που έχουν ορκιστεί εκ του επαγγέλματός τους να προφυλάσσουν την υλική και άυλη αξία τους. Οι αρχαιολόγοι είναι αυτοί που, τις περιόδους της τουριστικής ανάπτυξης και της ανεξέλεγκτης οικοδόμησης, έσωσαν τα νησιά, προστάτεψαν παραδοσιακούς οικισμούς, έβαλαν φραγμούς στην ασυδοσία εις βάρος του δημόσιου χώρου. Τότε τους λιθοβολούσαν (μερικούς κυριολεκτικά). Σήμερα τους ανακηρύσσουν επίτιμους δημότες.

Ο κ. Πάνος Βαλαβάνης είναι καθηγητής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Ταξιδιώτης ή τουρίστας;

Σταμάτης Αλέξης 

«Οι τουρίστες δεν γνωρίζουν πού βρίσκονται και οι ταξιδευτές δεν γνωρίζουν πού πηγαίνουν»
Paul Theroux
Από τα πανάρχαια χρόνια το ταξίδι ήταν μια διαδικασία αυτογνωσίας μέσα από έναν ανοιχτό ορίζοντα γνώσης. Η έλξη της περιπέτειας, της ανακάλυψης, ο νόστος, η χαρά της επιστροφής ήταν έννοιες φορτισμένες με έντονο συμβολισμό και αντιστοιχούσαν σε ουσιαστικές βαθιές ανθρώπινες ανάγκες. Μόνο που τότε ο άνθρωπος ήξερε όσα μπορούσε να διατηρήσει στη μνήμη του, ενώ σήμερα καταφεύγει στα απέραντα αποθέματα αποθηκευμένης μνήμης. Το ταξίδι έχει γίνει εμπορικό προϊόν σε πακέτα και το πάθος της αναζήτησης έχει συρρικνωθεί. Σταδιακά αυτό το ασύγκριτο αγαθό εξελίχθηκε σε μια οργανωμένη επιχείρηση.
Θεωρούσα ανέκαθεν τον εαυτό μου ταξιδιώτη και όχι τουρίστα. Με την έννοια ότι ο ταξιδιώτης παρατηρεί εκείνο που υπάρχει μπροστά του, ενώ ο τουρίστας εκείνο που έχει έρθει να δει. Θα μπορούσα να ισχυριστώ πως τα τελευταία είκοσι χρόνια ήμουν με μια βαλίτσα στο ένα χέρι και το laptop στο άλλο. Από ΗΠΑ, Καναδά και Τζαμάικα, ως Αυστραλία, Μαυρίκιο και Ισραήλ γύρισα τον μισό πλανήτη.
Αναρωτιέμαι γιατί. Πάντως όχι για να χαρώ «αποδράσεις». Η απόδραση είναι μια χιλιοχρησιμοποιημένη λέξη, που ποτέ δεν κατάλαβα γιατί «κολλάει» σαν γραμματόσημο όποτε μιλάμε για ταξίδι. Λες κι ο τόπος που ζούμε είναι μια εκούσια φυλακή από την οποία οφείλουμε να το σκάσουμε για να ξαναγυρίσουμε σιδηροδέσμιοι μετά από τις περιπλανήσεις μας. Tο πραγματικό ταξίδι δεν στοχεύει σε καμία περίπτωση στη διαφυγή από την καθημερινότητα.
Ανέκαθεν το ταξίδι ήταν μια μένα αμφίδρομη διαδικασία. Από τη μια υπήρχε η χαρά της εξερεύνησης κι από την άλλη η μαγεία της διαρκούς επιστροφής. Μια αφορμή να «μαζέψω» νέες εικόνες που θα τις μεταφέρω οίκαδε για να τις επεξεργαστώ και μέσα από αυτές να βρω, εδώ, στον τόπο μου, το ποιος είμαι. Κατέληξα ότι τελικά ταξιδεύουμε για να ψάξουμε αυτό που μας λείπει, εκείνο που έχουμε ανάγκη και γυρνάμε πίσω για να το βρούμε.
Είναι αλήθεια πως το ταξίδι δεν αρχίζει από τη στιγμή που ξεκινάμε και δεν τελειώνει όταν φτάνουμε στο τέρμα. Αρχίζει από το όνειρο, το παραμύθι, από τη στιγμή που χαράζουμε πορεία, από τότε που αρχίζει και η αναμονή, και δεν τελειώνει όσο ξεδιπλώνουμε την ταινία της μνήμης μας και μεταφερόμαστε αδιάκοπα εκεί. «Η χαρά τού να ταξιδεύεις βρίσκεται περισσότερο στην αναπόληση και λιγότερο στο παρόν, στη στιγμή που ταξιδεύεις» λέει ο Γ. Κ. Χάιζμανς.
Οπως όλοι οι ταξιδιώτες, «Είδα περισσότερα απ’ όσα θυμάμαι, και θυμάμαι περισσότερα από όσα έχω δει». Εκείνα που μου έμειναν είναι κάποιες θρυμματισμένες εικόνες αξιοθέατων, κάποιες γεύσεις, κάποιοι άνθρωποι. Αυτή η απερίγραπτη αύρα, το ανείπωτο, το άρρητο που αναδύεται από το «ξένο». Το «ταξιδεύειν» όπως και το ταλέντο είναι εγγενή, δεν κατασκευάζονται. Υπάρχουν χιλιάδες μικρά πράγματα – αόρατα τα περισσότερα – που το προσδιορίζουν και πολύ λίγα από αυτά είναι καθορισμένα από τη θέλησή μας. Ισως κάποιοι από εμάς διαθέτουν κάποιο «ταξιδιωτικό» γονίδιο, που κάποτε – ελπίζω ποτέ – θα αποκωδικοποιηθεί, μαζί με όλα τα θαυμαστά και ανατριχιαστικά που μας περιμένουν στο βιοτεχνολογικό μας μέλλον.

Σίγουρα ισχύει εκείνο που έχει πει ο Αγιος Αυγουστίνος, ότι ο κόσμος είναι ένα βιβλίο κι εκείνος που δεν ταξιδεύει έχει διαβάσει μόνο μία σελίδα. Εξάλλου και η λογοτεχνία δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας μεγάλος ταξιδιωτικός οδηγός από εικόνες. Επειτα, όλα τα ταξίδια έχουν μυστικούς προορισμούς που ο ταξιδιώτης μόνο με το ένστικτο της παρατήρησης φτάνει, όπως ακριβώς ο παντογνώστης αφηγητής με το ένστικτο της φαντασίας. Ομως το να είσαι παντού είναι σαν να είσαι και πουθενά. Οι άνθρωποι δεν πάνε ταξίδια, τα ταξίδια πάνε τους ανθρώπους. Και η ζωή στη Γη μπορεί να είναι ακριβή, αλλά περιλαμβάνει δωρεάν ταξίδι γύρω από τον Ηλιο, όπως ισχυρίζεται κάποιος που κράτησε σοφά την ανωνυμία του.

Φυσικά είμαι βέβαιος ότι τα ταξίδια μου θα συνεχιστούν. Το σαράκι υπάρχει. Τελικά ίσως είναι πιο απλό. Ταξιδεύω για τη χαρά του ταξιδιού. Για την κίνηση. Αλλωστε η τάση της ύλης του κόσμου, από τα αιμοσφαίρια μέχρι τους πλανήτες, είναι η περιφορά, η αέναη περιπλάνηση γύρω από ένα κέντρο. Ετσι και του πνεύματος. Μερικές φορές έχει πολύ ενδιαφέρον να βλέπεις και την ίδια σου την πατρίδα, την πόλη και τη γειτονιά ακόμη σαν μια ξένη χώρα. Το βλέμμα αλλάζει, ξεβολεύεται, οι πόροι της φαντασίας ανοίγουν κι έτσι, όπως λέει και η Εμιλι Ντίκινσον (another way to see) σε παρασύρει στην επικράτεια μιας άλλης αντίληψης του οράν.
Ενα ταξίδι εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων αρχίζει από ένα και μοναδικό βήμα. Το ζήτημα είναι να σε κυριεύει το πάθος της αναζήτησης. Σήμερα όμως, στην εποχή των αλγορίθμων και της εξειδίκευσης, η εμπορευματοποίηση του ταξιδιού έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις με την επιθετικότητα του βιομηχανοποιημένου τουρισμού. Αλλο ταξιδιώτης φυσικά και άλλο η σύγχρονη μαζικοποιημένη μορφή του: ο τουρίστας. Ο μαζικός τουρισμός έχει κατακλύσει την υφήλιο. Ο ταξιδιώτης έχει πια γίνει είδος προς εξαφάνιση. Ο τουρίστας επικράτησε κατά κράτος. Οι υπολογιστές μας κατακλύζονται με μηνύματα πακέτων προσφορών. Πλήθος πλατφόρμες διαλέγουν πριν από εμάς για εμάς.
Μια τεράστια επιχείρηση «αποδράσεων» με τους αλγόριθμους να χορεύουν τριγύρω μας και σε κάθε φιλότεχνη διαδικτυακή επίσκεψη, π.χ. στο Πράδο για να δεις έναν Γκόγια, σου προσφέρονται αμέσως πακέτα για τριήμερο στη Μαδρίτη.
Φιλότιμες οι προσπάθειες να αναχαιτιστεί αυτή η αποστειρωμένη βιομηχανία και να προταχθούν η πολιτιστική μας κληρονομιά και η επαφή με τους κατοίκους και τον φυσικό μας πλούτο, στοιχεία που βοηθούν στην ανεκτικότητα του διαφορετικού με τα διάφορα είδη εναλλακτικού τουρισμού τα οποία συμβάλλουν στην αξιοποίηση της πολιτιστικής κληροδοσίας και στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη.
Και πάλι όμως πακέτα, ορθολογιστικές κατατμήσεις, στοχοποιημενες αποστολές. Η αγορά της εμπειρίας στο ευρύτερο πλαίσιο του πεδίου συνυπολογίζει το οικονομικό μαζί με το ανθρώπινο, το κοινωνικό και το πνευματικό κεφάλαιο. Ρεαλιστικό μεν, αλλά πού βρίσκονται σε όλα αυτά η χαρά και η έξαρση του ατόφιου ταξιδιού;
Σε μια εποχή όπου η κάθε εμπειρία, από το βίωμα μιας περιπέτειας μέχρι την εύρεση ερωτικού συντρόφου, περνάει μέσα από τις υπηρεσίες της τεχνολογίας, ο ελεύθερος χρόνος αντιμετωπίζεται ακριβώς όπως ο χρόνος εργασίας: ωφελιμιστικά. Στο μέλλον κάθε μεγάλη πρωτεύουσα θα μετατραπεί σε ένα θεματικό πάρκο για τους τουρίστες, οι οποίοι θα καταβροχθίζουν ανελέητα τα αξιοθέατα ξοδεύοντας για την απόλαυσή τους, ώστε να μειώνεται η ανεργία και να μπορούν οι κάτοικοι της χώρας να ζουν με κάποια αξιοπρέπεια στα περιφερειακά οικιστικά κέντρα που θα συνδέονται με ταχύτατους συγκοινωνιακούς άξονες με τη ζώνη γραφείων της πόλης. Αυτό το τρίπτυχο θα ορίζεται ως σύγχρονη πόλη, μια πόλη-υπηρεσία, μια πόλη-πρότζεκτ. Την ίδια στιγμή τα υπαίθρια και εξωτικά μέρη θα αναπτυχθούν αυτόνομα, προσφέροντας όλες αυτές τις περιπέτειες που βλέπουμε στα ριάλιτι. Ο άνθρωπος δεν θα μπορεί να χαθεί πουθενά, ούτε στην άλλη άκρη του κόσμου.
Γι’ αυτό λοιπόν ο χάρτης του κόσμου μόνο στο πνεύμα και την ψυχή του ταξιδιώτη γίνεται να απλωθεί πλατιά σε Ανατολή και Δύση. Ο ταξιδιώτης μόνο, ελεύθερος, με δική του πυξίδα ρίχνεται στην περιπέτεια της αναζήτησης της ιστορίας του, γοητεύεται από την επαφή με το άγνωστο, ενθουσιάζεται με τον πλούτο άλλων δρόμων, άλλων ουρανών, άλλων ανθρώπων, διψάει να τους ερμηνεύσει βαθύτερα και γι’ αυτό φεύγει με ένα αίσθημα πληρότητας αλλά ίσως και απώλειας και λύπης. Τελικά «ένας ταξιδιώτης έχει το δικαίωμα να αφηγηθεί και να μαστορέψει τις περιπέτειές του όπως του αρέσει, και δεν είναι καθόλου ευγενικό να του αρνείσθε τον σεβασμό και τα χειροκροτήματα που του αξίζουν» (Ρούντολφ Ράσπε).
Ο κ. Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας.

Η αναστροφή του βέλους

ΤΑΣΟΥΛΑ ΚΑΡΑΪΣΚΑΚΗ

Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

Ε​​νώ η Ελλάδα ακόμη αγωνίζεται για την προσέλκυση 35 εκατ. επισκεπτών το 2020 και προσβλέπει στον τουρισμό των 365 ημερών, αλλού οι τουρίστες γίνονται βάρος και όχληση και δέχονται επιθέσεις. Συνθήματα εναντίον τους, μπογιές σε τουριστικά λεωφορεία και διαδηλώσεις σε Βαρκελώνη και Μαγιόρκα, κατάβρεγμα τουριστικών δρόμων και έλεγχος εισόδου με κάμερες και συστήματα «κρατήσεων» σε Φλωρεντία, Βενετία, Ντουμπρόβνικ, νησί Σκάι της Σκωτίας. Δεν είναι μόνο η διάπραξη κάποιου ασύγγνωστου σφάλματος – η μέθη, οι καβγάδες, το σεξ σε δημόσιους χώρους (ο τουρίστας είναι ένας άνθρωπος προσωρινά ελεύθερος, απαλλαγμένος από καθημερινούς καταναγκασμούς στο θέρετρο, τον ουτοπικό κόσμο της απόλαυσης χωρίς όρια), είναι και ο αριθμός τους· διαρρηγνύει και τα τελευταία οχυρά του γηγενούς σύμπαντος, τα καθιστά αδιάβατα. Επιπροσθέτως, με την εξάπλωση της οικονομίας διαμοιρασμού (π.χ. Airbnb), οι τουρίστες εισχωρούν σε πολυκατοικίες σε γειτονιές αμιγούς κατοικίας, αλλάζοντας τον χαρακτήρα τους και ανεβάζοντας τα ενοίκια στα ύψη. Οι κάτοικοι διεκδικούν, ο ήλιος να φωτίζει ξανά μόνο τα δικά τους γνώριμα βήματα. Ακόμη και στην Ελλάδα, στα νησιά, όπου ο τουρισμός θεωρείται ευλογία, η ενοικίαση σπιτιών μέσω ιστότοπων μίσθωσης καταλυμάτων, σε μικρούς οικισμούς, προκαλεί την οργή κυρίως των νέων ιδιοκτητών σπιτιών, για την απώλεια της αίσθησης της γαλήνης και του ιδιωτικού που απολάμβαναν.

Από το 1995 έως το 2016, οι διεθνείς ταξιδιώτες αυξήθηκαν από 525 εκατ. σε πάνω από 1,2 δισ. κυρίως χάρη στις αεροπορικές εταιρείες χαμηλού κόστους και στους επισκέπτες από αναδυόμενες αγορές. Κάθε χρόνο καταρρίπτεται το ρεκόρ αύξησης του παγκόσμιου τουρισμού (η Ευρώπη δέχθηκε φέτος 700 εκατ. από 600 προ τριετίας) και της λαχτάρας όλο και περισσότερων ανθρώπων να βρεθούν αλλού, σε εκείνη την κατάσταση αργίας που δεν θίγεται από προαισθήματα λαθών και γνώση των βαρών. Ο τουριστικός τομέας, που αντιπροσωπεύει το 10% του παγκόσμιου ΑΕΠ, αποδεικνύεται ανθεκτικός στις κρίσεις (1,6 τρισ. δολάρια ο παγκόσμιος τζίρος – 700 φορές μεγαλύτερος από εκείνον του 1950).

Λίγοι ήταν οι πρώτοι περιηγητές του 16ου και 17ου αιώνα, όταν το ταξίδι υποκινούσε η περιέργεια για ξένες χώρες. Ο αριθμός τους μεγάλωσε παράλληλα με τη βιομηχανική ανάπτυξη, τη διεύρυνση της τάξης των εμπόρων, των επαγγελματιών, την αύξηση του διαθέσιμου εισοδήματος, τη μόδα των ταξιδιών αναψυχής. Και βέβαια μαζί με τη μείωση του χρόνου μετακίνησης –οι ατμομηχανές και τα ατμόπλοια ενίσχυσαν τις δυνατότητες για ταξίδια–, την αύξηση του πληθυσμού και την οργάνωση των πρωτεργατών του τουριστικού εμπορίου, τη δημιουργία των πρώτων τουριστικών θερέτρων με την εντυπωσιακή χωροταξία και αρχιτεκτονική (π.χ. Μπάντεν, Μπαθ). Μετά ήρθε το αυτοκίνητο, η καθιέρωση της άδειας μετ’ αποδοχών, τα μεγάλα ξενοδοχεία, αλλά και ο κοινωνικός τουρισμός, τα τροχόσπιτα, τα κάμπινγκ, οι ξενώνες, οι φτηνές πτήσεις, τα «πακέτα», η καθιέρωση των διακοπών ως βασική ανάγκη στις ανεπτυγμένες χώρες, και ο τουρισμός απογειώθηκε.

Το «μπουμ» έφεραν η τεχνολογική επανάσταση, η έκρηξη της πληροφορίας, η δυνατότητα της άμεσης οργάνωσης φθηνότερων διακοπών και της διαμονής όχι μόνο σε θέρετρα αλλά στα σπίτια των ντόπιων. Μεγάλοι αριθμοί και εισβολή στην καθημερινότητα των γηγενών ανέστρεψαν το βέλος και ο πολυπόθητος επισκέπτης έγινε ανεπιθύμητος. Δεν είναι μόνο η δόση καθαρότητας που διαφθείρεται από τον συγχρωτισμό με τον τουρίστα – κάθε τόπος έχει ώς ένα βαθμό τη δυνατότητα να αναπλάθει τη γοητεία των εικόνων του, όταν αποβράζει από τις ορδές, και το χύμα και χύδην παύει να ασεβεί. Είναι το πλέξιμο διαφορετικών τρόπων ζωής. Η εισβολή της τουριστικής χαλαρότητας, άλλων στάσεων και νοοτροπιών σε ασφυκτικά ή ομαλά προγράμματα, που σταματά τη συσσώρευση των εσωτερικών δυνάμεων και τις αποβάλλει προς τον εξωτερικό κόσμο. Οι αυτόχθονες χάνουν μέρος του πεδίου από όπου αντλούν την ενεργητικότητά τους. Δεν ελαττώνεται μόνο η δύναμη της σκέψης τους, αλλά και η δύναμη των μυστικών τους.

Αφήστε μια απάντηση

Top
 
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων