Πώς μπορούμε να συνδέσουμε ένα Σχέδιο Δράσης Ενεργού Πολίτη με μια ευρωπαϊκή κινητικότητα Erasmus+; Πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε τη διακρατική συνεργασία, ώστε οι μαθητές να προσεγγίσουν βιωματικά ζητήματα της τοπικής τους ιστορίας, να προβληματιστούν για σύγχρονες προκλήσεις και να αναπτύξουν δεξιότητες ενεργού πολιτειότητας; Και, ακόμη, πώς μπορούμε, σε βάθος χρόνου, να εξελίσσουμε και να εμπλουτίζουμε μια διδακτική τεχνική, προσαρμόζοντάς την σε διαφορετικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα και μαθησιακές συνθήκες;
Η απάντηση βρίσκεται στη δημιουργική σύνδεση της εκπαιδευτικής καινοτομίας με τη συνέχεια και την εξέλιξη της παιδαγωγικής πράξης.
Η υποδοχή εκπαιδευτικών και μαθητών στο πλαίσιο κινητικότητας Erasmus+ αποτέλεσε μια εξαιρετική ευκαιρία να συνδεθεί το Σχέδιο Δράσης Ενεργού Πολίτη της ΣΤ΄ τάξης, με θέμα την τοπική ιστορία και τίτλο «Το Κοτζά-Ορμάν. Πλημμύρες… Μία υπόθεση που μας αφορά όλους! Οι συνέπειες στην ιστορία του χωριού» και την πολυεππίπεδη εξέλιξη της εφαρμοσμένης τεχνικής.
Από την αρχική σύλληψη στη διαρκή εξέλιξη μιας διδακτικής πρακτικής
Η επαναξιοποίηση της συγκεκριμένης τεχνικής, αρκετά χρόνια μετά την αρχική δημιουργία της, δεν αποτέλεσε απλώς μια επανάληψη της προηγούμενης εφαρμογής της. Αντίθετα, έδωσε την ευκαιρία για τον περαιτέρω παιδαγωγικό εμπλουτισμό και την προσαρμογή της σε ένα διαφορετικό εκπαιδευτικό περιβάλλον.
Ειδικότερα, η πορεία της μπορεί να αποτυπωθεί ως μια μετάβαση:
- από την καλλιέργεια της δημιουργικής και κριτικής σκέψης στην ιστορική διερεύνηση,
- από την αξιοποίησή της σε συνεργατικές μαθητικές ομάδες στην εφαρμογή της σε διακρατικές και πολυγλωσσικές ομάδες,
- από την ατομική επεξεργασία διαφορετικών οπτικών στη δομημένη ανταλλαγή απόψεων και τη συλλογική εξαγωγή συμπερασμάτων,
- από τη διερεύνηση ιστορικών ζητημάτων στη σύνδεση της τοπικής ιστορίας με σύγχρονα ζητήματα περιβαλλοντικής ευθύνης και ενεργού πολιτειότητας.
- από τη διασύνδεση της Τοπικής Ιστορίας- eTwinning έργου στη δημιουργική διασύνδεση Σχεδίου Δράσης Σχολικής Μονάδας- Σχέδιο Δράσης Ενεργού Πολίτη- Erasmus+.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η προσαρμογή των φύλλων εργασίας, ώστε να λειτουργούν ως κοινό εργαλείο επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ μαθητών διαφορετικής γλωσσικής και πολιτισμικής προέλευσης.
Έτσι, μια διδακτική πρακτική που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού προγράμματος eTwinning επανασχεδιάστηκε και αξιοποιήθηκε σε μια νέα ευρωπαϊκή εκπαιδευτική εμπειρία Erasmus+, αποδεικνύοντας ότι μια εκπαιδευτική ιδέα μπορεί να διατηρεί τον αρχικό της πυρήνα, ενώ ταυτόχρονα να εξελίσσεται μέσα από νέες εφαρμογές, διαφορετικές μαθησιακές ανάγκες και σύγχρονους παιδαγωγικούς στόχους.
Ταυτόχρονα, αποτέλεσε μια ακόμη ευκαιρία επαναπροσέγγισης και εξέλιξης μιας διδακτικής πρακτικής που δημιουργήθηκε και εφαρμόστηκε για πρώτη φορά πριν από αρκετά χρόνια: της απλοποιημένης μορφής των «Έξι Καπέλων Σκέψης» του Edward de Bono, η οποία προσαρμόστηκε εκ νέου στις ανάγκες πολύγλωσσων, διακρατικών ομάδων μαθητών.
Η εκπαιδευτική καινοτομία, άλλωστε, δεν είναι απαραίτητα κάτι που ξεκινά κάθε φορά από το μηδέν. Μπορεί να είναι η δημιουργική επαναξιοποίηση μιας ήδη δοκιμασμένης πρακτικής, η αναπροσαρμογή της σε νέα δεδομένα και η διαρκής εξέλιξή της μέσα από την εμπειρία, τον αναστοχασμό και τη συνεργασία.
Τα «Έξι Καπέλα Σκέψης» ως εργαλείο διερεύνησης της Τοπικής Ιστορίας
Πώς μπορεί ένα ιστορικό γεγονός να αποτελέσει αφορμή για δημιουργικό προβληματισμό, ουσιαστικό διάλογο και ανάπτυξη της ενεργού πολιτειότητας;
Η αξιοποίηση της απλοποιημένης μορφής των «Έξι Καπέλων Σκέψης» του Edward de Bono στη διδασκαλία της Τοπικής Ιστορίας δίνει στους μαθητές τη δυνατότητα να προσεγγίσουν ένα ιστορικό ζήτημα μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
Ειδικότερα, μέσα από την κατάλληλη προσαρμογή των φύλλων εργασίας, οι μαθητές καλούνται:
- Να συγκεντρώσουν και να αξιοποιήσουν ιστορικές πληροφορίες και τεκμήρια.
- Να εκφράσουν τα συναισθήματα και τους προβληματισμούς τους σχετικά με τις εμπειρίες των ανθρώπων του παρελθόντος.
- Να αναγνωρίσουν τις δυσκολίες, τις συνέπειες και τις προκλήσεις που προέκυψαν από ιστορικά γεγονότα.
- Να εντοπίσουν θετικά στοιχεία, δυνατότητες και μορφές κοινωνικής ανθεκτικότητας.
- Να διατυπώσουν δημιουργικές προτάσεις για σύγχρονα ζητήματα που συνδέονται με την ιστορική εμπειρία.
- Να συνθέσουν τις διαφορετικές απόψεις και να καταλήξουν σε τεκμηριωμένα συμπεράσματα.
Στην περίπτωση του Κοτζά-Ορμάν, η διερεύνηση των πλημμυρών και των συνεπειών τους στην ιστορία του χωριού αποτέλεσε την αφετηρία για τη μετάβαση από τη γνώση του παρελθόντος στην κατανόηση σύγχρονων περιβαλλοντικών προκλήσεων και στην ανάληψη ευθύνης απέναντι στον τόπο μας.
Η τεχνική, επομένως, δεν περιορίζεται στην καλλιέργεια της δημιουργικής και κριτικής σκέψης. Λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στην ιστορική γνώση, τη βιωματική προσέγγιση, τη συνεργατική μάθηση και την ενεργό πολιτειότητα.
Πώς εφαρμόστηκε
Στο πλαίσιο της κινητικότητας Erasmus+ υλοποιήθηκαν δράσεις του Σχεδίου Δράσης Ενεργού Πολίτη Τοπικής Ιστορίας της ΣΤ΄: “Το Κοτζά- Ορμάν. Πλημμύρες … μία υπόθεση που μας αφορά όλους…Οι συνέπειες στην ιστορία του χωριού». Συγκεκριμένα υλοποιήθηκαν:
- Βιωματική περιήγηση στο νέο χωριό με τη χρήση του χάρτη του χωριού και αναφορά σε ιστορικά κτίρια- σημεία- γεγονότα σχετικά με την τοπική ιστορία- λαογραφία (π.χ. έθιμο “Πάλη με λάδι”).
- Μελέτη τεκμηρίων (φωτογραφιών, χαρτών, βιβλιογραφικών αναφορών, αρχειακό υλικό του σχολείου σχετικό με την τοπική ιστορία- γεωγραφία) σχετικά με την ιστορία του χωριού, δημιουργία πολυτροπικής ιστορικής γραμμής.
- Εφαρμογή απλοποιημένης μορφής των Καπέλων Σκέψης De Bono σε διακρατικές ομάδες εργασίας με την εφαρμογή ειδικά διαμορφωμένων φύλλων εργασίας, ώστε να διευκολύνουν τον διάλογο και την εξαγωγή συμπερασμάτων σε διακρατικές, πολύγλωσσες ομάδες εργασίας.
Τα «Καπέλα της Σκέψης De Bono» είναι μια τεχνική δημιουργικής προσέγγισης, επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων που εισηγήθηκε ο Edward de Bono. Πρόκειται για ένα εργαλείο που βοηθά στη δομημένη σκέψη, επιτρέποντας σε άτομα ή ομάδες να εξετάσουν μια κατάσταση από έξι διαφορετικές οπτικές γωνίες, «φορώντας» μεταφορικά ένα διαφορετικό καπέλο κάθε φορά.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην καλλιέργεια της ιστορικής ενσυναίσθησης (Historical Empathy), δηλαδή στην προσπάθεια των μαθητών να κατανοήσουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις αντιλήψεις, τα κίνητρα και τις επιλογές των ανθρώπων του παρελθόντος, λαμβάνοντας υπόψη τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες της εποχής τους.
Μέσα από τη μελέτη ιστορικών τεκμηρίων, φωτογραφιών και μαρτυριών, οι μαθητές κλήθηκαν να προσεγγίσουν βιωματικά την εμπειρία των κατοίκων του παλιού Κοτζά-Ορμάν, να προβληματιστούν για τις συνέπειες των πλημμυρών στη ζωή τους και να κατανοήσουν τις δυσκολίες και τις προκλήσεις που συνόδευσαν τη μετάβασή τους στον νέο οικισμό.
Μία ιστορική αναδρομή στην πρώτη σύλληψη της ιδέας και στην αρχική εφαρμογή της:
Ερευνώντας τη τοπική ιστορία και την καταστροφική πλημμύρα του ποταμού Νέστου, που κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος του παλιού χωριού της Νέας Καρυάς, αναδύθηκε η τότε διαφωνία των κατοίκων για το αν θα μετοικίσουν ή όχι σε νέα περιοχή. Και έτσι προέκυψε το ιστορικό ερώτημα, στο οποίο κλήθηκαν να απαντήσουν οι μαθητές αναλαμβάνοντας διαφορετικούς ρόλους και προσεγγίζοντάς το από διαφορετικές οπτικές γωνίες.
έτσι, λοιπόν, είχα σχεδιάσει την πρακτική κατά την υλοποίηση του ευρωπαϊκού eTwinning προγράμματος «The Young Time – Travelers of History» (Οι Μικροί Χρονοταξιδιώτες της Ιστορίας) (σχολικές χρονιές 2012- 2013, 2013- 2014), το οποίο έλαβε την Εθνική και την Ευρωπαϊκή Ετικέτα Ποιότητας και στο οποίο εφαρμόστηκαν ποικίλα ερευνητικά εργαλεία και διδακτικές τεχνικές καλλιέργειας δημιουργικής σκέψης (όπως τα καπέλα σκέψης “De Bono”, το παιχνίδι ρόλων κτλ.), παρέχοντας τη δυνατότητα στους μαθητές να μετατραπούν σε μικρούς “ιστορικούς – ερευνητές” και “δημοσιογράφους”, καλλιεργώντας έτσι τον ψηφιακό και ιστορικό τους εγγραμματισμό (ιστορική γνώση και ιστορική συνείδηση), την κριτική και δημιουργική τους σκέψη, καθώς και πλήθος άλλων δεξιοτήτων
https://dimnkar.blogspot.com/p/etwinning_28.html
Η εφαρμογή της από την υποφαινόμενη πήρε τη μορφή παραδειγματικής διδασκαλίας ενώπιον της Σχολικής Συμβούλου και των Δ/ντων των συνεργαζόμενων ελληνικών σχολείων (ΔΣ Νέας Καρυάς, 4ο ΔΣ Χρυσούπολης, ΔΣ Χρυσοχωρίου).
Στη συνέχεια παρουσιάσαμε μαζί με τον Διευθντή μου κ. Σμάλη Αθανάσιο την πρακτική στο Επιμορφωτικό Σεμινάριο Τοπικής Ιστορίας που διοργάνωσε η Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Καβάλας μέσω του Γραφείου Σχολικών Δραστηριοτήτων (26, 27 Φεβρουαρίου 2015).
Τέλος δημοσιεύτηκε στο ξενόγλωσσο εκπαιδευτικό περιοδικό International Journal of Educational Innovation and Research 2(1):23-27 με τίτλο: “Teaching local history with the use of De Bono’s Six Thinking Hats, brainstorming; and role play in primary school, multicultural classes- an example of application in Greek school”. Μπορείτε να το βρείτε διαθέσιμο στο λινκ: https://ejournal.unma.ac.id/index.php/ijeir/article/view/3070
Το εν λόγω Σχέδιο Δράσης Ενεργού Πολίτη εντάχθηκε στο Σχέδιο Δράσης της σχολικής μονάδας με τίτλο: «Γνωρίζω το παρελθόν, κατανοώ το παρόν, σχεδιάζω το μέλλον! Θέτοντας τις βάσεις για τη βιώσιμη κοινωνία του μέλλοντος μέσα από καινοτόμες διδακτικές προσεγγίσεις.» (που εντάσσεται στον άξονα: “Παιδαγωγική και Μαθησιακή Λειτουργία” και στον θεματικό άξονα: “Διδασκαλία – Μάθηση – Αξιολόγηση”).
