Μόνο μερικές δεκάδες κατόρθωσαν νὰ ἀποδράσουν ἀπὸ τὸ Αουσβιτς. Ἡ ἀπόδραση ήταν εξαιρετικὰ ἐπικίνδυνη: οἱ κρατούμενοι εἶχαν χαμηλὸ ἠθικὸ ἐξασθενημένοι ἀπὸ τὴν πείνα καὶ τὴν σκληρή μεταχείριση, φορούσαν ξυλοπάπουτσα που ἐμπόδιζαν τὸ τρέξιμο καὶ τὸ ἀθόρυβο περπάτημα, στὴν πλειονότητά τους δὲν μιλοῦσαν τὴ γλώσσα τῆς περιοχῆς, τα πολωνικά, οὔτε γνώριζαν την γεωγραφία της περιοχής. Αν δραπέτευαν ἀναγνωρίζονταν εὔκολα ἀπὸ τὸ ξυρισμένο κεφάλι καὶ τὴ ριγέ στολή, θα τους κατέδιδαν αμέσως. Η μεταξύ των κρατουμένων συνεννόηση ἦταν αδύνατη, αφού προέρχονταν ἀπὸ διαφορετικές χώρες και μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες; επιπρόσθετα ήταν ένας πληθυσμός ρευστός, συνεχώς μεταβαλλόμενος, άλλοι πέθαναν άλλοι νέοι έρχονταν. Είναι φυσικὸ σὲ αὐτὸν τὸν ἀνθρώπινο ἰστό, τὸν εξουθωνωμένο και ἀσταθή, νὰ μὴ ριζώνει ὁ σπόρος τῆς ἐξέγερσης.Τα κατάφεραν μόνο μερικοί Πολωνοί, που κατάγονταν ἀπὸ τὶς γύρω περιοχὲς καὶ γνώριζαν τα κατατόπια.
Ἐπιπλέον, οἱ ναζί, γιὰ νὰ ἀποτρέπουν τὶς ἀποδράσεις, ἐπέβαλλαν ἄγρια ἀντίποινα: ὅποιος συλλαμβανόταν, ἀπαγχονιζόταν δημόσια, οἱ φίλοι τοῦ «ἐνόχου» θεωροῦνταν συνεργοί του καὶ τιμωροῦνταν μὲ φυλάκιση στὰ κελιά, ὅπου πέθαιναν ἀπὸ πείνα· Στοὺς Ἕς Ἓς που ἐκτελοῦσαν κρατούμενο γιὰ ἀπόπειρα ἀπόδρασης, παραχωροῦνταν ἄδεια : γιὰ τὸ λόγο αὐτό, συχνὰ οἱ Ες Ες πυροβολοῦσαν κρατούμενους οἱ ὁποῖοι δὲν εἶχαν καμία πρόθεση νὰ ἀποδράσουν, μόνο και μόνο γιὰ νὰ πάρουν ἄδεια.
Μπορεί κάποιος να ρωτήσει γιατί οἱ κρατούμενοι δὲν ἐξεγείρονταν όταν κατέβαιναν ἀπὸ τὰ τρένα καὶ ὅταν περίμεναν γιὰ ὧρες (συχνὰ γιὰ μέρες) πρίν ὀδηγηθοῦν στοὺς θαλάμους ἀερίων. Οἱ Γερμανοὶ ἐφάρμοζαν μιὰ διαβολικά πανούργα καὶ πολυμήχανη στρατηγική . Στὴν πλειονότητά τους οἱ νεοαφικνούμενοι ἀγνοοῦσαν πλήρως αὐτὸ ποὺ ἐπρόκειτο νὰ συμβεῖ: τοὺς καλοῦσαν νὰ γδυθοῦν « γιὰ τὸ ντούς », καὶ συχνὰ τοὺς δίνονταν σαπούνι καὶ πετσέτα καὶ ὑπόσχεση ἑνὸς ζεστοῦ καφέ μετὰ τὸ ντούς. Πράγματι οἱ θάλαμοι ἀερίων θύμιζαν πολύ λουτρά, μὲ σωληνώσεις, κάνουλες, ἀποδυ τήρια, κρεμάστρες, πάγκους.
Σὲ αὐτὲς τὶς συνθῆκες μοιάζει παράλογη καὶ προσβλητικὴ ἡ ἄποψη ὅτι οἱ Ἑβραῖοι δὲν ἀντιστάθηκαν ἀπὸ δειλία. Κανεὶς δὲν ἐπαναστατοῦσε. Μόνο θυμηθείτε ὅτι οἱ θάλαμοι ἀερίων τοῦ ᾿Αουσβιτς γιὰ πρώτη φορὰ δοκιμάστηκαν σὲ μιὰ ὁμάδα 300 Ρώσων αἰχμαλώτων πολέμου οἱ ὁποῖοι ἦταν νέοι, υγιείς, καλά ἐκπαιδευμένοι στρατιωτικὰ ἀλλὰ ούτε αυτοί εξεργέθηκαν
- Οι Γερμανοί ήξεραν για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης;
Είναι ἀλήθεια ὅτι ἡ μεγάλη μάζα τοῦ γερμανικοῦ λαοῦ ἀγνοούσε τις τρομακτικές λεπτομέρειες, οἱ θάλαμοι ἀερίων, τὰ κρεματόρια, ἔπρεπε νὰ μείνουν κρυφὰ μέχρι τὸ τέλος τοῦ πολέμου. Μεταξύ των προφυλάξεων ποὺ πῆρε τὸ ναζιστικό καθεστώς για την κάλυψη της αλήθειας ήταν η χρήση κυνικῶν εὐφημισμών: στὴν ἐπίσημη γλώσσα ἡ «ἐξόντωση» ὀνομαζόταν « τελική λύση», «η εκτόπιση-μεταφορά-ἐξόντωση μὲ ἀέριο» ονομάζοταν «εἰδικὴ μεταχείριση»
Καὶ ὅμως … δὲν ὑπῆρχε οὔτε ἕνας Γερμανὸς ποὺ νὰ μην γνώριζε τὴν ὕπαρξη τῶν στρατοπέδων. Οἱ περισσότεροι εἶχαν κάποιον συγγενή ἢ γνωστό ἐκεῖ. Εκατομμύρια Γερμανοὶ παρακολούθησαν, με αδιαφορία, περιέργεια ή μοχθηρὴ εὐχαρίστηση, την πυρπόληση των συναγωγῶν ἢ τὸν ἐξευτελισμὸ τῶν Ἑβραίων.
Πολλοί Γερμανοί ἄκουγαν ραδιοφωνικές ἐκπομπές ἄλλων χωρῶν, καὶ σὲ πολλοὺς συνέβη νὰ συναντήσουν στοὺς δρόμους ἢ στοὺς σιδηροδρομικούς σταθμούς ὁμάδες ἐξαθλιωμένων κρατουμένων. Πολλοὶ ἐπιχειρηματίες εἶχαν σχέσεις μὲ τοὺς Ἕς Ἔς ὡς προμηθευτὲς τῶν στρατοπέδων, πολλοὶ βιομήχανοι γνώριζαν ὅτι μεγάλες Ἑταιρεῖες ἐκμεταλλεύονταν τὴ χειρωνακτικὴ ἐργασία τῶν κρατουμένων και μὲ αἰτήσεις τους στὴν ἀρχὴ τῶν Ες Ες τους ζητοῦσαν ὡς ἐργάτες- σκλάβους . Πολλοί καθηγητές πανεπιστημίων συνεργάζονταν μὲ τὰ κέντρα ἰατρικῶν ἐρευνῶν τὰ ὁποῖα εἶχε ἰδρύσει ὁ Χίμμλερ, καὶ γιατροὶ κρατικῶν ἢ ἰδιωτικῶν ἱδρυμάτων συνεργάζονταν μὲ τοὺς ἐπαγγελματίες δολοφόνους.
Θὰ πρέπει νὰ προσθέσω κάτι γιὰ νὰ εἶναι πλήρης ἡ εἰκόνα : ἡ πλειονότητα τῶν Γερμανῶν δὲν ἤθελε νὰ ξέρει, ἢ καλύτερα ἐπέλεξε νὰ μὴν ξέρει. Στὴ Γερμανία τοῦ Χίτλερ αὐτὸς ποὺ ἤξερε δὲν μιλοῦσε, αὐτὸς ποὺ δὲν ἤξερε δὲν ρωτοῦσε, σε ὅποιον γίνονταν ἐρωτήσεις, αὐτὸς δὲν ἀπαντοῦσε. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ὁ μέσος Γερμανός πολίτης κλείνοντας τὸ στόμα, τὰ μάτια καὶ τὰ αὐτιά, σχημάτιζε τὴν ψευδαίσθηση ὅτι δὲν εἶναι συνεργὸς σὲ αὐτὸ ποὺ συνέβαινε ἔξω ἀπὸ τὴν πόρτα του· πιστεύω ὅτι ὁ γερμανικός λαός, στὸ σύνολό του, ἐπέλεξε την ἠθελημένη ἀποσιώπηση για αυτό ἡ ἐνοχή του εἶναι πλήρης.
- Έχετε καταλάβει γιατί έγιναν όλα αυτά;
δὲν πρέπει νὰ τὰ καταλάβουμε ὅλα αὐτὰ ποὺ συνέβησαν, γιατί καταλαβαίνω σημαίνει σχεδὸν δικαιολογῶ, σημαίνει μπαίνω στὴ θέση τοῦ ἀτόμου, ταυτίζομαι μὲ αὐτόν. Τώρα, κανεὶς φυσιολογικὸς ἄνθρωπος δὲν θὰ μπορέσει νὰ ταυτιστεῖ μὲ Χίτλερ, Χίμμλερ, Γκαίμπελς, ῎Αιχμαν και ἀμέτρητους ἄλλους. Αὐτὸ μᾶς φέρνει ἀνακούφιση: γιατὶ εἶναι προτιμητέο τὰ λόγια τους καὶ οἱ πράξεις τους νὰ μείνουν γιὰ μᾶς ἀκατανόητα, γιατί δὲν εἶναι ἀνθρώπινες, δεν έχουν ἱστορικὸ προηγούμενο. Τὸ ναζιστικό μίσος στερείται λογικής· εἶναι μίσος ξένο πρὸς ἐμᾶς, δὲν προσιδιάζει σε ἄνθρωπο. Ὁ ἀντισημιτισμός φασιστικῆς ἔμπνευσης, ὁ ἐκπορευθεὶς ἀπὸ τὸν Χίτλερ, ξεπερνᾶ σὲ βαρβαρότητα κάθε προηγούμενο
Οἱ Ἑβραῖοι μόνο φαινομενικά ἀνήκουν στὸ ἀνθρώπινο εἶδος· «πιὸ κοντὰ εἶναι ὁ πίθηκος στὸν ἄνθρωπο παρὰ οἱ Ἑβραῖοι στοὺς Γερμανούς ; οἱ Ἑβραῖοι, οἱ τσιγγάνοι, οἱ Σλάβοι εἶναι κτήνη, τροφὴ γιὰ κτήνη, σκουπίδια. Ας θυμηθοῦμε τὸ τατουάζ του Αουσβιτς, το νούμερο στον καρπό κάθε κρατούμενου, είναι η ίδια σφραγίδα που σημάδευαν τὰ βοοειδῆ για μεταφορὰ μὲ τὰ βαγόνια, πάντα κλειστὰ ἔτσι ποὺ οἱ κρατούμενοι (ἄντρες, γυναῖκες καὶ παιδιά!) ὑποχρεώνονταν νὰ ζοῦν γιὰ μέρες μέσα στὶς ἀκαθαρσίες· ὁ ἀριθμὸς ἀντικαθιστοῦσε τὸ ὄνομα· δεν μας έδιναν ούτε κουτάλια να φάμε ώστε να γλείφουμε τὴν καραβάνα ὅπως τὰ σκυλιὰ· τους ίδιους τους νεκρούς τους ἐκμεταλλευτικαν ανίερα· ἀφαιροῦσαν τον χρυσό τῆς ὀδοντοστοιχίας, τὰ μαλλιὰ γιὰ νὰ χρησιμοποιηθοῦν ὡς ὑφαντικὴ ὕλη, τις στάχτες των δολοφονημένων για λίπασμα.
Ακόμα καὶ ὁ τρόπος τῆς ἐξόντωσης ἑκατομμυρίων ἀνθρώπων ἦταν καθαρὰ συμβολικός, χρησιμοποιήθηκε, τὸ ἴδιο δηλητηριώδες ἀέριο μὲ τὸ ὁποῖο ἀπολυμαίνονταν τα μέρη των πλοίων μολυσμένα ἀπὸ ψεῖρες καὶ κοριούς. ᾿Ανὰ τοὺς αἰῶνες ἔχουν ἐπινοηθεῖ τρόποι θανάτωσης πιὸ φρικτοὶ ἀλλὰ κανεὶς δὲν ἐξέφραζε τόσο βαθιά χλευασμὸ καὶ περιφρόνηση.
- Στὸ βιβλίο σας δὲν ἐκφράζετε μίσος, τοὺς ἔχετε συγχωρήσει;
Το μίσος θεωρῶ είναι ἔνα αἴσθημα πρωτόγονο, ποὺ προσιδιάζει περισσότερο στὰ ζῶα. Ταυτόχρονα εἶναι ἕνα ἀτομικό συναίσθημα, στρέφεται ἐναντίον ἑνὸς ἀνθρώπου, ἑνὸς προσώπου, ἑνὸς ὀνόματος· όμως οἱ διῶκτες μας δὲν εἶχαν οὔτε πρόσωπο οὔτε ὄνομα : ἦταν ἀφανεῖς, μακρινοί, ἀπρόσιτοι. Μὲ μεγάλη ἐπιμέλεια, οἱ ναζί φρόντιζαν οὕτως ὥστε ἡ ἐπαφὴ ἀνάμεσα στοὺς σκλάβους καὶ τοὺς δημίους νὰ εἶναι σχεδὸν ἀδύνατη. Στὸ βιβλίο μου θὰ παρατηρήσατε ὅτι μόνο μια φορά συνάντησα ἕναν Ἔς Ἔς, καί, ὄχι τυχαῖα, μόνο τὶς τελευταῖες μέρες, ὅταν τὸ στρατόπεδο διαλύεται
ὅταν ἔγραφα τὸ βιβλίο, τὸ 1946, ὁ ναζισμὸς καὶ ὁ φασισμὸς ἔμοιαζαν νὰ μὴν ἔχουν πρόσωπο, σαν να είχαν διαλυθεί όπως ένα άσχημο όνειρο, έτσι όπως εξαφανίζονται τα φαντάσματα μὲ τὸ λάλημα τοῦ πετεινού. Πως θα μπορουσα να τρέφω μνησικακία, νὰ ἐπιθυμῶ ἐκδίκηση εναντίον φαντασμάτων?
Δὲν θὰ ἤθελα, παρ᾿ ὅλ᾿ αὐτά, ἡ ἀπουσία καταδικαστικῆς κρίσης ἐκ μέρους μου νὰ ἐρμηνευθεῖ σὰν γενικὴ ἄφεση ἁμαρτιῶν. Ὄχι, δὲν συγ χώρεσα κανέναν ἀπὸ τοὺς ὑπαίτιους καὶ οὔτε ἔχω τὴν πρόθεση, οὔτε τώρα οὔτε στο μέλλον, νὰ συγχωρήσω. Μόνον ἐὰν κάποιος ἀποδείξει ὅτι συνειδητοποίησε μὲ πράξεις, ὄχι μὲ τὰ λόγια καὶ οὔτε πολὺ ἀργὰ, καταδικάζει τον φασισμό καὶ εἶναι ἀποφασισμένος νὰ τὸν ξεριζώσει ἀπὸ τὴ συνείδηση τὴ δική του καὶ τῶν ἄλλων, τότε ναί, θὰ ἀκολουθήσω τὴν ἑβραϊκὴ καὶ χριστιανικὴ ἐντολὴ νὰ συγχωρήσω τὸν ἐχθρό μου· ὁ ἐχθρὸς ποὺ ἔχει μεταμεληθεῖ, ἔχει πάψει νὰ εἶναι ἐχθρός
Όλοι πρέπει νὰ γνωρίζουν ἢ νὰ θυμοῦνται πὼς ὅταν μιλοῦσαν δημόσια, ο Χίτλερ καὶ ὁ Μουσσολίνι, ἀμέτρητα πλήθη τοὺς πίστευαν, τοὺς χειροκροτοῦσαν, τοὺς θαύμαζαν καὶ τοὺς λάτρευαν σὰν θεούς. Ήταν «χαρισματικοὶ ἡγέτες », ἑκατομμύρια πιστοὶ τοὺς ἐξύμνησαν καὶ τοὺς ἀκολούθησαν μέχρι τὸ θάνατό τους. Πρέπει νὰ θυμόμαστε ὅτι αὐτοὶ οἱ πιστοὶ καὶ οἱ πρόθυμοι ἐκτελεστὲς ἀπάνθρωπων διαταγῶν, δὲν ἦταν γεννημένοι δήμιοι, δὲν ἦταν τέρατα : ἦταν συνηθισμένοι ἄνθρωποι. Τέρατα ὑπάρχουν ἀλλὰ εἶναι πολὺ λίγα γιὰ νὰ βλάψουν πραγματικά· πιὸ ἐπικίνδυνοι εἶναι οἱ συνηθισμένοι ἄνθρωποι!
Ο Πρίμο Λέβι δεν λυτρώθηκε ποτέ, στις 11 Απριλίου του 1987, αυτοκτονεί στο σπίτι του στο Τορίνο.
