Έχετε βρεθεί ποτέ να αναρωτιέστε γιατί κάποια ρομπότ ή ψηφιακοί χαρακτήρες που μοιάζουν πολύ με ανθρώπους μάς προκαλούν ένα περίεργο συναίσθημα δυσφορίας ή ανατριχίλας;

Ενώ ένα ξεκάθαρα μηχανικό ρομπότ μπορεί να μας φανεί χαριτωμένο και ένας αληθινός άνθρωπος μας είναι οικείος, υπάρχει μια ενδιάμεση περιοχή που μας “παγώνει”. Αυτό το παράξενο ψυχολογικό φαινόμενο ονομάζεται «Η Κοιλάδα του Ανοίκειου» (The Uncanny Valley).

Ο όρος εισήχθη το 1970 από τον Ιάπωνα καθηγητή ρομποτικής Masahiro Mori. Σύμφωνα με τη θεωρία του, η ανταπόκρισή μας σε ένα ανθρωποειδές γίνεται όλο και πιο θετική καθώς αυτό αποκτά περισσότερα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Ωστόσο, όταν η ομοιότητα φτάσει σε ένα πολύ υψηλό επίπεδο —αλλά όχι στο 100%— η θετική μας στάση καταρρέει απότομα και δίνει τη θέση της σε ένα αίσθημα αποστροφής.

Σε ένα διάγραμμα, αυτή η ξαφνική πτώση μοιάζει με μια βαθιά «κοιλάδα» ανάμεσα στο «σχεδόν άνθρωπος» και στο «πραγματικός άνθρωπος».

Υπάρχουν διάφορες εξηγήσεις για το γιατί συμβαίνει αυτό. Μία από αυτές είναι ότι ο εγκέφαλός μας έχει εξελιχθεί ώστε να εντοπίζει πολύ μικρές διαφορές στα ανθρώπινα πρόσωπα και στις κινήσεις. Όταν κάτι μοιάζει ανθρώπινο αλλά δεν είναι ακριβώς σωστό, το αντιλαμβανόμαστε ως αφύσικο. Μια άλλη εξήγηση είναι ότι έχουμε συγκεκριμένες προσδοκίες: αν κάτι φαίνεται ανθρώπινο, περιμένουμε να κινείται και να εκφράζεται φυσικά. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, εκλαμβάνεται από το υποσυνείδητο ως κάτι επικίνδυνο ή μη φυσιολογικό. Από την άλλη, ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η θέα ενός πλάσματος που μοιάζει με άνθρωπο αλλά δεν κινείται σωστά, ενεργοποιεί αρχέγονα ένστικτα που σχετίζονται με την αποφυγή ασθενειών ή τον θάνατο.

Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης και των ανθρωποειδών ρομπότ, η κατανόηση της Κοιλάδας του Ανοίκειου είναι κρίσιμη. Για να μπορέσουμε να εντάξουμε τα ρομπότ στην καθημερινότητά μας —για παράδειγμα ως βοηθούς σε νοσοκομεία ή σχολεία— πρέπει πρώτα να καταφέρουμε να τα κάνουμε να δείχνουν καθησυχαστικά και όχι τρομακτικά.