Άρθρα με καρτέλα "Αιανή"

Βασίλης Μπούλης. Για το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Ποίημα

29.3.44. 7ο σύνταγμα Τεθωρακισμένων Γρεναδιέρων Αστυνομίας SS προς το Περιφερειακό Φρουραρχείο Κοζάνης  Θέμα: Χορήγηση ελληνικού εργατικού δυναμικού. Η παραπάνω μονάδα παρακαλεί για τη χορήγηση 1 υπομαγείρισσας και 2 εργατών ξυλείας. ο λοχαγός των SS και διοικητής λόχου [υπογραφή] Χάαου;

29.3.44. 7ο σύνταγμα Τεθωρακισμένων Γρεναδιέρων Αστυνομίας SS προς το Περιφερειακό Φρουραρχείο Κοζάνης
Θέμα: Χορήγηση ελληνικού εργατικού δυναμικού. Η παραπάνω μονάδα παρακαλεί για τη χορήγηση 1 υπομαγείρισσας και 2 εργατών ξυλείας. Ο λοχαγός των SS και διοικητής λόχου [υπογραφή] Χάαου;

Ο Ιωάννης Γιαννάκης ή Στάμος με το άσπρο πουκάμισο , υπεύθυνος του ΕΑΜ Αιανής. Εικονίζεται στα κελιά του μοναστηριού της Παναγίας, που μετατράπηκαν σε καφενεία και παντοπωλεία μετά το 1912. Κατεφαδίστηκαν  αρχάς δεκαετίας του 1950. Ιδιωτική Συλλογή Σωκράτη Γιαννάκη.

Ο Ιωάννης Γιαννάκης ή Στάμος με το άσπρο πουκάμισο , υπεύθυνος του ΕΑΜ Αιανής. Εικονίζεται στα κελιά του μοναστηριού της Παναγίας, που μετατράπηκαν σε καφενεία και παντοπωλεία μετά το 1912. Κατεδαφίστηκαν αυτά μαζί με το θαυμάσιο δάπεδο αρχάς δεκαετίας του 1950. Ιδιωτική Συλλογή Σωκράτη Γιαννάκη.

Εν Αιανή  τη 28/10/1940 και 1945

Για το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο με Ιταλούς και Γερμανούς

 

Μας κήρυξαν τον μπόλεμο

οι Ιταλοί στην Αλβανία

και πρώτα παν η αγροτιά

από τη Μακεδονία

 

Παν αγρότις ΄π’ την Κοζάνη

που κανένας δεν τους φτάνει

και τους έριξαν τη[ν] πρώτη σφαίρα

και τους έσπρωξαν σιαπέρα

 

Ήπειρος και Θεσσαλία

πολεμούσαν με μανία

Γιάννινα και Γρεβενά

πάντα αυτοί ήταν μπροστά

 

Φλώρινα και Καστοριά

παλικάρια διαλεχτά

μέρα νύχτα πολεμούσαν

και για πίσω δεν κετούσαν

 

Μας κήρυξαν τον μπόλεμο

απ΄ το βορρά οι Γερμανοί

και οι αξιωματικοί μάς απαράτησαν

και παν στη Μεσ’ Ανατολή

 

Μα ο λαός το σκέφτηκε καλά

και οργάνωσι ανταρτικά

και πάλι στην Αντίσταση πάλι στην πρωτ΄ γραμμή

μέρα νύχτα πολεμούσι και με Γερμανοί.

 

Και πρώτα στο Γοργοπόταμο

τη γέφυρα ανατινάζουν

που κάναμε τους Γερμανούς

βαριά να αναστενάζουν

 

Οι σύμμαχοι οχυρώθηκαν

στη Μέσ’ Ανατολή

την Αντίσταση που βάσταγαν

όλ’ οι Κρητικοί.

 

Και πιάνουν άλλη μάχη

στο Μπογάζ΄[1] σε μία ράχη

με ένα τάγμα Ιταλούς

και τους αιχμαλωτίζουν σαν τους ποντικούς

 

Τους έχουν φκιάσει ένα φράγμα

που ήταν όλου Ιταλοί

και τον πιάν’ όλου το τάγμα

οι οπλίτις οι Σιατσνοί.[2]

 

Με ένα μόνον όπα όπα

και τους παίρ[ν]ουνε τα όπλα

και τους παιρν’ τον οπλισμό

και τους φυλακίζ[ου]ν στο Γρεβενό[3]

 

Ξεκινούνε από ψες

ένας λόχος Ες Ες

ένας λόχος Γερμανοί

κατεβαίν[ει] στην Αιανή

 

Το χωριό περικυκλώνουν[4]

και στον ύπνο μας τσακώνουν

τις εικοσπέντι το Γενάρη

μας μαζώνουν στον Αγιόρ’[5] κουβάρι

 

Και πολυβόλα στουν στην αυλή

και αν θελτς κουνήσου απού κει

αλλά τους έχει πιάσει μια γκαβαμάρα

δε γνωρίσανε το Σπύρο τ΄ Ζμάρα[6]

μας εχ[ουν]ν σκοτώσει το Γιαννάκη[7]

και μας πότισαν φαρμάκι

 

Φεύγουν για του Χρώμιο

που θα παθν κι αυτοί το όμοιο

και αν τους έριχναν καμιά σφαίρα

που παν απ’  τα Κοτρούλια[8]

τότι θα μας έσφαζαν

όλνους σα βετούλια[9]

 

Ο πόλεμος τελείωσι

φεύγουν οι Γερμανοί

και ήρθι η κυβέρνηση

‘π’ τη Μεσ΄ Ανατολή

 

Μας ήρθε απ΄ το Κάιρο

των Ελλήνων ο βασιλιάς

τους στρατηγούς κυνήγησε

που πολεμούσαν στο ΕΛΑΣ

 

Τον στρατηγό κυνήγησε

τον Άρη Βελουχιώτη[10]

γιατί αυτός την ήφερι

τη λευτεριά μας πρώτη[11]

 

Μα η κυβέρνηση που ήρθι

΄π’ τη Μεσ΄ Ανατολή

τους Ελασίτες έπιανε

τους πάινε φυλακή

 

Αυτοί απού πολέμησαν

Γερμανούς και Ιταλούς

όλους τους φυλάκιζαν

τους έληγαν τρελούς

 

Τέσσερα χρόνια στη σειρά

να πολεμάς στα ανταρτικά

και μέρα νύχτα να ΄χεις μάχη

φορτωμένοι ψίρις παν στη ράχη

 

Και οι κυβερνήσεις απού βγαιν΄

κάμουν χαζαμάρα

μας δίνουν μια σύνταξη[12]

δε μας φταν’  ούτε τσιγάρα

 

Εν Αιανή τη 20/4/1945[13]

 

Γιατί εγώ έκατσα πρώτα φυλακή με την απολευτέρωση

το 1945 το Πάσχα ήμαν φυλακή ένα μήνα[14]

 

Λαϊκός ποιετής Μπούλης Βασίλειος[15]

Αιανή Κοζάνης

 

Σημειώσεις του αντιγραφέα

Το ποίημα μου το έδωσε χειρόγραφο ο ποιητής στις αρχές της δεκαετίας του 1990 . Το αντέγραψα εδώ ως είχε διορθώνοντας μόνον την ορθογραφία. Η μελέτη του παρουσιάζει πολλαπλό ενδιαφέρον. Εκτός από μια, συνοπτική, εικόνα της αιματηρής δεκαετίας, περιέχει στιγμές της ζωής του συγγραφέα, όπως τις θυμάται έπειτα από πέντε δεκαετίες.

 

[1] Μπουγάζι: στενωπός από Κοζάνη προς Σιάτιστα. Ωστόσο το ιταλικό τάγμα αιχμαλωτίστηκε από τους αντάρτες της ΥΒΕ και του ΕΛΑΣ δυτικότερα, στο οροπέδιο του Φαρδυκάμπου.

[2] Σιατιστινοί

[3] Γρεβενά

[4] Περισσότερα για το περίκλεισμα βλ. Θανάσης Καλλιανιώτης, Ιστορία και ιστορήματα: το μπλόκο των SS στην Αιανή του 1944, http://blogs.sch.gr/thankall/?p=1007 01.02.2014

[5] Ο κεντρικός σήμερα ναός του Αγίου Γεωργίου

[6] Σπύρος Ζυμάρας από την Κάτω Κώμη, στέλεχος του ΕΑΜ που είχε κοιμηθεί την προηγούμενη νύχτα στο χωριό

[7] Ιωάννης Γιαννάκης ή Στάμος. Πολιτικός υπεύθυνος του ΕΑΜ Αιανής.

[8] Ύψωμα στο δρόμο μεταξύ Αιανής και Χρωμίου. Από εκεί ο εφεδρικός ΕΛΑΣ είχε ρίξει μερικές τουφεκιές εναντίον γερμανικών αυτοκινήτων τον Μάιο του 1943

[9] Βιτούλια: νεαρά πρόβατα

[10] Ο Αθανάσιος Κλάρας ή Άρης Βελουχιώτης στον πόλεμο του 1940 ήταν δεκανέας πυροβολικού. Το 1942 παρουσιαζόταν ψευδώς ως ταγματάρχης

[11] Εννοεί πως ήταν αξιωματούχος των ανταρτών, όταν έφυγαν οι Γερμανοί. Ως δεύτερη λευτεριά θεωρεί τον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο, μόνον που δεν ελευθέρωσαν κανέναν οι αντάρτες του ΔΣΕ

[12] Εννοεί τις συντάξεις που χορήγησε το ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1980

[13] Το ποίημα γράφτηκε μετά το 1985

[14] Δικάστηκε ως αίτιος κατάσχεσης ζώων επί Κατοχής, όντας υπεύθυνος της ανταρτικής οργάνωσης ΕΤΑ

[15] Το βιογραφικό του ποιητή υπάρχει στο περιοδικό Τετράδια Ιστορίας, τ. 4-5, Οκτ -Νοέμβ. 1995, σ. 5-8

Ετικέτες: , , , , , , , , , , ,

Λαζαρίνες: από την αναγκαιότητα στην αναβίωση»

Λαζαρίνες χορεύουν επί Εμφυλίου Πολέμου τον παραδοσιακό χορό τους, φρουρούμενες από τους χωροφύλακες του τοπικού Σταθμού, για να αποσοβηθεί απαγωγή τους από τους αντάρτες του ΔΣΕ

Λαζαρίνες χορεύουν επί Εμφυλίου Πολέμου τον παραδοσιακό χορό τους, φρουρούμενες από τους χωροφύλακες του τοπικού Σταθμού, για να αποσοβηθεί απαγωγή τους από τους αντάρτες του ΔΣΕ. Μόνον δύο όμως φέρουν το εορταστικό στεφάνι.

Το ανοιξιάτικο έθιμο των Λαζαρίνων, δρώμενο προς επιλογήν νυφών στις μεσαιωνικές κοινότητες της Βαλκανικής Χερσονήσου, έφθασε από την Αρχαιόττηα μέσα από τις πολιτισμικές συμπληγάδες των αιώνων μέχρι τις μέρες μας. Η απομείωσή του αποφεύχθηκε, όταν πριν από μερικές δεκαετίες έσκυψαν προς μελέτην και υποστήριξήν του καταγραφείς ή αιρετοί εκπρόσωποι της πολιτείας. Πώς πορεύτηκε τόσο μακριά; Ποιο το μέλλον του;

1. Η ανακοίνωση θα γίνει στην αθηναϊκή νόρμα κι όχι στο τοπικό ιδίωμα, καθώς διάχυτος είναι ο δισταγμός να μιλάμε δημοσίως τη γλώσσα των παππούδων μας. Ευχαριστώ τα παιδιά του Συλλόγου που με επέλεξαν ως ομιλητή. Είναι η δεύτερη φορά που τιμώμαι μ΄ αυτόν τον τρόπο, η προηγούμενη είχε επισυμβεί επί δημαρχίας του παριστάμενου σήμερα εδώ ως ακροατή Γιώργου Τζέλλου.

Θα ασχοληθούμε με το έθιμο των Λαζαρίνων, δηλαδή κοριτσιών, που τέτοιες μέρες κάθε χρόνο χόρευαν στολισμένες στις ανοιχτωσιές του χωριού. Ήταν μια αναγκαιότητα εξ αμνημονεύτων χρόνων, η οποία, όταν ήρθε στα σπίτια το ηλεκτρικό ρεύμα, άρχισε να θεωρείται απευκταία. Πριν όμως προλάβει να χαθεί, υποστηρίχτηκε υλικά και ηθικά από μελετητές κι εκπροσώπους της πολιτείας ή συσσωματώσεων. Κυρίαρχο ρόλο έπαιξε η παρουσία της τηλεόρασης και των ΜΜΕ. Τώρα όμως που οι δημόσιο πόροι ελαττώνονται προς την επαρχία, έχει γίνει αναγκαιότητα όπως παλιά. Αναγκαιότητα μιας ιδιαίτερης πολιτισμικής ταυτότητας στο χάος της παγκοσμιοποίησης.

2.Η ασπρόμαυρη εικόνα των Λαζαρίνων δημοσιεύεται για πρώτη φορά και είναι η παλαιότερη διαθέσιμη. Ανήκε στον, παριστάμενο με την κλούτσα αριστερά, διοικητή του Σταθμού Χωροφυλακής Αιανής μέχρι να την προσφέρει στον γράφοντα. Ελήφθη κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου, πιθανόν το 1947, όπως φαίνεται από τον στρατιωτικό ρουχισμό των οργάνων της τάξεως. Τα κορίτσια χορεύουν στα Πιλικάθκα τ΄ Αλώνια μάλλον, με πίσω τους την Μαύρη Ράχη, τη Σιάπκα και τα Πιέρια. Οι χωροφύλακες φυλούν τα κορίτσια από ενδεχόμενη επιδρομή του ΔΣΕ. Δεν είχαν ρωτηθεί, αν όντως ήθελαν να παραμείνουν υποτακτικές στη δούλεψη των μελλόντων αντρών τους ή να φύγουν στο βουνό όπου θα φορούσαν παντελόνια, θα βαστούσαν όπλα και θα είχαν εξουσία ζωής και θανάτου επάνω στους «αντιδραστικούς», όπως άφηναν να εννοηθεί οι αγκιτάτορες των ανταρτών. Πάντως τολμούσαν να συνεχίσουν το έθιμο σε καθόλου εύκολους καιρούς. Ο έρωτας υπερίσχυε του πολέμου. Ήταν μια αναγκαιότητα.

3. Με την άφιξη του ηλεκτρικού ρεύματος, στις αρχές δεκαετίας του 1970, πλήθυναν τα δρομολόγια των λεωφορείων, μπήκε η τηλεόραση στα σπίτια και οι επαφές με την πόλη της Κοζάνης άρχισαν τακτικές. Το έθιμο αντιμετώπιζε μιαν ήττα. Όμως οι δημόσιοι πόροι που δίνονταν αφειδώς για φολκλορικές παραστάσεις κι ανταλλαγές χορευτών κι ασμάτων διατήρησαν τις Λαζαρίνες, ενισχυμένες τώρα από μεγαλύτερες στην ηλικία γυναίκες, που ήθελαν να «φαντάξουν» όπως έκριναν συντηρητικές κριτικές. Από την αναγκαιότητα είχε περάσει στην αναβίωση με τις «παράλληλες» εκδηλώσεις, δηλαδή μουσικές από ηλεκτρικά όργανα, άσματα και επισκέπτες –χορευτές άλλων τόπων. Με αποτέλεσμα ενίοτε οι Λαζαρίνες να χορεύουν θρακιώτικα ή άλλους, απαιτητικούς για τις βαριές στολές τους, χορούς.

4. Η αναβίωση του εθίμου είχε όμως και την θετική της πλευρά. Περισσότερα κορίτσια έραβαν στολές και μάθαιναν τα παλιακά τραγούδια, όλο και πιο μικρές ηλικίες. Ειδικά τα νήπια και μετανήπια χαίρονταν πολύ να φορούν την παραδοσιακή στολή, με τα φλουριά στο στήθος, με τα κίτρινα μαντίλια. Και οι γονείς τους να τα καμαρώνουν. Έτσι, η διοικητική ελίτ της Δύσης σε αγαστή συνεργασία με τα ενδοχώρια φερέφωνά της εις μάτην στύβει κάθε δημόσια επιχορήγηση για την τέλεση δρώμενων στην ύπαιθρο προσπαθώντας να δημιουργήσει δικές της παγκόσμιες γιορτές. Οι Λαζαρίνες έγιναν σήμερα μια αναγκαιότητα, όπως παλιά.

5. Πηγές για το δρώμενο βρίσκει κανείς άφθονες, όταν μάλιστα είναι σαρξ εξ σαρκός του τόπου, όπως ο γράφων. Αυτόπτης μάρτυρας από βρέφος και παρατηρητής των εθίμων για δεκαετίες. Ωστόσο το σχετικό βιβλίο του αναπληρωτή επιθεωρητή Δημοτικών Σχολείων Κωνσταντίνου Σιαμπανόπουλου είναι δυσκολότατο να ξεπεραστεί ακόμα κι από τον πιο επίμονο ερευνητή. Όχι μόνον γιατί γράφτηκε επιμελώς, αλλά διότι στηρίχτηκε σε πληροφορίες ηλικιωμένων που έχουν αποδημήσει. Αυτοί γνώρισαν ένα σχεδόν απαράλλακτο το έθιμο, χωρίς καταιγιστικές εισαγόμενες προσκτήσεις.

Υπάρχουν κι άλλα δημοσιεύματα, λ.χ. στην εφημερίδα «Αιανή», που εξέδιδε πριν από 40 χρόνια ο ίδιος Σύλλογος. Και πέρυσι είχε υλοποιηθεί σχετική ημερίδα στο Αρχαιολογικό Μουσείο του χωριού με καλεσμένους από την Ακαδημία Αθηνών και τις Παιδαγωγικές Σχολές, ωστόσο δεν ήταν διαθέσιμα στο γράφοντα τα πρακτικά της. Αν δημοσιεύτηκαν. Όσα υπάρχουν περί αυτής στο Διαδίκτυο είναι γνωστά και γενικολογούν.

6. Εννοείται πως το έθιμο δεν εκτυλίσσεται αποκλειστικά στο χωριό μας και ούτε μπορεί ποτέ να αποδειχθεί ο ακριβής τόπος όπου γεννήθηκε. Διασώζεται σήμερα στη Θεσσαλία, τη Μακεδονία και την Θράκη, αλλά και στη Σερβία και την Βουλγαρία με συνεκτικούς του κρίκους την χωρική εγγύτητα, τα ένστικτα, τον τρόπο ζωής και την Ορθοδοξία. Αν την επόμενη χρονιά ο Σύλλογος επεκτείνει την εκδήλωση αυτή, θα ήταν πρόσφορο να καλεστούν ερευνητές και από τις ειρημένες χώρες, να μιλήσουν για τον Λάζαρ(η) και τα δρώμενά του, αρκετά όμοια με τα δικά μας.

7. Ο χορός των κοριτσιών κατάγεται από την Αρχαιότητα. Αν όμως σε ανάγλυφά της βλέπουμε γυμνά σώματα χορευτριών, πρόκειται για επιλογή του καλλιτέχνη. Η πραγματικότητα ήταν διαφορετική. Πραγματικότητα που συμβαδίζει με το κλίμα της περιοχής μας, αρκετά ψυχρό κάποτε τον Απρίλιο, με τα χιόνια να στεφανώνουν τις κορυφές των βουνών περίγυρα. Και οι αρχαίοι χρόνοι στην ύπαιθρο έμοιαζαν πολύ στα μέσα της προηγούμενης χιλιετίας με τους σημερινούς. Γνώμη του γράφοντος είναι πως η σύνδεση με την Αρχαιότητα είναι καταφανής στο «λάπατου», το φυτό που ακόμη τοποθετούν οι Λαζαρίνες μέσα στην γάστρα, για να το υπερπηδήσουν. Εδώ έχουμε διπλή διάσωση της λέξης: ως ίδια εκφορά, δηλαδή λάπατο, κι ως προς τη δεύτερη ερμηνεία της, η οποία λησμονήθηκε, του «ορύγματος». Το οποίο πρέπει να υπερπηδήσουν τα κορίτσια.

8. Η καταγωγή των δρώμενων πηγάζει από την Αρχαιότητα, αφού η κοινή αγροτική ζωή δεν άφηνε περιθώρια για συναντήσεις αγοριών και κοριτσιών διαφορετικών συγγενειών. Ο χορός παρείχε την ευκαιρία να παρατηρήσουν γονείς, νεαροί και προξενητάδες τις έφηβες για αρκετή ώρα μπροστά τους. Αργότερα, όταν εκχριστιανίστηκε ο τόπος, μάλλον κατά τον 6ο -8ο αιώνα μ.Χ., προστέθηκε η ανάσταση του Λαζάρου και η επίσκεψη στον ναό της Παναγίας. Όμως στις αρχές του 20ού αιώνα υπήρχαν δύο ενορίες στο χωριό, οπότε οι Λαζαρίνες θα επισκέπτονταν δυο διαφορετικούς ναούς. Και παλαιότερα ίσως περισσότερους, αφού οι ενορίες θα ήταν πιο πολλές.

9. Η διατήρηση του εθίμου ως τα τέλη του 20ύ αιώνα στην περιοχή μας, την οποία οι Οθωμανοί ονόμασαν, ίσως και μετονόμασαν, Τσιαρτσιαμπά, ενώ επί παλαιοτέρων εποχών μαρτυρείται ως Ελίμεια, οφείλεται σε γεωγραφικούς επί το πλείστον λόγους. Ο ποταμός Αλιάκμονας μάς χώριζε από τις πολιτισμικές επιρροές του νότου κι από τις θαλάσσιες αντίστοιχες, ενώ στην ανατολή και τη δύση ορθώνονταν οροσειρές. Στο δε Βορρά κατοικούσαν Οθωμανοί, εκδιώκοντας τους πρώην κατοίκους. Ζούσαν οι πρόγονοί μας μέσα σε έναν αυστηρό θύλακα, μια γεωγραφική απομόνωση.

Με τους Βλάχους, επί το πλείστον, κοσμοπολίτες εμπόρους της πόλης Κοζάνης δεν είχε επαφή η Αιανή, ώστε να απομειωθεί νωρίτερα το έθιμο των Λαζαρίνων. Αν εξαιρεθεί το γεγονός πως η Κοζάνη αναγνωρίστηκε ως πόλη στα μέσα του 18ου αιώνα, σχετικά αργά δηλαδή. Νωρίτερα ήταν αδύνατον η πολυπληθής Κάλιανη, όπως ονομαζόταν παλιότερα η Αιανή, να σταθεί δουλικά μπροστά στους αγροτοποιμένες του οικισματίου που οι λιγοστοί κάτοικοί του το ονόμαζαν Κόζιαν(η), δηλαδή Γιδότοπο. Ή Εριφιώνα κατά μια λόγια οπτική.

10. Παρόλη όμως την απομόνωσή της η Αιανή δεν απέφυγε διαφόρων ειδών προσμίξεις, ειδικά πολιτισμικές, όπως μαρτυρεί το κύριο άσμα των Λαζαρίνων, το «Τσιντζιρό». Είναι εκπληκτικό ότι αρχίζει με τρεις αλλόφωνες λέξεις, αγνώστου ερμηνείας στα νέα παιδιά, τις «τσιντζιρό γαϊτάνι, μάικου…». Ελληνιστί «χρυσή κλωστή, μάνα». Τσιντζιρό σημαίνει χάλκινο στην τουρκική, γαϊτάνι ίσον κλωστή στην λατινική, μάλλον και στην βλαχική, και μάικου θα πει μάνα στη σλαβική. Ως «τσίνιτζιλού γαϊτάιανου» τραγουδιόταν στις Λαζαρίνες του σχετικά γειτονικού οικισμού Λιβαδερό. Ποιος δάνεισε άραγε τον στίχο σε ποιον; Η πεδιάδα στο βουνό ή το αντίθετο;

11. Για το προτιμητέο έδεσμα των Λαζαρίνων, δηλαδή τις πίτες διαφόρων ειδών έχουμε γράψει, οπότε ας μην σπαταλήσουμε τον χρόνο.

12. Φτάνουμε, λοιπόν, στο επιστέγασμα. Τι γίνεται από δω και πέρα; Θα υποκύψουμε στην παγκοσμιοποίηση εντάσσοντας το έθιμο των Λαζαρίνων στην «άυλη πολιτιστική κληρονομιά» της Ουνέσκο και των συνεργαζόμενων μ΄ αυτήν ΜΚΟ, όπως επιχειρείται τελευταίως; Τι έχουμε να κερδίσουμε, αν αφεθούμε στα ρυθμιστικά ηνία άλλων; Κι αρκετά παλαιότερα τον πολιτισμό του χωριού, για όποιον θυμάται, είχε αναλάβει μια αθηναϊκή ΜΚΟ, η οποία εξαφανίστηκε δίχως να αφήσει ίχνη και έργο. Ποιος πιστεύει πως αν ενταχθούμε στην παγκόσμια διακυβέρνηση, θα κερδίσουμε κάτι εκτός από χειραγώγηση και υποταγή;

Άποψη του γράφοντος είναι να σκύψουμε στα εθίματα μόνοι μας. Όσοι θέλουν να τα παρατηρήσουν, μελετήσουν, επιχορηγήσουν ελεύθεροι. Δεν θα τα διαφεντέψουν όμως.

 

Το ανωτέρω κείμενο γράφτηκε μετά την, από στήθους και κάπως διαφορετική, εκφώνηση του γράφοντος σε εκδήλωση που διοργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Αιανής «Η πρόοδος» στο Πνευματικό Κέντρο του χωριού την 8η Απρίλη 2017. Οι αριθμοί παραπέμπουν στην οπτική παρουσίασή της.

Ετικέτες: , , ,

Ο φανός της Αιανής: η καταγωγή, η ιστορία και οι ρομαντικές παρακρούσεις ενός βαλκανικού εθίμου

Φανός στην πλατεία του χωριού το Μάρτη του 2008. Διακρίνεται η τεράστια φανοδόκη, όπου καίγονται διάφορα είδη ξύλων

Φανός στην πλατεία του χωριού το Μάρτη του 2008. Διακρίνεται η τεράστια φανοδόκη, όπου καίγονται διάφορα είδη ξύλων

 

Kαλογέρ(οι) Zαμπουργιανοί
πως παέντι απού μνι;
Aς είν’ καλά η (Α)ιανή
μια δραχμή έχει του μνι!

(αποκριάτικο τετράστιχο της Κοζάνης)

 

Μετά τον, εδώ και μια βδομάδα, καταιγισμό δημοσιεύσεων κι ακροαμάτων για τους φανούς και την Αποκριά της Κοζάνης καιρός είναι να γραφτεί και λίγη ιστορία για το φανό ή, σωστότερα, για τους φανούς της Αιανής και της ευρύτερης περιοχής της.

Το ζήτημα των φανών έθιξαν παλιότερα αρκετοί ερασιτέχνες λαογράφοι κι όχι λίγοι διανοούμενοι σήμερα, αλλά δεν έχει ακόμα λήξει. Αφ’ ενός επειδή οι περισσότεροι από τους πρώτους στήριξαν το έργο τους επάνω σε ρομαντικά παραμύθια αφ’ ετέρου διότι οι δεύτεροι -με εξαιρέσεις εννοείται- υποστηρίζουν με ζέση τις ίδιες, παραδοσιακού τύπου, οπτικές.

Το ενεστώς κείμενο ανιχνεύει τις αρχές του φανού της Αιανής και ρίχνει φως στην ιστορική του πορεία. Φυσικά και δεν είναι πλήρες, αν δεν μελετηθούν συγκριτικά τα σχετικά ήθη κι έθιμα όλων των βαλκανικών, σύνοικών μας, λαών, ώστε να γίνουν οι φανοί φωτεινοί συνδετικοί δρόμοι κι όχι σκοτεινά διαχωριστικά μονοπάτια, όπως είναι σήμερα.

 

Φανός, ένα μεσαιωνικό έθιμο με ινδοευρωπαϊκές ρίζες

Παρ’ όλο που η ιδιωματική λέξη της Αιανής φανός= πυρσός και δαδί έρχεται από την αρχαιότητα, δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι έφτασε σε μας μέσω της συνεχούς χρήσης της. Γιατί η αρχαία Αιανή μικρή τοπογραφική σχέση έχει με το σημερινό της συνονόματό της χωριό και κατ’ επέκταση με την παλιότερη ονομασία του, την Κάλιανη.

Ας δεχτούμε λοιπόν ότι η αρχαία Αιανή εδράζονταν στο λόφο ονόματι Στ’ ράχ(η) μιγάλ(η), 2χμ ΒΒΑ της σημερινής Αιανής. Ο οικισμός έσβησε κατά τη Ρωμαιοκρατία και οι κάτοικοί της διασκορπίστηκαν. Ακολουθεί σιωπή 1700 χρόνων μέχρι να εμφανιστεί το 1927 το όνομα Αιανή, όταν μεταβαπτίζεται το κεφαλοχώρι Κάλιανη (λασπότοπος στην παλαιοσλαβική). Μια σκοτεινή ιστορική συνέχεια.

Ο σημερινός φανός δεν φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης και είναι παρακινδυνευμένο να ταυτίζουμε επακριβώς τις αθηναϊκές αρχαίες αστικές γιορτές με τις μακεδονικές αγροτικές αντίστοιχες. Η καταγωγή του εθίμου είναι αρχαία ελληνική αλλά και ιλλυρική, εφ’ όσον ακριβώς το ίδιο έθιμο (παναΐ το λεν οι Αλβανοί) εξόν της φωνητικής του συγγένειας, περιέχει τα ίδια δρώμενα, ήτοι: κρέμασμα σκυλιών, φίλημα χεριών και φωτιές, το βρίσκουμε και στην Αλβανία.

Η υποθετική σκέψη Κοζανιτών λογίων ότι ο φανός ήρθε στην Κοζάνη από την Ήπειρο, επειδή ισχυρίζονται πως όλοι οι Κοζανίτες έλκουν την καταγωγή τους από κει, είναι πρόχειρη. Πρώτα επειδή η Κόζιανη υπήρχε νωρίτερα ως οικισμός, έπειτα διότι ο φανός άναβε, εκτός από την Κοζάνη, στις περιοχές Βεντζίων και Τσιαρτσιαμπά -το σχώρεμα και ο φανός προφανώς υπάρχουν και σε βορειότερα. Ο φανός είναι μεσαιωνικό έθιμο με ινδοευρωπαϊκές ρίζες.  Είναι απίθανο να βρούμε την ακριβή καταγωγή του, αν δεν μελετήσουμε όλα τα παραπλήσια βαλκανικά έθιμα.

 

Το κρέμασμα σκυλιών και γατιών

Αφού μας λείπουν λοιπές γραπτές πηγές, αντλούμε στοιχεία από την προφορική ιστορία. Παραδίδεται με ασφάλεια πως εδώ και δυο αιώνες οι φανοί της Κάλιανης ήταν τρεις. Άναβαν στις υψηλές θέσεις Κούλια, Αϊ-Γιωρς και Παλιουκόνακου, μαχαλάδες που διέθεταν τρία ξεχωριστά νεκροταφεία: της Αγίας Παρασκευής, του Αϊ-Γιωρ(η) και του σημερινού στην Αγία Τριάδα.

Η διαίρεση προφανώς σήμαινε τη διαφορετική καταγωγή των μαχαλιωτών. Και καθώς μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει γνωστή εκτεταμένη ανασκαφή στο χώρο της σημερινής Αιανής, υποθέτουμε ότι ο παλαιότερος μαχαλάς ήταν της Κούλιας, γιατί α) εκεί είχε την έδρα του ο πρώτος οθωμανικός αστυνομικός σταθμός β) εκεί κρεμούσαν τα σκυλιά και τα γατιά το απόγευμα της Κυριακής του φανού.

Για το κρέμασμα των ειρημένων τετραπόδων, σιωπούν οι τοπικοί λαογράφοι ίσως επειδή το βρίσκουν άγαρμπο. Όμως είχε πρακτική σημασία, καθώς από το ένα μέρος αγρίευε τα ήσυχα σκυλιά και γατιά κι από την άλλη μείωνε τον πολυπληθή αριθμό τους. Σύμφωνα μ’ αυτό περιέστρεφαν τα άτυχα ζώα τυλίγοντάς τα σε δυο σκοινιά και τα παρατούσαν από ύψος τριών περίπου μέτρων να σκάζουν ζαλισμένα σαν ώριμο καρπούζι στη γη και να κατρακυλούν στις πλαγιές της Κούλιας.

 

Οι φανοί

Το ίδιο απόγευμα οι συγγενείς και, ιδιαίτερα, οι γυναίκες φιλούσαν τα χέρια των μεγαλύτερων, για να φαν γλυκά και να συγχωρεθούν, πράξη που δήλωνε την πατριαρχική δομή της οικογένειας και τους στενούς συνεκτικούς δεσμούς της αγροτικής κοινωνίας του χωριού. Κατά μιαν οπτική την υποταγή στο αφεντικό της οικογένειας και στα αφεντικά της εξουσίας, όπως αυτή καθρεφτίζονταν μέσα στο εθιμικό στάτους.

Οι φανοί άναβαν το βράδυ. Από μέρες νέοι και άντρες έκοβαν στη φύση και κουβαλούσαν κέδαρα (κέδρα) για ν’ ανάψουν το φανό. Πουρνάρια δεν έβρισκαν επειδή δεν ήταν εύκαιρα για ξόδεμα: χρησίμευαν ως τροφή για τα ζώα και σαν ξύλα για μαγείρεμα, όταν δεν τα πουλούσαν στην πόλη της Κοζάνης. Ούτως ή άλλως τα βοσκήσιμα ζώα ήταν αρκετά, ώστε σπάνια έβρισκε κανείς κοντά στο χωριό πουρνάρι να ξεπερνά σε ύφος το μισό μέτρο.

Η βραδινή φωτιά προσέφερε ένα μυστηριακό φόντο στην τελετή και ζέσταινε τους θεατές της μέσα στην πρώιμη, ψυχρή, ανοιξιάτικη νύχτα. Άντρες κι έφηβοι το ‘στρωναν στο χορό, ενώ γυναίκες και κορίτσια κοιτούσαν απ’ έξω. Μερικοί χορευτές μεταμφιέζονταν, γιατί ντρέπονταν να ξεστομίσουν τα βρομόλογα των αυτοσχέδιων ριμών. Βάφονταν με κάρβουνο ή φορούσαν τσιόλια (πανιά) στο πρόσωπο για να μην αναγνωρίζονται εύκολα οι πρώτοι και καθόλου οι δεύτεροι.

Κάποτε ο νταουλτζής Μάρκος συνοδευόμενος από τον μποσταντζή Θύμιο είχε έρθει αποφασιστικά μεταμφιεσμένος στο φανό στο Παλιουκόνακου. Θες από το κρασί, θες από την πύρα της φωτιάς, θες από τα ντροπαλά πρόσωπα των παριστάμενων κορασίδων περιδινιζόμενος στις συστροφές του χορού, έβγαλε στο φως τον φαλλό του. Χωρίς περιστολή κι αιδώ, πλήρως εναρμονιζόμενος με τα τολμηρά άσματα των συνωδών του. Δεν νοιαζόταν ούτε για τη βλάστηση και την καρποφορία ούτε για τη θύμηση των νεκρών ούτε για τη διάβαση χειμώνα -Άνοιξης ούτε για τα όπλα που κυκλοφορούσαν οι Μακεδονομάχοι [sic] μέσα στο φανό. Για τέτοιες ρομαντικές έννοιες των λαογράφων δεκάρα δεν έδινε ο ιθύφαλλος τολμητίας.

 

Η εξέλιξη των φανών

Οι τρεις φανοί της Αιανής διατηρήθηκαν αναλλοίωτοι (αφαιρούμε την Κατοχή και τον Εμφύλιο, που δεν άναψαν) ως τα μέσα της δεκαετίας του ΄70, εποχή που εξηλεκτρίστηκε το χωριό, κατασκευάστηκε η μεγάλη τσιμεντένια γέφυρα προς το Ρύμνιο και πλήθυναν τα μεταφορικά μέσα. Οι φανοί άναβαν τώρα σε κάθε γειτονιά, γιατί η πιτσιρικαρία έβρισκε άφθονα λάστιχα αυτοκινήτων για να κάψει στο φανό. Κλεψίματα και μάχες με πέτρες συνέβαιναν βδομάδες πριν από το άναμμά τους, κατάσταση που συνεχίστηκε μέχρι να απαγορευτούν το κάψιμο των ροδών από την αστυνομία.

Το 1998 άναψαν δυο φανοί: οι Ξινύχτις (Ξενύχτες) δίπλα στο ναό της Αγίας Παρασκευής με χορηγό το κλαμπ Smile και οι Μυρμηγκιάιδις κοντά στο γήπεδο. Τον επόμενο χρόνο στήθηκε ένας κοινός φανός στην πλατεία. Η τελετή είχε εξελιχθεί: πλήρωνε ο Δήμος, υπήρχαν μεγάφωνα με κλαρίνα, απαγγέλλονταν ελάχιστα σεξιστικά στιχάκια κι άρχισαν να χορεύουν και γυναίκες. Υπάρχει φανοδόκη, σιδερένια, και γεμίζει με ξύλα, όχι πια κέδρα ή λάστιχα.

Δυο χρόνια αργότερα ο φανός ήταν μόνο ένας, «Τσ’ Μυρμήγκους», καθώς ο τοπικός πολιτισμικός σύλλογος ανασυγκροτούνταν σε νέες βάσεις, ενώ ο Δήμος Αιανής έστεκε αμήχανος μπροστά στον οργασμό των ιδιαιτεροτήτων. Ψυχή των Μυρμηγκιάηδων ήταν νεολαίοι της περιοχής «Μυρμήγκου» (είχε πολλές μυρμηγκοφωλιές παλιότερα), που, λαμβάνοντας μόνοι τους πρωτοβουλία, έβαλαν μισό εκατομμύριο λεφτά και ξόδεψαν αρκετές εργατοώρες δουλειάς.

Ως πρώτο του χορού προσέλαβαν το λαϊκό ριμοπλάστη Αθανάσιο, γράφτηκε και κασέτα, η οποία παίζονταν στο φανό, ενώ οι χορευτές τραγουδούσαν play back. Τα άσματα ήταν ως επί το πλείστον πολιτικά κι ευτράπελα παρά τολμηρά και σεξιστικά όπως παλαιότερα.

 

Το εγγύς μέλλον

Λέγεται ότι ο τοπικός Δήμος προσέφερε 300 χιλιάρικα για τα έξοδα του φανού το 2000. Όμως το γενικό ζητούμενο είναι η περαιτέρω πορεία τους όπως επίσης και των τριών ενεργών συλλόγων της Αιανής (πολιτισμικός, ιππικός, ορειβατικός).

Υποθέτω ότι οι επόμενες αποκριάτικες εκδηλώσεις θα είναι οργανωμένες από το Δήμο στη γενική βάση:

έκδοση βιβλίου και CD rom με την ιστορία του φανού και τα τραγούδια του, παλιά και νέα.

Προετοιμασία ενός κεντρικού κυριακάτικου φανού στην Αιανή και περιφερειακών για τις επόμενες μέρες στα μικρότερα του Δήμου χωριά.

Ζωντανή αναμετάδοση του κεντρικού φανού από ιντερνετική διεύθυνση και τοπικό ραδιοσταθμό.

Κάλυψη φανών από τα τοπικά, ελληνικά κι ευρωπαϊκά ΜΜΕ πριν και μετά.

 

Οι πηγές

Δυστυχώς δεν μελετήθηκε το πρόσφατο βιβλίο της Ματίνας Μόμτσιου. Οπότε οι γραπτές πηγές περιορίζονται σε ανυπόγραφα άρθρα της εφημερίδας Γραμμή και σε ενυπόγραφα των φιλόλογων Κώστα Ντίνα και Χαρίτωνα Καρανάσιου (11.3.00, σ. 10, 14).

Από διάφορα βιβλία αντλεί επίσης κανείς πληροφορίες: στον Χ. Καζαρίδη για τον Πεντάλοφο, στην Α. Τζινίκου για το Βελβεντό, στον Ζ. Τσίρου για τη Βλάστη, στον Φ. Παπανικολάου για το Βόιο.

Στη σελίδα ourda.gr υπάρχουν εργασίες των λαογράφων Αλευρά και Λυριτζή. Εκτός τούτων περιηγήθηκα και στο Διαδίκτυο για τους φανούς στην Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη νότια Γιουγκοσλαβία.

Προφορικές αφηγήσεις πήρα από τον Αιανιώτη έμπορο Κώστα Γούλα, από τον Κνιδιώτη ξυλουργό Βαγγέλη Πάσχο κι από δυο Αλβανούς εργάτες στην Αιανή.

Τέλος τηλεφώνησα στο Χρήστο Γκέκα από τη Νέα Καρδιά Πτολεμαΐδας.

Έφηβος ων θυμάμαι καλά τον φανό στη θέση «Μύλους» και μικρότερος συμμετείχα σε κλοπές λαστίχων για τον ίδιο.

 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε το 2000 στην εφημερίδα Γραμμή. Εδώ προσφέρεται ανακτενισμένο.

 

Ετικέτες: , ,

Αντίποινα στη Δυτική Μακεδονία 1941 -1944

Together, περιοδικό Δυτικής Μακεδονίας, τ. 15, Μάιος 2016

Together, Free Press Δυτικής Μακεδονίας, τ. 15, Μάιος 2016, Έντυπος Εκδοτική ΙΚΕ, Κοζάνη . Υπεύθυνη έκδοσης Κέλλυ Γρηγοριάδου

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Together, τ. 15, Μάιος 2016, σ. 24

Θερμαίνεται στις μέρες μας η επιστροφή στο πρόσφατο παρελθόν, στα πολεμικά αντίποινα, ιδιαίτερα των αρχών Κατοχής, τα οποία υπέστησαν οι κάτοικοι της χώρας μας την δεκαετία 1940 -1950. Βασανισμένα χωριά, μέχρι πρότινος κρυμμένα στην λήθη της Ιστορίας, όπως η Ερμακιά Κοζάνης, βγαίνουν στο προσκήνιο ζητώντας δικαίωση, ηθική και υλική, για όσα υπέστησαν από ενόπλους, που προς χάριν του πολέμου πατούσαν με ευκολία τη σκανδάλη των όπλων τους, έσπερναν με άνεση φωτιές στο δρόμο τους ή απαλλοτρίωναν ξένα αγαθά χωρίς διστακτική σκέψη.

Μάλλον οι περισσότεροι αγνοούν ότι εναντίον των Ελλήνων είχαν στραφεί, εκτός από τους Γερμανούς, και οι Ιταλοί και οι Βούλγαροι. Ακόμη πως αρκετά ανθρώπινα θύματα και υλικές ζημίες άφησε πίσω του ο σκληρός εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της Κατοχής, τον οποίο δεν θέλει κανείς να θυμάται, στην περίπτωση, βέβαια, που τον γνωρίζει στις πραγματικές του διαστάσεις.

 

Νεκροί και τραυματίες

Γύρω στους 5.000  άνδρες, γυναίκες και παιδιά, για την ακρίβεια 4.981, έχασαν τη ζωή τους την περίοδο 1941 -1944 στη Δυτική Μακεδονία από σφαίρα, μαχαίρια, ξυλοδαρμό ή πυρπολήσεις. Αν σ΄ αυτούς προσθέσουμε τους 956 στρατιώτες του ελληνοϊταλικού κι ελληνογερμανικού πολέμου 1940 -1941, στους οποίους δεν συμπεριλαμβάνονται οι εξαφανισθέντες, ο αριθμός των θυμάτων αυξάνεται σε 5.937. Στην περίπτωση δε που μετρήσουμε, δυστυχώς ακόμα δεν έχει κατορθωθεί, όσους εκδήμησαν από ατυχήματα, συνήθως παιδιά, με εγκαταλειμμένα πολεμικά υλικά (χειροβομβίδες κττ), θα εγγίζαμε τους 8.000 θανόντες λόγω του πολέμου και των απότοκών του.

Προσμετρήθηκαν μόνον αυτοί που κατάγονταν ή ζούσαν στη Δυτική Μακεδονία κι όχι οι ξένοι από άλλες περιοχές. Οπότε όσοι έχυσαν το αίμα τους στην γη μας, δηλαδή και ξενοτοπίτες χωροφύλακες, υπάλληλοι, επισκέπτες ή παροδικοί πρόσφυγες, είναι περισσότεροι. Κατά μια προσέγγιση φθάνουν ίσως τους 10.000. Πρόκειται για ένα ποσοστό νεκρών γύρω στο 3,5%, αφού οι κάτοικοι της περιοχής τότε λογαριάζονταν περίπου στις 300.000.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , ,

Τζήκας Ντιντίνος: ο κομμουνιστής – πρότυπο. Ιστορία της σύγχρονης πολιτικής ιδεολογίας μέσα από την αφήγηση ενός καπνεργάτη

tzhkasΑλλά θα φτιάξω μια ζωή κοινή, ίδια για όλους[1]

Τον παρατηρούσα από χρόνια. Τον ήξεραν όλοι στο χωριό. Γέμιζε με το σεμνό του παρόν όλες τις πολιτικές εκδηλώσεις. Μια σκυφτή, αμίλητη μορφή, με νευρικό βάδισμα κι ένα μόνιμο τσιγάρο στο χέρι. Επάγγελμα καπνεργάτης. Ιδεολογία κομμουνιστής. Μόνιμος κομμουνιστής, όχι σαν αυτούς τους μοδάτους που παρέρχονται όταν μεγαλώσουν.

Ήταν παιδί όταν ο πατέρας του μπήκε φυλακή, τέλειωσε την εφηβεία του όταν βγήκε. Διάβαζε με πάθος. Δοσμένος στο Κόμμα. Παντού και πάντα πρώτο το Κόμμα. Γραμματέας της κόβας στη μεταπολίτευση. Αποσύρθηκε από το αξίωμα στην αρχή της δεκαετίας του ΄80, γιατί οι καιροί είχαν αλλάξει. Η αγαθή αγωνιστικότητα παραχώρησε τη θέση της στον άξοδο βερμπαλισμό. Δεν χρειάζονταν πια άκαμπτοι επαναστάτες-πρότυπα αλλά εκφωνητές υποσχέσεων εργασίας και δεινοί μάστορες των ελιγμών. Πέρασε λοιπόν στην εφεδρεία: χαμαλίκι, νεροκουβάλημα, σκούπισμα, αφίσες, κουπόνια. Δεν παραπονέθηκε. Το Κόμμα δεν καταλαβαίνει από παράπονα.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , ,

Ένα αισθαντικό Σαββατοκύριακο

Αριστερά ο Τέο Φασούλας ανοίγει την αθλητική διαδρομή "Κατεδαφίσεις ΕΠΕ. Δεξιά ο Γιώργος Γκάλιος κατεβαίνει από την παραδοσιακή αντίστοιχη "Ξέμεινα από υλικά"

Αριστερά με το πορτοκαλί μπλουζάκι, στην προέκταση του σχοινιού, ο Τέο Φασούλας ανοίγει την αθλητική διαδρομή «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ. Δεξιά επάνω ο Γιώργος Γκάλιος στην παραδοσιακή αντίστοιχη «Ξέμεινα από υλικά»

Μεσοβδόμαδη ειδοποίηση από τον μάστερ Ιχθυολογίας Θοδωρή Φασούλα: το προσεχές ΣΚ θα έρθουν στην Κοζάνη δύο μορφές της παγκόσμιας αναρρίχησης, ο Γιώργος Γκάλιος και η Ηρώ Γυιόκα, κανόνισε που θα πάμε.

Άρχισε η αδημονία. Ως τώρα προτιμούσαμε με τον ειρημένο να ανοίγουμε νέες διαδρομές, υπόθεση που σήμαινε κάθε άλλο παρά καθαρή ανέρπυση. Μαγευόμασταν με την εξερεύνηση μισοειδωμένων μονοπατιών, ψαύση παρθένων πεδίων, ανιχνευτικές μονομαχίες με εύθρυπτους βράχους και πρωταθλητισμό αστειοτήτων. Τώρα τι κάνουμε;

Στερφεύοντας σήκωσα τους ώμους. Πρότεινα, σχεδόν εν σιγή, την πρώτη μέρα να πάμε στο λόφο του Αϊ-Λια Κοζάνης, όπου είχαμε ήδη γαζώσει μία, αθλητική πια, διαδρομή, την Ιπτάμενο Τρυπάνι, 6α+, και σκαρφαλώσει την Ξέμεινα από υλικά, 5+, παραδοσιακή αντίστοιχη. Οπότε, για να γεμίσει η μέρα περίσσευε χρόνος να προχωρήσουμε σε άνοιγμα κι άλλης διαδρομής. Για την Κυριακή σκεφτόμασταν να πάμε στο χωριό μου Αιανή, στο φαράγγι του Χάντακα όπου είχαμε ήδη εντοπίσει δυο βραχώδη συμπλέγματα. Να καρφώσουμε κι εκεί βύσματα.

 

Κατεδαφίσεις ΕΠΕ

Το Τέο Φασούλας κατά το άνοιγμα της διαδρομής "Κατεδαφίσεις ΕΠΕ", ψάχνει να σταθεί για να τρυπήσει

Ο Τέο Φασούλας κατά το άνοιγμα της διαδρομής «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ». Ψάχνει πιάσιμο να σταθεί, για να τρυπήσει μετά με το κίτρινο τρυπάνι που φέρει στη ζώνη του

Οι φιλοξενούμενοι ήρθαν από Θεσσαλονίκη. Αφήσαμε τα αυτοκίνητα στον Ψηλό Αϊ-Λια και οδεύσαμε τον κατήφορο προς το πεδίο με τον άνεμο να φυσά ψυχρά από το Βορρά. Απιθώσαμε τα υλικά και οι αναρριχητές μπήκαν στο Ιπτάμενο Τρυπάνι. Όταν ήρθε η σειρά μου, αρνήθηκα. Προτίμησα να μιλάω με δυο Κοζανίτες περιπατητές, το Νίκο Σκαρκαλά κι έναν νεότερο, που, όταν μας είδαν, ζύγωσαν κοντά μας. Επιθυμούσα να χαρώ επί γης τους φιλοξενούμενους, παρά να παραδέρνομαι κρεμασμένος επί σχοινίου.

Έπειτα, ο Γιώργος με έμπειρα μάτια εντόπισε μια νέα διαδρομή, δεξιά της πρότερης δικής μας. Την εξετάσαμε από κάτω και οι τέσσερις. Μαλακή κλίση στην αρχή, η οποία κατέληγε σε πατάρι. Ακολουθούσαν μερικά μέτρα καθετίλας. Από κει δύο οι έξοδοι: αριστερά σαθροί ογκόλιθοι και μετά πλάκα, δεξιά μια αδιόρατη ρωγμή που ίσως έπαιρνε υλικά. Πιο πάνω κάθε σκαρίφημα ήταν ανώφελο. Φαινόταν βέβαια μια μικρή άρνηση και ύστερα πλάκα, αλλά έπρεπε να δεις την πορεία από κοντά.

Μπήκε επικεφαλής ο Θοδωρής βαραίνοντας τρία βύσματα. Όταν έφτασε στη βάση των ανισόρροπων ογκόλιθων, έχωσε αναγκαστικά ένα φρεντάκι από κάτω τους και τραβήχτηκε προσεκτικότατα. Πάτησε επάνω τους δίκην λεοπάρδαλης και χτύπησε νέο βύσμα. Κάθιδρος ων από την υπερπροσπάθεια, ζήτησε ανάκληση.

Σειρά του Γιώργου. Ανέβηκε και προφυλάσσοντας με ζέση τα σκοινιά, άρχισε να πετά κάτω μερικές εκατοντάδες κιλά βράχων. Στην πλάκα που βρισκόταν κάθε κίνηση προς τα πάνω ήταν αδύνατη, δεν χωρούσαν υλικά. Αναγκαστικά τρύπησε και βάζοντας για προώθηση και στήριξη τεχνητά (ανάποδα βύσματα και ιμάντες) βίδωσε πλακέτα πιο πάνω από την άρνηση. Κι ακόμα μία πιο πάνω. Κατέβηκε.

Έχωσαν μετά στο λούκι εμένα. Έφτασα στο τελευταίο βύσμα κι άρχισα να ψάχνω σχισμές για χώσιμο υλικών. Μια ψείρα μπήκε δεξιά στην λεπτή επιδερμίδα του βράχου, ένα καρυδάκι αριστερά σε μια αμφίβολη οπή, ιμάντες για ισοστάθμισή τους. Ανόρθωση με άμεση ετοιμότητα πτώσης. Κράτησαν. Εκατέρωθέν μου όλα σαθρά. Πάνω από το κεφάλι ένα έξαρμα όπου μπορούσε να πιαστεί κανείς με ασφάλεια μέχρι να χώσει υλικά, αλλά πώς να το φτάσεις;

Στριφογύριζα σαν παγιδευμένο αγρίμι φτιάχνοντας συνεχώς πόδια και χέρια, αλλά διστάζοντας. Από κάτω ο Τέο να φωνάζει στην αναρριχητική αργκό: «όρμα, ρε σκύλε!». Μετ΄ ου πολύ, απάντησα απονενοημένος: «Τέο, έχεις σάλπιγγα, έτσι; Βάρα την ισπανική υποχώρηση»! Κατέβηκα.

Με διαδέχτηκε ο Τέο. Έβαλε άλλη μια πλακέτα κι έφυγε πιο πάνω, ενώ ο Γιώργος με την Ηρώ είχαν μπει δίπλα, στην διαδρομή Ξέμεινα από υλικά. Το πεδίο δυσκόλευε και είχε κι άλλα σαθρά. Η ώρα περνούσε. Ο Τέο ζήτησε ανάκληση. Δεν επιχείρησε έπειτα κανείς μας.

Η διαδρομή αφέθηκε ημιτελής. Μιαν άλλη φορά. Την είχαμε αρχικά ονομάσει «Κατεδαφίζεται», αλλά μάλλον η ύστερη μεταβάπτισή της ως «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ» ακούγεται καλύτερα, καθώς ρίχτηκαν και θα πεταχτούν αρκετά ακόμη βράχια για να καθαρίσει.

Χωριστήκαμε. Τα παιδιά πήγαν στο ράντσο του Τέο στα Βέντζια, ο γράφων στη βραδιά ποίησης προς τιμήν του Μανώλη Αναγνωστάκη στο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης. Συμφωνήσαμε αύριο να πάμε Αιανή. Ό,τι καταφέρουμε το πρωί, το μεσημέρι έδινε βροχές.

 

Μπροστά από την "Τρανή Σουρβάλα". Στα γαλάζια η Ηρώ Γιόκα. Με το κόκκινο ο Τέο Φασούλας. Τον Τζώνυ κράτα ο Γιώργος Γκάλιος

Μπροστά από τον καταρράκτη της θέσης «Τρανή Σουρβάλα». Στα γαλάζια η Ηρώ Γιόκα. Με το κόκκινο ο Τέο Φασούλας. Τον Τζώνυ κράτα ο Γιώργος Γκάλιος. Ο γράφων στα μαύρα

60 και βάλε θεατές

Κυριακή πρωί, 22α Μαρτίου 2015, στο φαράγγι του Χάντακα. Τέσσερις μόνο, παρόλο που είχε διακοινωθεί νωρίτερα στο ΦΒ η πρόθεσή μας. Όταν αφηγείται κανείς αναρριχητικές περιπέτειες και συγκινήσεις, εραστές της φύσης και της άσκησης πυρακτώνονται από σχετικό ενδιαφέρον, αλλά ελάχιστοι έως κανείς έρχονται στο πεδίο. Η απομόνωση των τοπίων, η επικινδυνότητα του επιχειρήματος ή η ευκολία ροής των λόγων σε σχέση με την πράξη παίζουν απευκταίο ρόλο; Ίσως τα τρία μαζί ή κι άλλα περισσότερα, σαν την ατομικότητα ή την έλλειψη συνεργασίας κι εμπιστοσύνης.

Παιδικές μνήμες ανέβλυζαν δυνατά, μόλις αρχίσαμε να κατεβαίνουμε στο φαράγγι του Χάντακα, για να δούμε από κοντά ένα μπλοκ βράχων στη δεξιά όχθη του λάκκου. Στις σουρβάλες (καταρράκτες) και τα βιρά (βάθρες) του μάθαμε μαθητές Δημοτικού να κολυμπάμε. Βαδίζοντας σε εκτεθειμένα μονοπάτια, που σε περίπτωση πτώσης, σήμαιναν βαρύ τραυματισμό, αν όχι θάνατο. Τότε δεν νιώθαμε κανέναν κίνδυνο, λόγω της προεφηβικής ηλικίας ή της άμεσης επαφής με τη φύση. Εκτός από τον ομήλικό μου Ζήση, που πολύ παλιά είχε κτυπήσει στο κεφάλι, πέφτοντας από μονοπάτι 4+/5-, ήμουν παρών, κανείς δεν έπαθε ποτέ τίποτα εκεί, ούτε η προφορική μνήμη διέσωσε κάτι.

Το μπλοκ των βράχων που από απόσταση φαινόταν κατάγερο, ήταν τελικά χίλια κομμάτια. Οπότε διαπερνώντας το ρέμα που κυλούσε ρωμαλέα, κατευθυνθήκαμε μεταξύ Τρανής και Μικρής Σουρβάλας, στο πεδίο που είχαμε εντοπίσει μια πρότερη μέρα με τον Τέο. Ανεβήκαμε από το παλιό, παιδικό μονοπάτι, απλώνοντας σκοινιά για ασφάλεια, κι εγκατασταθήκαμε στην αριστερή όχθη του γκρεμού, κάτω ακριβώς από το κιόσκι της σημερινής γεώτρησης.

sk-etoim

Γιώργος Γκάλιος και Τέο Φασούλας ετοιμάζονται για το άνοιγμα της διαδρομής «60 και βάλε θεατές», ο οποία βρίσκεται στα αριστερά. Πίσω τους στο βάθος ο καταρράκτης της «Μικρής Σουρβάλας»

Ρελέ σε μια γκορτσιά κι ο Γιώργος ανέλαβε δράση. Με ασφάλεια τον Τέο φορτώθηκε όλα τα υλικά και κατέβηκε στη βάση της νέας διαδρομής. Ανεβαίνοντας καθάριζε και βαρούσε βύσματα με το τρυπάνι. Αν και η διαδρομή δεν ήταν, μάλλον, μεγαλύτερη από 10 μέτρα, δεν υπήρχε ούτε οπτική ούτε ακουστική επικοινωνία μεταξύ τους, διότι ο βράχος ήταν αρνητικός και το βάγμα των καταρρακτών γέμιζε τον αιθέρα. Μόνον κατά την τοποθέτηση της 5ης ασφάλειας τον είδαμε. Ανέβηκε περιχαρής επάνω και αποσύρθηκε για ανάπαυση προτρέποντάς μας να μπούμε στη διαδρομή. Την έδινε περίπου 6b+.

Ασφάλισα τον Τέο από έναν χαμηλό ισχνό κέδρο με δυο ιμάντες και κατέβηκα στην άκρη του γκρεμού για να μη ζορίζονται τα σκοινιά. Τον πήρα πάνω μου. Κατεβαίνοντας αυτός με ραπέλ ως τη βάση, γρήγορα τον έχασα. Η επικοινωνία μας διεξαγόταν αποκλειστικά μέσω της τάσης του σκοινιού. Ποιος είπε πως η λεκτική αντίστοιχη δεσπόζει όλων των υπόλοιπων; Όταν έπειτα από ώρα τον είδα, χαρήκαμε. Ανέβηκε. «Σειρά σου», είπε, «βγάλε το φούτερ, θα τα δεις όλα!».

Φορώντας κοντομάνικο προσγειώθηκα δίπλα στο λάκκο. Έβαλα τα αναρριχητικά υποδήματα και μπήκα στη διαδρομή. Άρνηση. Αδιόρατα πατήματα για τα πόδια, επικλινή όλα και γλιστερά για τα χέρια. Απασφάλισα το σακούλι με τη μαγνησία κι έχωσα γενναία τα δάχτυλα μέσα. Με τα ψέματα κέρδιζα μέτρα, άρμεξα κρυφά κι ένα σετάκι. Ο ιδρώτας ποτάμι. Βγάζοντας το κεφάλι από την άρνηση, είδα τον  φιλοσκώμμονα Τέο να γελάει μιμούμενος την κλασική ελληνική χειρονομία του μέσου δακτύλου, η οποία δήλωνε τη δυσκολία του πράγματος.

Ασφάλιση σχοινοσυντρόφου κατευθείαν από το σώμα. Η δυναμική αυτή τεχνική εφαρμόζεται σε δύσκολα πεδία ή όταν δεν υπάρχει οπτική και λεκτική επικοινωνία μεταξύ των δύο εμπλεκομένων

Ασφάλιση σχοινοσυντρόφου κατευθείαν από το σώμα. Η δυναμική αυτή τεχνική εφαρμόζεται σε δύσκολα πεδία ή όταν δεν υπάρχει οπτική και λεκτική επικοινωνία μεταξύ των δύο αναρριχητών

Λίγο πριν φτάσω στο κέδρινο ρελέ, άρχισε ξαφνικά η βροχή. Ταχύτατο μάζεμα των υλικών κι ομαδική καταφυγή στη ταβέρνα του Στάμου για άλας, γλυκογόνο και πρωτεΐνες. Απέμενε το όνομα της διαδρομής. Θα την λέγαμε 60 και βάλε θεατές, αφού οι μόνοι περιεστώτες, εκτός του σκύλου μας, του Τζώνυ, ήταν ένα κοπάδι αμνοεριφίων, μαζί με τον ποιμένα του συν τρία μαντρόσκυλα, κι ένα τεράστιο γεράκι που μετεωριζόταν ψηλά, ίσως επειδή είχαμε εισχωρήσει στον βιότοπό του.

Συμφωνήσαμε την επόμενη φορά να προσέλθουμε κι ως φαραγγιστές. Να κατηφορίσουμε (canyoning) το Χάντακα μέσα από την κοίτη του, εξοπλισμένοι με στολές νεοπρενίου.

Γενικές απώλειες ΣΚ: ένα σετάκι, ένα φρεντάκι και συνήθη επιδερμικά τραύματα. Ιδιαίτερα κέρδη: κατάκτηση ανέγγιχτων εδαφών κι ακροβασίες μεταξύ φοβίας και ικανοτήτων, με τις δεύτερες να κερδίζουν. Διαχυτότατη εμπιστοσύνη, άπλετη συνεργασία, ταχύτατη ανταπόκριση και πρωταθλητισμός σε αστειότητες.

Ετικέτες: , , , , , ,

Πρόγραμμα (και κείμενα ομιλιών) συνεδρίου Αιανής 26η Απριλίου 2014

ΑΦΙΣΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΑΙΑΝΗΣ 26.04.14

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ 10.30΄-10.45΄

 

ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΟΣ ΛΟΓΟΣ 10.45΄-11.00΄

Ζιώτα Χριστίνα  Ιστορικά διαχρονικά Αιανής και Τσιαρτσιαμπά

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , ,

Οι Λαζαρίνες της Αιανής και των περιχώρων: όψεις ενός μεσαιωνικού εθίμου

 

Τέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια (Αρχείο Δημοτικού Σχολείου Αιανής)

Τέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια (Αρχείο Δημοτικού Σχολείου ΑιαΤέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια

Στο παρόν κείμενο σχολιάζονται: η ονομασία του κεντρικού άσματος «τσιντζιρό», η ενυπάρχουσα κλητική προσφώνηση «μάικου» και το προτιμητέο έδεσμα, η «κανναβουρόπτα». Προτείνονται τέλος ορισμένες απαραίτητες τουριστικές διανθίσεις του εθίμου

 

Τα δρώμενα

Είναι συνήθης η γέννηση νέων ηθών κι εθίμων κι ο θάνατος παλαιών. Μερικά από τα τελευταία, που πριν από τρεις περίπου δεκαετίες είχαν σταματήσει τελείως ή εκτυλίσσονταν υποτονικά, ανθίζουν σήμερα χάρη στην κρατική υποστύλωση. Ένα από αυτά είναι οι Λαζαρίνες, «γυναικονυμφικό» (Λουκάτος 1995:53) κατά βάσιν έθιμο των Βαλκανίων, που συναντάται στον κορμό της χώρας και κυρίως στο Βορρά. Σύμφωνα με αυτό έφηβες κόρες ντυμένες με μεσαιωνικές στολές γύριζαν κατά ομάδες στους μαχαλάδες ζητώντας αντίτιμο. Έπειτα χόρευαν και τραγουδούσαν όλες μαζί έξω από την ενοριακή εκκλησία –στην αυστηρά ανδροκρατούμενη Αλβανία οι αντίστοιχες ομάδες αποτελούνταν παλαιότερα από ένοπλα αγόρια (Μέγας 1956:143).

Τα δρώμενα του εθίμου στην Αιανή περιέγραψε με εξαιρετική λεπτομέρεια ο εκλιπών δάσκαλος Κωνσταντίνος Σιαμπανόπουλος στο βιβλίο του Οι Λαζαρίνες, που τυπώθηκε στη Θεσσαλονίκη ιδίοις εξόδοις το 1973 κι επανεκδόθηκε με διάφορες, πολιτικών κατά βάσιν κινήτρων, φωτογραφικές και τραγουδιστικές προσθαφαιρέσεις από το Δήμο Αιανής το 1988.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , ,

Η Κάλιανη (Αιανή) στην αυγή του 20ού αιώνα: ο εκλογικός κατάλογος του 1908

σφραγίδα-Κάλιανης-1908

 

Αποτύπωμα σφραγίδας του οικισμού Κάλιανη στα τέλη του 19ου αιώνα με την οποία οι μουχταροαζάδες (κοινοτικοί σύμβουλοι) επιβεβαίωναν την εξουσία τους κατά την αποστολή της επίσημης αλληλογραφίας τους. Αναγράφει στα οθωμανικά «τσιφτλίκ Κάλιανη» (μετάφραση Γεωργίου Σαλακίδη)

 

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε παλαιότερα σε περιοδικό της Κοζάνης. Ακόμη σε ιστοχώρο της ιδίας πόλης όπου όμως σήμερα δεν ανευρίσκεται. Προσφέρεται σήμερα χτενισμένο ελαφρώς ως κοινό κτήμα: στους ερευνητές και φιλίστορες ως βήμα σύγκρισης, λήψης ιδεών ή εύρεσης πηγών, σε όλους ως αγαλλίαμα μνήμης.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , ,

Du Lupo μουσική βραδιά

2.jpg

Φίλιππος Γιαννάκης και Δημήτριος Βαβλιάρας (Du Lupo) σε έντεχνη -ροκ μουσική βραδιά στο καφέ Ιδιόμελο Αιανής 22.07.10

Ετικέτες: , ,

ΤΡΙΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ 25η ΜΑΡΤΙΟΥ 1821

35.jpg

Πατώντας στους παρακάτω συνδέσμους, μπορείτε να διαβάσετε τα εξής κείμενα του γράφοντος:

Έκαστο εκφράζει αναζητήσεις της εποχής δημιουργίας του. Αν γράφονταν σήμερα, θα ήταν οπωσδήποτε εν πολλοίς ή ολίγοις διαφορετικό

Ετικέτες: , , , , ,

Η ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΖΩΝΗ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΟΨΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗΣ

Ανακοίνωση του Δρ Θαν. Καλλιανιώτη στην ημερίδα «η Ευέλικτη Ζώνη και η εφαρμογή της στο Δημοτικό Σχολείο» που διοργάνωσε το Γραφείο Σχολικών Συμβούλων ΠΕ ν. Γρεβενών στο 4ο -7ο ΔΣ Γρεβενών την 9.9.08

ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , ,

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ

Για να αναγνώσετε το βιογραφικό μου ανοίξτε το σύνδεσμο http://blogs.sch.gr/ssgr1/wp-admin/post.php?post=80&action=edit&message=1

Ετικέτες: , , , , , , ,

Top
...
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων