Νεοελληνική Γλώσσα Γ΄ Λυκείου
Περίληψη κειμένου (Θεωρία & Παραδείγματα)
Το πρώτο θέμα των εξετάσεων σχετίζεται με τα μη λογοτεχνικά κείμενα και αφορά στη συνοπτική νοηματική απόδοση από τους μαθητές και τις μαθήτριες μέρους ενός κειμένου ή τη συνοπτική απόδοση των απόψεων που διατυπώνονται σε ένα κείμενο για κάποιο ζήτημα.
Περίληψη προσδιορισμένου τμήματος του κειμένου αναφοράς
Η μία εκδοχή της σχετική άσκησης είναι να ζητηθεί η συνοπτική απόδοση μέρους του κειμένου, να προσδιορίζεται, δηλαδή, από την εκφώνηση ποιο συγκεκριμένο κομμάτι του κειμένου οφείλουν να αποδώσουν συνοπτικά οι μαθητές (π.χ. τις τρεις πρώτες παραγράφους). Ανάλογα, πάντως, με την πυκνότητα των νοημάτων και την έκταση των παραγράφων, είναι πιθανό να ζητηθεί η συνοπτική απόδοση μόλις μία παραγράφου.
Η διαδικασία της περίληψης
1. Εντοπισμός κύριων εννοιών και βασικών συμπληρωματικών πληροφοριών
– Βασική προϋπόθεση για τη σύνταξη της περίληψης είναι η κατανόηση του προσδιορισμένου αποσπάσματος, για την επίτευξη της οποίας απαιτούνται αρκετές προσεκτικές αναγνώσεις του κειμένου. Προτού, επομένως, γίνει οποιαδήποτε άλλη ενέργεια, ο μαθητής θα πρέπει να αισθάνεται πως έχει κατανοήσει επαρκώς το απόσπασμα που καλείται να αποδώσει επιγραμματικά.
– Η συνοπτική απόδοση θεωρείται αποτελεσματική, όταν εμπεριέχονται σε αυτή οι κύριες ιδέες του προσδιορισμένου μέρους του κειμένου. Υπ’ αυτή την έννοια, επόμενο στάδιο για τη διαμόρφωση της περίληψης είναι ο εντοπισμός και η υπογράμμιση των κύριων ιδεών του κειμένου.
Γίνεται, άρα, αντιληπτό πως απαιτείται αφενός η καλή κατανόηση του νοήματος, που θα επιτρέψει τον εντοπισμό τόσο των κύριων εννοιών, όσο και των αναγκαίων συμπληρωματικών πληροφοριών, και αφετέρου η δυνατότητα επιγραμματικής και μεστής διατύπωσης, ώστε τα σύνολο των απαραίτητων εννοιών και πληροφοριών να μπορούν να αποδοθούν μέσα στο περιορισμένο όριο λέξεων της σχετικής άσκησης.
– Αξίζει να προσεχθεί πως στη συγκεκριμένη άσκηση οι μαθητές οφείλουν να τηρούν το δοθέν όριο λέξεων, διότι η παραβίασή του οδηγεί σε αφαίρεση μονάδων.
- 2. Η εισαγωγική περίοδος της περίληψης
Το ξεκίνημα της περίληψης μπορεί να γίνει με δύο διαφορετικούς -βαθμολογικά ισότιμους- τρόπους. Στη μία περίπτωση μπορεί να αποδίδεται στην εισαγωγική περίοδο, κατά τρόπο συνοπτικό, το κεντρικό θέμα του αποσπάσματος, ενώ στην άλλη μπορεί να ξεκινά το κείμενο της περίληψης απευθείας από τις ιδέες του κειμένου, με τη συνοπτική απόδοση της πρώτης βασικής έννοιας. Στη δεύτερη αυτή περίπτωση θεωρείται πως ο μαθητής ταυτίζεται με τον συγγραφέα του κειμένου αναφοράς.
– Η καταγραφή του βασικού θέματος του υπό πύκνωση αποσπάσματος, μπορεί να γίνει με αναφορά στον συγγραφέα, οπότε επιλέγεται ενεργητική σύνταξη π.χ. Ο συγγραφέας (συντάκτης, αρθρογράφος, γράφων) διερευνά (εξετάζει, ελέγχει, επεξηγεί) τη σημασία της παιδαγωγικής διαδικασίας στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των νέων. Μπορεί, ωστόσο, να γίνει χωρίς αναφορά στον συγγραφέα, οπότε επιλέγεται παθητική σύνταξη π.χ. Στο απόσπασμα διερευνάται (εξετάζεται, ελέγχεται, επεξηγείται κ.λπ.) η σημασία της παιδαγωγικής διαδικασίας στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των νέων.
- Η σύνδεση των κύριων εννοιών του κειμένου
Μία ουσιαστική πτυχή στη σύνταξη της περίληψης είναι η σύνδεση των επιμέρους εννοιών, η οργάνωση, δηλαδή, του κειμένου της περίληψης. Ζητούμενο, ως προς αυτή την πτυχή, είναι αφενός να χρησιμοποιηθούν κατάλληλα τεχνικές πύκνωσης ή/και παράφρασης για τη συνοπτική νοηματική απόδοση, και αφετέρου οι πληροφορίες να παρουσιάζονται λογικά, με συνοχή και συνεκτικότητα.
– Με δεδομένο το γεγονός πως στο πλαίσιο της περίληψης δεν επιτρέπεται η αντιγραφή φράσεων του κειμένου αναφοράς -εκτός κι αν πρόκειται για ειδικούς όρους-, ο μαθητής καλείται να αναδιατυπώσει -να παραφράσει- τις ιδέες του αρχικού κειμένου, ώστε αφενός να δοθούν με διαφορετικό λεκτικά τρόπο και αφετέρου, ώστε να αποδοθούν πιο επιγραμματικά. Αξίζει, βέβαια, να προσεχθεί πως η αναδιατύπωση/παράφραση δεν αποτελεί αυτοσκοπό και δεν θα πρέπει να οδηγεί τον μαθητή σε ακρότητες που έχουν ως αποτέλεσμα την αλλοίωση του νοήματος. Σημαντικότερο είναι το ζητούμενο της πύκνωσης προκειμένου να επιτευχθεί η επιγραμματικότητα, γι’ αυτό και οι μαθητές οφείλουν κυρίως να αναζητούν πιο περιεκτικούς τρόπους διατύπωσης των αρχικών ιδεών.
– Οι τεχνικές πύκνωσης είναι ποικίλες και αποσκοπούν στην όσο γίνεται πιο επιγραμματική διατύπωση των βασικών εννοιών του κειμένου. Ειδικότερα:
α) Ονοματοποίηση: Στο πλαίσιο αυτής της τεχνικής ρηματικές ενέργειες αποδίδονται με τη χρήση ονόματος παράγωγου από το αντίστοιχο ρήμα. Το παράγωγο ουσιαστικό εμπεριέχει την έννοια της δράσης, γι’ αυτό και με τη χρήση του, αν και απαλείφεται η ρηματική πρόταση, το νόημα παραμένει ίδιο.
Π.χ. Ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονται είμαι βέβαιος ότι δεν εκφράζει τον ίδιο τον πρωθυπουργό. = Η συμπεριφορά τους είμαι βέβαιος ότι δεν εκφράζει τον ίδιο τον πρωθυπουργό.
Παραπλήσια είναι και η τεχνική της αντικατάστασης των αναφορικών προτάσεων με ονόματα, μέσω των οποίων αποδίδεται συνοπτικά το ίδιο νόημα. Π.χ. Εκείνοι που συνεχώς παραβιάζουν τους νόμους… = Οι παραβάτες των νόμων.
β) Χρήση υπερωνύμων: Προκειμένου να αποδοθεί ένα σύνολο ομοειδών εννοιών πιο συνοπτικά, χρησιμοποιείται στη θέση τους μια ευρύτερη έννοια -υπερώνυμο- που τις εμπεριέχει όλες. Η καταγραφή, παράδειγμα, σε ένα κείμενο ποικίλων αθλητικών δραστηριοτήτων (π.χ. τρέξιμο, ποδόσφαιρο, μπάσκετ, άρση βαρών κ.λπ.), μπορεί να αποδοθεί επιγραμματικά με τη λέξη «αθλήματα».
γ) Χρήση μετοχών στη θέση προτάσεων: Οι μετοχές, όπως στο πλαίσιο της ονοματοποίησης τα ονόματα, έχουν τη δυνατότητα να αποδίδουν πιο συνοπτικά την ενέργεια που δηλώνεται με τη χρήση ρημάτων, εφόσον δεν απαιτείται η δημιουργία χωριστής πρότασης. Π.χ. Ας σημειώσουμε ότι η επέκταση των οικισμών/πόλεων γίνεται εις βάρος των εκτάσεων που είναι διαθέσιμες για την παραγωγή τροφής. = Επεκτείνοντας τις πόλεις μειώνουμε τις παραγωγικά αξιοποιήσιμες εκτάσεις.
Η πύκνωση, βέβαια, του κειμένου επιτυγχάνεται και μέσω της διαδικασίας διάκρισης των κρίσιμων εκείνων στοιχείων που οφείλουν να αποτυπωθούν στην περίληψη, από εκείνα που αποτελούν επουσιώδεις λεπτομέρειες και μπορούν να παραλειφθούν χωρίς να ζημιώνεται η πληρότητα του νοήματος. Αν, λόγου χάρη, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί στο κείμενό του παραδείγματα για να τεκμηριώσει μια άποψή του, στην περίληψη δεν μεταφέρουμε τα παραδείγματα, αλλά μόνο την ιδέα που επιχειρεί να στηρίξει με αυτά. Αντιστοίχως, αν ο συγγραφέας επαναλαμβάνει μια έννοια για λόγους έμφασης, στην περίληψη η έννοια αυτή θα καταγραφεί μία φορά.
Η διασφάλιση της συνοχής και της συνεκτικότητας του κειμένου της περίληψης διαδραματίζει καίριο ρόλο στη διαμόρφωση ενός άρτιου και αυτόνομου περιληπτικού κειμένου.
Αξίζει εδώ να διευκρινίσουμε τη σημασία των δυο αυτών όρων, οι οποίοι συχνά θεωρούνται ταυτόσημοι, αν και δεν είναι.
Συνοχή: Η εσωτερική σχέση που συνδέει σε επίπεδο μορφής τα επιμέρους στοιχεία ενός κειμένου με τέτοιον τρόπο, ώστε αυτό να αποτελεί οργανωμένο γλωσσικό σύνολο και όχι απλή παράθεση γλωσσικών στοιχείων.
Συνεκτικότητα: Η ιδιότητα ενός κειμένου να χαρακτηρίζεται από αλληλουχία των νοημάτων του, γεγονός που είναι απαραίτητος όρος για την κατανόηση του περιεχομένου του.
Η συνοχή του κειμένου επιτυγχάνεται με γραμματικά μέσα και με λεξιλογικά μέσα:
Συνοπτική απόδοση απόψεων που διατυπώνονται σε ένα κείμενο για κάποιο ζήτημα
Η δεύτερη εκδοχή της συγκεκριμένης άσκησης απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή από τη μεριά των μαθητών, καθώς πλέον δεν καθορίζεται κάποιο τμήμα του κειμένου, αλλά ζητείται η συνοπτική απόδοση απόψεων που εκφράζονται γενικά στο κείμενο για κάποιο θέμα. Καλούνται, επομένως, οι μαθητές να διαβάσουν πολύ προσεκτικά το κείμενο για να εντοπίσουν -και να υπογραμμίσουν- τις ζητούμενες απόψεις, σε όποιο σημείο του κειμένου κι αν βρίσκονται αυτές. Στην προκειμένη, δηλαδή, περίπτωση ενδέχεται οι ζητούμενες απόψεις να βρίσκονται διάσπαρτες σε διάφορες παραγράφους του κειμένου ή να καταγράφονται σε ένα μόνο σημείο του.
Η διαδικασία σύνταξης της περίληψης παραμένει κατά βάση ίδια, έστω κι αν το υλικό προς συνοπτική απόδοση πρέπει να εντοπιστεί από τον μαθητή. Δοθέντος, βέβαια, πως σε αυτή την περίπτωση προσδιορίζεται στην εκφώνηση της άσκησης το ζητούμενο θέμα -π.χ. οι απόψεις του γράφοντος για την αξία της μητρικής γλώσσας-, διευκολύνονται οι μαθητές στη σύνταξη της εισαγωγικής περιόδου, σε περίπτωση που θελήσουν να καταγράψουν σε αυτή το «κύριο» θέμα.
Παραδείγματα συνοπτικής απόδοσης απόψεων για κάποιο ζήτημα
Να αποδώσετε συνοπτικά (60-70 λέξεις) τις απόψεις της γράφουσας σχετικά με τον ρόλο που διαδραματίζουν οι γονείς στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης του παιδιού.
Η αυτοεκτίμηση του παιδιού
Αυτοεκτίμηση είναι η αξία που δίνουμε στον εαυτό μας, η γνώση και αίσθηση που έχουμε για όλα όσα θεωρούμε ότι είμαστε. Καλή αυτοεκτίμηση σημαίνει ότι έχεις μια υγιή εικόνα για τον εαυτό σου, μια ήρεμη αίσθηση ότι αξίζεις, ότι είσαι ικανός, μοναδικός, ότι σε αγαπάνε και νιώθεις γενικά ικανοποιημένος με τον εαυτό σου.
Η καλή αυτοεκτίμηση είναι η προστασία του παιδιού απέναντι στις προκλήσεις της ζωής. Τα παιδιά που γνωρίζουν τις δυνατότητες και τις αδυναμίες τους και νιώθουν καλά με τον εαυτό τους, έχουν γενικά μεγαλύτερη ευκολία να διαχειριστούν συγκρούσεις και να αντισταθούν σε αρνητικές επιρροές. Συνήθως χαμογελούν πιο εύκολα, απολαμβάνουν τη ζωή, έχουν ρεαλισμό και αισιοδοξία. Αντίθετα, τα παιδιά με χαμηλή αυτοεκτίμηση έχουν την τάση να βιώνουν τις προκλήσεις με μεγάλος άγχος και απογοήτευση και δυσκολεύονται να βρουν λύσεις στα προβλήματα. Μπορεί να σκέφτονται π.χ. «Δεν είμαι καλός» ή «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά», οπότε γίνονται παθητικά, αποσύρονται ή παθαίνουν κατάθλιψη. Όταν αντιμετωπίζουν μια νέα πρόκληση μπορεί να σκέφτονται αμέσως «Δεν μπορώ».
Η αυτοεκτίμηση είναι πολύ σημαντικό στοιχείο για μια επιτυχημένη και χαρούμενη ζωή. Ένα άτομο μπορεί να έχει εξυπνάδα και ταλέντο αλλά λόγω χαμηλής αυτοεκτίμησης να μην πετυχαίνει τους στόχους του στην επαγγελματική ή προσωπική του ζωή.
Η αυτοεκτίμηση αρχίζει να αναπτύσσεται πολύ νωρίς στη νηπιακή ηλικία και συνεχίζει να διαμορφώνεται μέχρι την ενηλικίωση. Από νωρίς το παιδί έχει την εμπειρία της επιτυχίας μετά από προσπάθεια και επιμονή. Καθώς προσπαθεί, αποτυγχάνει, ξαναπροσπαθεί, αποτυγχάνει ξανά και τελικά τα καταφέρνει, διαμορφώνει ιδέες για τις ικανότητές του. Ταυτόχρονα, δημιουργεί μια άποψη για τον εαυτό του με βάση τις αλληλεπιδράσεις που έχει με άλλους ανθρώπους. Γι’ αυτό η συμμετοχή του γονιού είναι θεμελιώδης στο να βοηθήσει το παιδί να διαμορφώσει μια σωστή και υγιή αντίληψη για τον εαυτό του. Οι γονείς μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη υγιούς αυτοεκτίμησης, δείχνοντας ενθάρρυνση και ικανοποίηση σε πολλούς τομείς. Καλό είναι να μην εστιάζουν σε έναν συγκεκριμένο τομέα, π.χ. στο να τα πάει καλά σε ένα τεστ ορθογραφίας, γιατί έτσι το παιδί μπορεί να συνδέσει την προσωπική του αξία με το βαθμό του τεστ.
Τα πρώτα χρόνια άλλους ζωής του παιδιού είναι καθοριστικά, για να χτίσει την αυτοεκτίμησή του. Οι γονείς δεν μπορούν φυσικά να ελέγξουν όλα όσα βλέπει, ακούει ή σκέφτεται το παιδί, που ίσως επηρεάσουν την εικόνα που θα σχηματίσει για τον εαυτό του. Μπορούν άλλους να κάνουν αρκετά πράγματα. Οι γονείς είναι οι πρώτοι και πιο σημαντικοί παιδαγωγοί, οπότε έχουν τη μεγαλύτερη επιρροή στη διαμόρφωση άλλους αυτοεκτίμησης του παιδιού. Μπορούν να φτιάξουν ένα «αποθεματικό αυτοεκτίμησης», όπου το παιδί θα αποθηκεύει πολλά θετικά πράγματα για τον εαυτό του. Στα επόμενα χρόνια αυτό το αποθεματικό θα αντισταθμίσει άλλους αρνητικές εμπειρίες που αναπόφευκτα θα έχει. Οι σχέσεις που θα αναπτύξει το παιδί με άλλα μέλη άλλους οικογένειας, με δασκάλους, φίλους και άλλους ενηλίκους θα επηρεάσουν φυσικά την αυτοεκτίμησή του περαιτέρω.
[Παναγιώτα Κυπραίου]
Ενδεικτική απάντηση
Σύμφωνα με την συγγραφέα το παιδί σχηματίζει πολύ νωρίς ιδέες για τις ικανότητές του, οι οποίες επηρεάζουν την αυτοεκτίμησή του. Οι γονείς, επομένως, καθώς είναι οι πρώτοι και οι σημαντικότεροι παιδαγωγοί του, μπορούν να ενισχύσουν την αυτοεκτίμησή του, ενθαρρύνοντάς το και εκφράζοντας την ικανοποίησή τους για τις επιδόσεις του σε ποικίλους τομείς. Με τη δική τους συνδρομή, μάλιστα, το παιδί μπορεί να αποκτήσει ένα «αποθεματικό αυτοπεποίθησης» που θα το βοηθήσει στη διαχείριση μελλοντικών δυσκολιών.
[Λέξεις: 70]
Ρήματα που χρησιμοποιεί ο συντάκτης της περίληψης
Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:
διατυπώνει τη γνώμη, προτείνει, δηλώνει, , ανακοινώνει
αναφέρει, , παραθέτει αυτολεξεί (ένα άλλο κείμενο)
σχολιάζει, ερμηνεύει, συζητά (ένα άλλο κείμενο)
παρατηρεί, διαπιστώνει
ορίζει με ακρίβεια, προσδιορίζει, καθορίζει
διευκρινίζει, επεξηγεί
εξηγεί, αιτιολογεί
ονομάζει, αποκαλεί, χαρακτηρίζει
συγκρίνει, αντιθέτει, αντιπαραθέτει, αντιπαραβάλλει
επιχειρηματολογεί (υπέρ ή κατά), υπερασπίζεται, υποστηρίζει, , συνηγορεί, συμφωνεί με, , δικαιολογεί, απορρίπτει, αντιπροτείνει, τεκμηριώνει, στηρίζει (την άποψη του) αποδεικνύει, κρίνει, αξιολογεί,
διαβεβαιώνει, βεβαιώνει, ισχυρίζεται, αποφαίνεται, υποστηρίζει, επιμένει(ότι), προβλέπει
λέει, σημειώνει, τονίζει, επισημαίνει, υπογραμμίζει πραγματεύεται, εξετάζει, συζητά, ασχολείται (με), αναφέρεται (σε), αναλύει, αναπτύσσει
ορίζει
διαιρεί,
περιγράφει, αφηγείται, διηγείται
απαριθμεί, συμπληρώνει, προσθέτει
αναρωτιέται, απορεί, ρωτά
υποδεικνύει, προτείνει, αντιπροτείνει, συμβουλεύει, συστήνει
απολογείται
εύχεται
εξεγείρεται, αγανακτεί, εκφράζει την έκπληξη του
Αντικρούει, ανασκευάζει τα επιχειρήματα
τελειώνει, καταλήγει, συμπεραίνει, ανακεφαλαιώνει