“Κουκλοπαίζοντας τα είδη του θεάτρου”

ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ : Πολιτιστικών Θεμάτων

ΘΕΜΑΤΟΛΟΓΙΑ: Θέατρο-Εικαστικές Τέχνες

Υπεύθυνοι εκπαιδευτικοί:

Καραγιαννοπούλου Μαρία ΠΕ91.01.50-Εκπαιδευτικός Θεατρικής Αγωγής: Συντονίστρια προγράμματος

Μελισσουργάκη Σοφία ΠΕ.08 Εκπαιδευτικός Καλλιτεχνικών

Αντύπα Μαίρη ΠΕ70, Εκπαιδευτικός -Δασκάλα

Συμμετέχουν: 1 τμήμα (M1)

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ / ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΔΤΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ:

Στάση 1η: Αρχαία Ελληνική Κωμωδία

Στάση 2η: Αρχαίο δράμα-Τραγωδία-Αποδομημένη γιγαντόκουκλα-Μάσκα

ΑΙΣΧΥΛΟΥ, ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ

Η τραγωδία Προμηθέας Δεσμώτης γράφτηκε και ανέβηκε ως θεατρική παράσταση μεταξύ των ετών 470 και 475 π.Χ. Ο σχετικός μύθος έχει αρκετές παραλλαγές. Σύμφωνα με την πιο γνωστή, ο Προμηθέας, για να βοηθήσει τους ανθρώπους, έκλεψε από το εργαστήρι του Ηφαίστου και της Αθηνάς τη φωτιά και τους την έδωσε, διδάσκοντάς τους παράλληλα τις επιστήμες και τις τέχνες. Ο Δίας, για να τον τιμωρήσει, τον έδεσε στο όρος Καύκασο κι έστελνε κάθε μέρα έναν αετό να τον τρώει το συκώτι. Τον Προμηθέα τον ελευθέρωσε ο Ηρακλής.
Ο πυρήνας του έργου «Προμηθέας Δεσμώτης» είναι ο διαρκής αγώνας κατά της αδικίας της όποιας εξουσίας(στο έργο συμβολίζεται με τον Δία), η ανιδιοτελής προσφορά, η εμπιστοσύνη στην αξία και τη δύναμη της γνώσης, η ενσυναίσθηση και η αλληλεγγύη καθώς και η αφοσίωση σε έναν σημαντικό σκοπό παρά το κόστος.
Η επιλογή του συγκεκριμένου θεατρικού έργου έγινε με βάση την παιδαγωγική αξία που υποδηλώνουν οι παραπάνω κοινωνικές και ηθικές παράμετροι. Αυτά μας έδωσαν την ευκαιρία να ‘’συζητήσουμε’’ μέσα από τη θεατρική πράξη για την αλληλεγγύη και τη διαφορετικότητα με τρόπο προσιτό και βιωματικό.
Έτσι:
1. Μιλήσαμε για τον μύθο του Προμηθέα κι ελέγξαμε τις γνώσεις μας με κουίζ και φυλλάδια εργασίας:

2. Μιλήσαμε για τον όρο τραγωδία, για τον δραματουργό Αισχύλο, για το θεατρικό του έργο «Προμηθέας Δεσμώτης» και για τις παραστάσεις που έχουν κατά καιρούς ανέβει από ελληνικούς και μη θιάσους.

Αισχύλος

3. Με αφορμή την δεξιότητα του Προ-μηθέα να σκέφτεται προσεκτικά πριν πράξει, μιλήσαμε για τον γλύπτη Ροντέν και για τον «Σκεπτόμενο Άνθρωπό» του. Προσπαθήσαμε να μπούμε στη θέση του Προμηθέα και να πάρουμε αποφάσεις για μια δύσκολη κατάσταση όπως αυτή που βρέθηκε ο Τιτάνας.

4. Δημιουργήσαμε αποδομημένη γιγαντόκουκλα που έπαιξε τον ρόλο του Δία.

5. Αποδώσαμε συνοπτικά- αξιοποιώντας την τεχνική του θεάτρου σε εξέλιξη (theatre in progress), την τεχνική των παγωμένων εικόνων και τις αρχές της θεωρίας του Φτωχού Θεάτρου του Γιέρζι Γκροτόφσκι, σε ό,τι αφορά κυρίως την πλαστική κίνηση – μέσω της δραματοποίησης τα βασικά μέρη της τραγωδίας και την ιστορία του ήρωα που αγάπησε τον άνθρωπο .
Δώσαμε έμφαση:
• στο σώμα (στάσεις, κινήσεις του «δεμένου» και του «ελεύθερου»),
• στη φωνή (ήχοι, ρυθμός)
• στη συναισθηματική έκφραση (πώς δείχνω θυμό, πόνο, απελπισία, ελπίδα).

Ενότητες:

• Οι άνθρωποι υποφέρουν από τα καιρικά φαινόμενα.

• Ο Προμηθέας σκέφτεται πώς να βοηθήσει το ανθρώπινο γένος.

• Ο Προμηθέας εισβάλλει κρυφά στο εργαστήρι του Ηφαίστου και της Αθηνάς.

• Κλέβει τη φωτιά.

• Ο Προμηθέας δίνει τη φωτιά στους ανθρώπους. Τους συμβουλεύει σχετικά με τη χρήση της.

• Ο Δίας μαθαίνει την πράξη του Προμηθέα. Στέλνει τη Βία και το Κράτος να τον συλλάβουν και…
• ο Προμηθέας αλυσοδένεται στον Καύκασο.

• Έρχεται καθημερινά ένας αετός σταλμένος από τον Δία και του τρώει το συκώτι.

• Ο Ερμής επισκέπτεται -ανάμεσα σε άλλους όπως η Ιώ – τον Προμηθέα.

 

Τα χρόνια περνούν και ο Προμηθέας ελευθερώνεται από τον Ηρακλη.
Ή μήπως όχι;
Αυτό θα το ανακαλύψουμε στην επόμενη ενότητα Κουκλοπαίζοντας τα είδη του θεάτρου

 

Στάση 3η: Θέατρο Σκιών

Ο ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ ΚΑΙ Ο ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ

Η συνάντηση του Καραγκιόζη με τον Προμηθέα αποτελεί μια ιδιαίτερη και συμβολική συνύπαρξη που συνδυάζει την αρχαιοελληνική μυθολογία με τη λαϊκή παράδοση. Ο Προμηθέας, ο Τιτάνας που έφερε τη φωτιά και τη γνώση στους ανθρώπους, συναντά τον ξυπόλητο και πεινασμένο αλλά πανέξυπνο ήρωα του μπερντέ δημιουργώντας μια αντίθεση ανάμεσα στο θείο/ηρωικό και το ανθρώπινο/καθημερινό.
Βασικά στοιχεία της δικής μας εκδοχής:
Η Θεματολογία: Ο Καραγκιόζης παρουσιάζεται ως ένας τυχαίος αρχικά παρευρισκόμενος που μπλέκει στην τιμωρία του Προμηθέα από τον Δία. Μέσα από το χιούμορ θίγονται θέματα όπως η ελευθερία, η γνώση και η εξουσία.
Η Σύγκρουση: Ενώ ο Προμηθέας υποφέρει δεμένος στον Καύκασο για το δώρο του στους ανθρώπους, ο Καραγκιόζης σχολιάζει με τον δικό του κωμικό τρόπο τα δεινά του ήρωα αλλά και τα δικά του προσφέροντας μια λαϊκή οπτική στην τραγωδία.
Η Μεταφορά: Η φωτιά που φέρνει ο Προμηθέας συμβολίζει τη φώτιση ενώ ο Καραγκιόζης στην προσπάθειά του να επιβιώσει αναδεικνύει την ανάγκη για επινοητικότητα.
Πολιτιστικοί Συσχετισμοί: Και οι δύο χαρακτήρες συμβολίζουν την αντίσταση και την επιβίωση. Ο Καραγκιόζης αντιπροσωπεύει τον διαχρονικό αγώνα του ελληνικού λαού για επιβίωση με όπλο την πονηριά, ενώ ο Προμηθέας είναι το αρχέτυπο της θυσίας για την ανθρωπότητα απέναντι στην εξουσία.

Ενδεικτικά βίντεο:

Στάση 4η: Ερωτόκριτος

Ερωτόκριτος – Καλτσόκουκλα και Φιγούρες Playmobil

Ιταλική κωμωδία / Commedia dell’ Arte: Άνθισε από τα μέσα του 16ου αιώνα και βασίστηκε στον αυτοσχεδιασμό πάνω σε συγκεκριμένα ελάχιστα σενάρια. Χαρακτηρίζεται από την παρουσίαση ανθρώπινων “τύπων” : ο αφελής γέρος (Πανταλόνε), ο καυχησιάρης μα δειλός στρατιωτικός, οι υπηρέτες (Αρλεκίνος) και οι ερωτευμένοι νέοι. Οι ηθοποιοί φορούσαν μάσκες.
Επίδραση: Οι θεατρικές αυτές φόρμες ταξίδεψαν σε όλη την Ευρώπη επηρεάζοντας βαθιά το κρητικό θέατρο (πχ Ερωτόκριτος) και σπουδαίους δραματουργούς όπως ο Μολιέρος.

Ιταλική Κωμωδία – Νεοελληνικό θέατρο Ερωτόκριτος
Οι έντονες και στερεοτυπικές κινήσεις των ηθοποιών, οι αυτοσχεδιασμοί και τα κωμικά στοιχεία που διέπουν τα ελάχιστα σενάρια της ιταλικής κωμωδίας καθώς και η χρήση της μάσκας συνδυάζονται με στοιχεία του κρητικού θεάτρου και πιο συγκεκριμένα με το κείμενο του Βιτσέντζου Κορνάρου Ερωτόκριτος.

Ο Ερωτόκριτος
Είδος: Έμμετρο μυθιστόρημα του Βιτσέντζου Κορνάρου (17ος αιώνας).
Θέμα: η απαγορευμένη αγάπη ανάμεσα στον Ερωτόκριτο, γιο συμβούλου, και την Αρετούσα, βασιλοπούλα της Αθήνας.

Η υπόθεση
Δοκιμασίες, εξορία και μια επική μάχη πριν από το ευτυχές τέλος.
Όλα ξεκινούν στην Αθήνα.
Η αρχή της αγάπης : Ο Ερωτόκριτος ερωτεύεται την Αρετούσα. Χωρίς να αποκαλύπτει την ταυτότητά του, της τραγουδά κάθε βράδυ κάτω από το παράθυρό της. Η Αρετούσα τον ερωτεύεται και ξεκινούν μυστικές συναντήσεις, χωρισμένοι από τοίχο.
Εξορία: Ο πατέρας της Αρετούσας βασιλιάς Ηρακλής ανακαλύπτει τη σχέση της κόρης του με τον Ερωτόκριτο και του στήνει ενέδρα. Ο Ερωτόκριτος τραυματίζει τους φρουρούς και ο πατέρας του ο Πεζόστρατος εξορίζεται. Ο Ερωτόκριτος φεύγει στη Χαλκίδα για να ξεχαστεί το συμβάν.
Η Φυλάκιση: Ο βασιλιάς θέλει να παντρέψει την Αρετούσα με το βασιλόπουλο του Βυζαντίου. Εκείνη αρνείται. Τότε, ο πατέρας της την φυλακίζει.
Η Μάχη: Τον τέταρτο χρόνο της φυλάκισης, η Αθήνα δέχεται επίθεση από τον βασιλιά των Βλάχων. Ο Ερωτόκριτος επιστρέφει αγνώριστος, μαυρισμένος από μαγικό υγρό, μάχεται ηρωικά και σώζει το βασίλειο.
Το ευτυχές τέλος: Ο βασιλιάς, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης, αποφασίζει να δώσει το χέρι της Αρετούσας στον μυστηριώδη πολεμιστή. Αποκαλύπτεται η αληθινή ταυτότητα του Ερωτόκριτου και το ζευγάρι παντρεύεται με τη συγκατάθεση του βασιλιά.

ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ που επεξεργαστήκαμε:
1. Ο Ερωτόκριτος (Συναίσθημα: Αγάπη και Ελπίδα)(Κρατάει μια κιθάρα ή κοιτάζει ψηλά, σαν να βλέπει ένα παράθυρο):
«Κάθε βράδυ κοιτάζω τα αστέρια. Σκέφτομαι την Αρετούσα. Την αγαπώ πολύ. Η αγάπη μας είναι πιο δυνατή από όλα. Αρετούσα, είμαι εδώ για σένα!»

2. Ο Βασιλιάς Ηρακλής – Πατέρας της Αρετούσας (Συναίσθημα: Θυμός και Αυστηρότητα)(Κάθεται σε θρόνο, με σοβαρό ύφος, ίσως χτυπάει το χέρι του στο τραπέζι):

«Εγώ είμαι ο Βασιλιάς! Όλοι πρέπει να με ακούνε. Και η κόρη μου, η Αρετούσα, πρέπει να με ακούσει. Ο Ερωτόκριτος δεν είναι άρχοντας. Είναι φτωχός. Δεν μπορεί να παντρευτεί την πριγκίπισσα! Αυτός είναι ο νόμος! Είμαι θυμωμένος και με τους δύο. Δεν θα αλλάξω γνώμη!»

3. Πεζόστρατος – Πατέρας του Ερωτόκριτου (Συναίσθημα: Φόβος και Αγωνία)(Κρατάει το κεφάλι του, περπατάει νευρικά πάνω-κάτω):

«Τι έκανες, παιδί μου; Γιατί πήγες να ζητήσεις την πριγκίπισσα; Ο βασιλιάς είναι παντοδύναμος. Αν θυμώσει, θα μας καταστρέψει. Φοβάμαι πολύ για σένα, Ερωτόκριτε. Είσαι ο γιος μου, θέλω μόνο να είσαι ασφαλής. Σε παρακαλώ, άκουσέ με. Ξέχασε αυτή την αγάπη. Είναι πολύ επικίνδυνη για εμάς!».

Μέσα από τη γνωριμία με την ιταλική κωμωδία του 16ου αιώνα και το θέατρο του Σαίξπηρ, μπορέσαμε να γνωρίσουμε και το νεοελληνικό θέατρο μέσα από την επεξεργασία του έργου Ερωτόκριτος του Β. Κορνάρου. Συνδυάσαμε τους στερεοτυπικούς χαρακτήρες των γερόντων της commedia dell’ arte για να αποδώσουμε τους γονείς της Αρετούσας (βασιλιάς Ηρακλής) και του Ερωτόκριτου( Πεζόστρατος). Ακόμα, την εικόνα των ερωτευμένων νέων αλλά και των αυλικών των καστροπολιτειών άλλων εποχών όπως ο Αρλεκίνος και ο Καπιτάνο (ο δειλός στρατιωτικός). Οι μαθητές εκφράστηκαν μέσω της κίνησης και απέδωσαν τους χαρακτήρες της ιταλικής κωμωδίας ώστε να μπορέσουν έπειτα να καταλάβουν τη διαφορά στην εμβάθυνση των χαρακτήρων που απαιτούσε το νεοελληνικό έργο.

Χρησιμοποιώντας υφάσματα και μάσκα σχηματίσαμε τη μορφή της Αρετούσας όπως τη φανταστήκαμε μέσα από την αφήγηση της ιστορίας (σε διασκευή):

Δημιουργήσαμε καλτσόκουκλες:

Παίξαμε την ιστορία με φιγούρες Playmobil και με αυτοσχεδιασμό εμπνευσμένο από την ιταλική κωμωδία (commedia dell’arte):

• Ο Ερωτόκριτος ομολογεί την αγάπη του στην Αρετούσα. Της τραγουδάει.

  

  

  

  
  
• Ο Ηρακλής απορρίπτει τον Ερωτόκριτο ως γαμπρό. Φυλακίζει τον Πεζόστρατο και ο Ερωτόκριτος αυτοεξορίζεται για να μην συλληφθεί.

• Αποχαιρετά την Αρετούσα.

• H Aρετούσα αντιμετωπίζει τον πατέρα της. Εκείνος την περιορίζει.

• Ο κίνδυνος από τους εχθρούς απειλεί την Αθήνα.

• Ο Ερωτόκριτος μεταμφιέζεται με τη βοήθεια ενός μαγικού φίλτρου.

• Αντιμετωπίζει με γενναιότητα τους εχθρούς της πόλης. Ο λαός τον ευγνωμονεί.

• Ο Ηρακλής για να τον ανταμείψει του δίνει το χέρι της κόρης του. Ο Ερωτόκριτος αποκαλύπτεται και κερδίζει την αγαπημένη του.

• Στο γλέντι του γάμου ο Αρλεκίνος πρωταγωνιστεί με τα ακροβατικά και τα αστεία του.

ΚΑΙ ΖΗΣΑΝΕ ΑΥΤΟΙ ΚΑΛΑ ΚΙ ΕΜΕΙΣ ΚΑΛΥΤΕΡΑ