Άρθρα κατηγορίας "ΛΑΪΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ"

Αντεπανάσταση στους κόλπους του 28ου συντάγματος ΕΛΑΣ 1943-44

1. Όψη της κωμόπολης του Πενταλόφου, όπου διεξήχθη το ανταρτοδικείο του ΕΛΑΣ το καλοκαίρι του 1944

Ανακοίνωση του γράφοντος σε συνέδριο με τίτλο Ιστοριογραφικές αναζητήσεις της νεότερης και σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας. Οργάνωση: Ένωση Επιστημόνων Δυτικής Μακεδονίας «ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ» – Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών Καστοριάς «ΘΩΜΑΣ ΜΑΝΔΑΚΑΣΗΣ». Καστοριά, Esperos Pallas 24.05.2015 [ανακτενίστηκε 15.10.2018]

 

Καλοκαίρι ‘44 η ΙΧ μεραρχία του ΕΛΑΣ καταδίκασε σε θάνατο και σε βαριές ποινές ανώτερα στελέχη του 28ου συντάγματός της με την επίκριση ότι με το πρόσχημα του Μακεδονικού Ζητήματος απεργάζονταν αντεπανάσταση στους κόλπους των ανταρτών.

 

Προκαταρτικά ερωτήματα

Καθώς όμως οι κατηγορίες αναφέρονταν σε παρελθόντα γεγονότα, των Χριστουγέννων του προηγούμενου έτους, προξενεί εντύπωση η άργητα της δίκης, χρόνος περισσότερος από ένα εξάμηνο. Οι δε κατηγορούμενοι είχαν φυλακισθεί καιρό, τέσσερις ή πέντε μήνες.[1]

Έπειτα, γιατί προήδρευε του ανταρτοδικείου άνδρας της διεύθυνσης δικαστικού της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας, πρώην πρωτοδίκης στη Θεσσαλονίκη κι εθνοσύμβουλος,[2] δηλαδή βουλευτής της κυβέρνησης του βουνού, κι όχι ο αντίστοιχος της ΙΧ μεραρχίας όπου ανήκε η μονάδα των ανταρτών; Θεωρούσαν μήπως τον τελευταίο υποδεέστερο ή συνέτρεχε κάτι άλλο;  Ακόμη, ποιος ο λόγος που λαϊκός επίτροπος, δηλαδή εισαγγελέας, ορίστηκε, πάλι, από άλλη μονάδα, την Χ μεραρχία του ΕΛΑΣ, κι όχι από τον εντόπια ΙΧ;[3] Δινόταν ιδιαίτερη βαρύτητα στη διεξαγωγή της μομφής;

Επιπλέον, ως «αντιπρόσωπος» του συντάγματος και μέλος του ιδίου ανταρτοδικείου, εκτός των μονίμων αξιωματικών, υπήρξε ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Αριστοτέλης Χουτούρας ή Αρειανός (γνωστότερος ως Αρριανός), διοικητής του 3/28 τάγματος, ορθότερα στρατιωτικός αρχηγός του Αποσπάσματος Βιτσίου του ΕΛΑΣ. Σχετιζόταν η επιλογή αυτή με τους Βρετανούς συνδέσμους, που είχαν έδρα τον Πεντάλοφο, επειδή ο Αρειανός ήταν αρεστός σ΄ αυτούς ως ανδρείος κι ευθύς άνδρας; Η επιλογή του είχε σχέση με την επιθυμία του ΕΑΜ/ΚΚΕ, παρά τα παραστρατήματα, να παραμείνει μονίμως στο «συμμαχικό στέγαστρο»;[4]

Ύστερα, είχαν άμεση σχέση με το ζήτημα οι εαμικές μομφές εναντίον των οργανώσεων ΥΒΕ/ΠΑΟ (Υπερασπισταί Βορείου Ελλάδος/Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση) κι ΕΚΑ (Εθνική Κοινωνική Άμυνα); Όπως και του θεωρούμενου πνευματικού τους πατέρα συνταγματάρχη Αθανασίου Χρυσοχόου, κατοίκου Θεσσαλονίκης και υψηλόβαθμου αξιωματούχου της Ελληνικής Πολιτείας;

Εμπλεκόταν πράγματι το ΣΝΟΦ (στη βουλγαρική СНОФ-Славяномакедонският народоосвободителен фронт), το σλαβομακεδονικό δηλαδή ΕΑΜ, στο τράνταγμα των σπλάχνων του 28ου συντάγματος; Αν ναι, πόσο; Και γιατί δεν υπήρχε υψηλόβαθμος Σλαβομακεδόνας μάρτυρας στη δίκη, παρά μόνον Πρόσφυγες κι εντόπιοι ελληνόφωνοι;

Τέλος, η αιτίαση εδραζόταν σε μια μεστή σκηνή ανατροπής ή σε ασύνδετες αχνές ψηφίδες;

 

Οι κατηγορίες

Δυστυχώς ελλείπουν ικανές αποδείξεις για την κατηγορία της αντεπανάστασης. «Αναπτύχτηκε» μόνον προφορικώς από τον λαϊκό επίτροπο (εισαγγελέα), όπως μας πληροφορούν τα πρακτικά του ανταρτοδικείου. Ήταν λογικό κι αναμενόμενο να μην γραφεί, διότι και έλειπαν στέρεες αποδείξεις και αποτελούσε παράδειγμα δίωξης ακαδημαϊκού τύπου συζητήσεων μεταξύ των συνωμοτών. Αν θανατώνονταν οι σκέψεις και τα λόγια, οι πράξεις με ποιο αντίστοιχο ρήμα άραγε επρόκειτο να καταδικαστούν;

Ελάχιστα εμπιστεύεται ο αδέσμευτος θεράπων της Ιστορίας όσα καλύπτουν  περιόδους πολέμων, ειδικά τα καταγραφόμενα από δημόσιους φορείς ή εμπλεκόμενες παρατάξεις, για τον λόγο ότι οι συντάκτες τους γνωρίζουν πως θα παραμείνουν στον χρόνο. Περισσότερη αλήθεια περιέχουν αποστασιοποιημένες, κάπως, πληροφορίες, όταν συνδυαστούν με προφορικές πηγές παθόντων, τη λογική και την ανθρωπογεωγραφία του χώρου. Ένα παράδειγμα, μιας και αρκετά από τα εξεταζόμενα γεγονότα εκτυλίχτηκαν στον οικισμό Λάγκα, έδρα του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ: έπειτα από γερμανική καταδρομή εναντίον της την 3η Οκτωβρίου 1943 ανακοινωθέν των ανταρτών περηφανεύτηκε πως μετά από πολύωρη μάχη ο εχθρός αποσύρθηκε με απώλειες.[5] Αντίθετα, ο Βρετανός σύνδεσμος της περιοχής καυτηριάζει: Δεν υπήρξε αληθινή μάχη: η μόνη αντίδραση [των ανταρτών] ήταν πολυβολισμοί από τα 1500 μέτρα, πολύ μακρινοί για να είναι αποτελεσματικοί.[6] Με την τελευταία άποψη συνοδοιπορεί κι ερευνήτρια από το ίδιο χωριό.[7] Ποιους θα πιστέψουμε;

Άλλο παράδειγμα πίστης ή αναξιοπιστίας: μάρτυρας στο ανταρτοδικείο μας πληροφορεί ότι δεν καταγράφτηκαν όλα στα πρακτικά της δίκης, λ.χ. οι αντιδράσεις των κατηγορουμένων στις απειλές των στρατοδικών.[8] Ακόμη, θεωρήθηκαν αναληθή από τους δικαστές παράπονα για ξυλοκοπήματα κατηγορουμένων και μαρτύρων.[9] Επίσης αποσιωπούνται και ύστερες καταγραφές για δαρμούς μαρτύρων κατά τη διάρκεια της προανάκρισης.[10]

Υπήρχε άραγε τέτοιου είδους ή και χειρότερη βία εκ μέρους του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ; Οι περισσότεροι κομουνιστές αρχηγοί των ανταρτικών ομάδων ήταν απόκληροι της τύχης, λησταί, εγκληματίαι, τρελλοί, τυχοδιώκται οι οποίοι προβλέπουν τους εαυτούς των ηγέτας της Ελλάδος έγραφε Έλληνας αξιωματικός της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής (ΒΣΑ).[11] Σύμφωνα με τους καλούς γνώστες της εποχής η γνώμη του εξέφραζε άριστα ένα υποσύνολο της πραγματικότητας, το σκοτεινό. Φυσικά και ενυπήρχαν στους αντάρτες, όπως και σε όλο το φάσμα των ενόπλων της εποχής, άνδρες εκ γενετής βίαιοι, που εξωτερίκευαν τα απεχθή ένστικτά τους ευνοούμενοι από την ανωνυμία-ψευδωνυμία και την πολεμική συγκυρία. Ειδικά η τελευταία συγκάλυπτε αχρείαστα πλημμελήματα και ανυπόφορα κακουργήματα με δύο συγχωρητικά πέπλα: την εκδίωξη των κατακτητών-συνεργατών και την συνακόλουθη ποθούμενη λαοκρατία.

Ποτέ όμως δεν διατυπωνόταν γραπτά η βία στα πολυπληθή έντυπα της πολιτικής επικοινωνίας του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Με αποτέλεσμα να σχηματίζονται από τότε λανθασμένες ερμηνείες. Καθώς σήμερα σπανίζουν οι αυτόπτες κι αυτήκοοι μάρτυρες του σκληρού παρελθόντος, η απουσία βίαιων αναφορών επιτρέπει να φωτίζεται κάτι που δεν υπήρχε, η ειρηνική καθολική αποδοχή. Πλανεύοντας συνεπώς και παραπλανώντας αθώους ή άπειρους μελετητές κι επιτρέποντας μια ωραιοποιημένη απλοϊκή αφήγηση μιας δυσειδούς σύνθετης εποχής.

Σύμφωνα λοιπόν με την μοναδική πρωτογενή πηγή μας, τα πρακτικά της δίκης, θα στασίαζαν δυο λόχοι του συντάγματος με διοικητές εθνικόφρονες αξιωματικούς. Η κίνηση θα ενισχυόταν από το διαμοιρασμό όπλων σε ντόπιους (ελληνόφωνους) και πρόσφυγες πολίτες. Οι συνωμότες θα έκοβαν τις επικοινωνίες και θα καλούσαν την ηγεσία των ανταρτών του όρους Βιτσίου στο ελληνόφωνο χωριό Λάγκα, έδρα της μονάδας, προς αιχμαλωτισμόν των. Έπειτα, αφού εξασφάλιζαν με ένοπλη κατοχή τον σλαβόφωνο οικισμό Πετροπουλάκι, θα βάδιζαν εναντίον του Πενταλόφου, έδρα της ΙΧ μεραρχίας, προς κατάληψίν του.

Αν συμμετείχε στη στάση και το γειτονικό 53ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ, η περιοχή θα αποτελούσε σημαντικό αντιεαμικό θύλακα, τόσο λόγω του ορεινού της εδάφους όσο κι επειδή συνόρευε με την περιοχή όπου δρούσε ο ΕΔΕΣ.

Η άποψη των Βρετανών δεν εξακριβωνόταν, παρά τις καταφανείς μομφές εναντίον ενός Έλληνα μονίμου αξιωματικού, μέλους της ΒΣΑ.

 

2. Πεντάλοφος 1944. Από αριστερά πρώτος ο ταγματάρχης Μπιλ Τζόνσον. Τρίτος ο λοχαγός Πάτρικ Έβανς, διοικητής υποτομέως Βιτσίου. Έκτος ο λοχίας Κάιτ των ΤΥΚ Βιτσίου. Στην πόρτα μπροστά ο Νεοζηλανδός αντισυνταγματάρχης Άρθουρ Έντμοντς.

 

Σε περίπτωση αποτυχίας υπήρχε η διέξοδος να βαδίζουν στην Ήπειρο κι ενταχθούν στον ΕΔΕΣ.

Οι εύκολες ενέργειες, λοιπόν, των πραξικοπηματιών ήταν:

α) η διακοπή των τηλεγραφικών επικοινωνιών με μια απλή τανάλια

β) η κυριαρχία στο Πετροπουλάκι, χωριό χτισμένο σε ύψωμα, που ήλεγχε τον κάμπο της Καστοριάς, ώστε να εξασφαλιστεί τυχόν επίθεση ανταρτών εκ μέρους του Βιτσίου, αλλά και κομιτατζήδων ή Γερμανών

γ) η κατάληψη του οικισμού Λάγκα, έδρας του συντάγματος. Οι κάτοικοί της δεν ήταν φιλικοί στους σλαβόφωνους, καθώς οι Γερμανοί σε πρόσφατη επιχείρηση είχαν κάψει το 70% των οικιών της και διαγουμίσει την ολόκληρη συνοδευόμενοι από κομιτατζήδες.[12] Την ίδια στάση είχαν οι κάτοικοι και παλαιότερα, αφού το χωριό ήταν έδρα Μακεδονομάχων.[13] Παρά τα εκ του αντιθέτου λεγόμενα από Βούλγαρους απογραφείς[14] η Λάγκα ήταν ανέκαθεν ελληνόφωνο χωριό[15]

δ) η πρόσκληση των ελασιτών διοικητών του Βιτσίου στην έδρα του συντάγματος και η αιχμαλωσία τους

Η κατάληψη του Πενταλόφου, έδρας της ΙΧ μεραρχίας του ΕΛΑΣ και του Μακεδονικού Γραφείου του ΚΚΕ ήταν μάλλον δύσκολη υπόθεση. Δυσκολότερη ακόμη φαίνεται η επαφή με τις δυνάμεις του ΕΔΕΣ, που βρίσκονταν περισσότερο από δυο μέρες δρόμο μακριά. Κι ακόμη πιο απαιτητική αποδεικνύεται η κατήχηση στη συνωμοσία του Λαρισαίου στρατιωτικού διοικητή του γειτονικού 53ου συντάγματος του ΕΛΑΣ αντισυνταγματάρχη ΠΖ Διονυσίου Καράτζιου,[16] που δρούσε με το επαναστατικό παρωνύμιο Μελάς[17], δανεικό μάλλον από τον Μακεδονομάχο Παύλο Μελά.

Η μομφή ότι οι Βρετανοί έτειναν ευήκοα ώτα στις διεργασίες του κινήματος κατέπεσε πριν καν επιχειρηθεί. Δεν είχαν αυτοί υποστηρίξει νωρίτερα ούτε θεωρητικά ούτε πρακτικά την οργάνωση ΠΑΟ, όταν την διέλυσε ο ΕΛΑΣ το φθινόπωρο του 1943. Την θεωρούσαν ασταθή σύμμαχο.[18] Η πρότερη συμμετοχή ΥΒΕ, μητέρας της ΠΑΟ, στην αιχμαλωσία των Ιταλών στη θέση Φαρδύκαμπος Σιάτιστας αποτελούσε βαθύ παρελθόν, μια ένδοξη φωταύγεια της στιγμής. Ο ΕΛΑΣ δείχτηκε ισχυρότερος στα ορεινά του Βοΐου-Γράμμου, ορθότερα πιο τολμηρός και μαχητικότερος κι, εν αντιθέσει με τις οργανώσεις των αξιωματικών, πολεμούσε ασταμάτητα τους Γερμανούς χωρίς να υπολογίζει όπως η ΠΑΟ τα φριχτά αντίποινα[19] που ακολουθούσαν εις βάρος του άμαχου πληθυσμού. Αναμενόμενη, λοιπόν, η στάση της ΒΣΑ ως προς το ΕΑΜ/ΚΚΕ.[20]

Και το ΕΑΜ/ΚΚΕ φυσικά επιθυμούσαν φιλικές σχέσεις με τους Συμμάχους. Αν καταφερόταν εναντίον τους, ποιος θα τους υποστήριζε με κύρος, πολεμικό υλικό και χρηματικούς πόρους; Ήδη οι Βρετανοί είχαν προσφέρει τουλάχιστον 18.000 χρυσές λίρες στην ΙΧ μεραρχία του ΕΛΑΣ και 4.000 αντίστοιχες στα πυρπολημένα χωριά της περιοχής. Χιλιάδες επίσης αντίστοιχες στους Ιταλούς που είχαν παραδοθεί το φθινόπωρο του 1943 και μετά βίας διαβιούσαν στα ορεινά Γρεβενά.[21] Χωρίς το χρήμα ο ΕΛΑΣ δεν θα ήταν κανονικός στρατός, αλλά ρακένδυτες ομάδες οπλοφόρων, τρεφόμενες ισχνά από επιτόπιους πόρους και καταδιωκόμενες και από τον ίδιο τον λαό, όπως συνέβαινε στη Βουλγαρία με τους Σούμσκους (ορεινούς).[22]

Παρομοίως προβληματική θα ήταν κατηγορία εναντίον των Ελλήνων αξιωματικών της ΒΣΑ Καραγεωργίου και Ζώτου, παρόλο που η αντιεαμική τους στάση ήταν δεδομένη. Ο δεύτερος θεωρούνταν από τους εαμίτες αλλά κι από διάφορους κατοίκους ως «κατάσκοπος του Βασιλιά»,[23] κάτι λογικό αφού συνόδευε Βρετανούς, κι ακόμη επειδή καταγόταν από την Ήπειρο, περιοχή του ΕΔΕΣ. Είχε μάλιστα ο φυλακιστεί από Αλβανούς αντάρτες σε επίσκεψη στη χώρα τους,[24] σταλμένος με βρετανική εντολή σε μια προσπάθεια σύνδεσης της SOE Ελλάδος-Αλβανίας.[25] Του δε Καραγεωργίου τον γέροντα πατέρα είχαν φονεύσει με βασανιστήρια οι Κομιτατζήδες στη φυλακή του Άργους Ορεστικού[26] και κατά μια πηγή δράστης ήταν νεαρός από την Πολυκάρπη,[27] μέλος κατόπιν του ΚΚΕ.[28] Οπότε είχε και συναισθηματικές μνήμες εκτός από επαγγελματικές συνήθειες ή βιοποριστικές ανάγκες.

Ούτε οι προσπάθειες σύνδεσης του επίλαρχου Χρήστου Λαζαρίδη, διοικητή του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ, με τον συνταγματάρχη Αθανάσιο Χρυσοχόου, θεωρούμενο αρχηγό κάθε αντιεαμικής οργάνωσης, ευοδώθηκαν. Ο Χρυσοχόου, παλαιός κι έμπειρος επιτελικός αξιωματικός, γνώριζε μάλλον τα πάντα, αλλά δεν συμμετείχε πουθενά άμεσα ο ίδιος. Την αντιγερμανική κι αντιεαμική εργασία είχε αναλάβει στον τομέα του, την Επιθεώρηση Νομαρχιών Μακεδονίας, ο ταγματάρχης Δημήτριος Γερογιαννόπουλος. Γι’ αυτό κι εκτεθείς ολίγον αργότερα ως μέλος μυστικής συμμαχικής οργάνωσης, κατέφυγε στη Μέση Ανατολή.[29]

 

3. Με την κόκκινη επισήμανση η περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας όπου εκτυλίχτηκαν στα γεγονότα

 

Οι κατηγορούμενοι

Κατηγορούμενοι στο ανταρτοδικείο ήταν 14 άνδρες, οικογενειάρχες είτε ανύπαντροι. Μόνιμοι ή έφεδροι αξιωματικοί που υπηρετούσαν στο τοπικό σύνταγμα του ΕΛΑΣ. Γιατροί, δάσκαλοι, δικηγόροι, δικαστικοί, αγροφύλακες και γεωργοί, καταγόμενοι από όλη την Ελλάδα, αλλά μόνιμοι κάτοικοι της περιοχής. Κατά μιαν άποψη άνθρωποι μορφωμένοι τυπικά ή άτυπα και υπολογίσιμοι στην κοινωνία.

Ιδιαίτερος μεταξύ τους ο διοικητής του 28ου συντάγματος του ΕΛΑΣ ταγματάρχης Ιππικού Χρήστος Λαζαρίδης, πρώην μέλος της ΥΒΕ/ΠΑΟ. Είχε ξεκινήσει την σταδιοδρομία του ως κληρωτός οπλίτης, μετείχε στην Μικρασιατική Εκστρατεία και στον πόλεμο του 1940. Όντας αντάρτης της ΥΒΕ/ΠΑΟ πέρασε τον ΕΛΑΣ,[30] προφανώς έπειτα από βρετανική επίνευση, πράξη για την οποία κατηγορήθηκε αργότερα από την οργάνωση των αξιωματικών.[31]

Παρομοίου διαμετρήματος ήταν και οι άλλοι κατηγορούμενοι:

α) ο γιατρός του συντάγματος Κωνσταντίνος Σαμαράς από τα Δελέρια Τυρνάβου, πρώην μέλος πιθανότατα της θεσσαλικής οργάνωσης Φιλική Εταιρία,[32] και κρατούμενος του ΕΛΑΣ για ένα διάστημα πριν προσχωρήσει, μάλλον αναγκαστικά

β) ο λογιστής Θεόδωρος Εφραιμίδης από την Κωνσταντινούπολη, διοικητής λόχου, του οποίου τον αδελφό είχαν εκτελέσει οι Ιταλοί στην Καστοριά[33]

γ) ο δικηγόρος Χαρίλαος Δώδος από τη Θεσσαλονίκη, έφεδρος υπολοχαγός και πολιτευτής της Σοσιαλιστικής Ενώσεως Βορείου Ελλάδος[34]

δ) ο γεωργός Βασίλειος Σμαρόπουλος από τον οικισμό Δραγασιά Βοΐου, επιλοχίας, προφανώς στο Αλβανικό[35]

ε) ο δάσκαλος Κοσμάς Τζουρέλλας από τον Πεντάλοφο, που ως μέλος της ΥΒΕ συμμετείχε στη μάχη του Φαρδυκάμπου κατά των Ιταλών[36]

στ) ο συνάδελφός του Ανδρέας Παπαθανασίου από το Σκαλοχώρι, διοικητής λόχου του ΕΛΑΣ του οποίου τον ξάδερφό του, δάσκαλος κι αυτός, είχαν εκτελέσει οι αντάρτες ως αντιδραστικό μερικούς μήνες νωρίτερα

ζ) ένας ακόμη αξιωματικός, ένας δικηγόρος, ένας αγροφύλακας κι ένας κουρέας από τον γειτονικό οικισμό Σπήλαια.

Εκτός τούτων 150 συνολικά Ελασίτες θεωρήθηκαν ως συμμετέχοντες στην στάση και κρατήθηκαν στη Λάγκα, στον Πεντάλοφο και τον ορεινότερο οικισμό Ζούζουλη.[37] Προφανώς στην πλειονότητά τους ανήκαν νωρίτερα στην ΕΚΑ ή την ΥΒΕ/ΠΑΟ. Επί παραδείγματι ο μόνιμος ανθυπασπιστής ΠΖ Γεώργιος Παπασάββας, μέλος της ΕΚΑ, που δάρθηκε πριν φυλακιστεί.[38] Σίγουρα ήταν περισσότεροι οι απλοί αντάρτες και τα στρατιωτικά στελέχη που διαφωνούσαν με τις επιλογές του ΕΑΜ/ΚΚΕ για τον προσεταιρισμό των κομιτατζήδων,[39] αλλά δίσταζαν να διαφωνήσουν ανοιχτά. Ή απλώς σιωπούσαν.

Από τους κατηγορούμενους πέντε καταδικάστηκαν σε θάνατο και τρεις σε ισόβια. Στάθηκαν όμως πολύ τυχεροί. Λίγες μόνον μέρες αργότερα έλαβε χώραν μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση των Γερμανών εναντίον του Πενταλόφου.[40] Οι φυλακισμένοι ξυπόλητοι και τη συνοδεία ανταρτών οδηγήθηκαν στα ορεινά. Μέσα στη γενική αναστάτωση, μερικοί αιχμαλωτίστηκαν από τους Γερμανούς και μεταφέρθηκαν σε φυλακές της Θεσσαλονίκης.[41] Άλλοι δραπέτευσαν. Ακριβή στοιχεία για τον καθένα, εκτός του Κοσμά Τζουρέλλα που διαφυγών κρύβονταν στο Επταχώρι,[42] ελλείπουν. Η πληροφορία πως συνέχισαν να κρατούνται από τον ΕΛΑΣ,[43] δεν έχει πιστοποιηθεί.

 

Αιτίες διαχωρισμού

Κρίνεται όντως αληθινή η δυσαρέσκεια μέσα στο 28ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ όσο κι εντός των χωρικών της περιοχής εναντίον του ΕΑΜ/ΚΚΕ. Οι αντίθετες αντιλήψεις, βέβαια, των ανθρώπων, δεν ήταν πρωτόγνωρες. Οι πηγές ένταξης σε συλλογικότητες και στρατόπεδα ήταν αρχέγονες: αντιθέσεις εντός κι εκτός των οικογενειών για την περιουσία ή τις γυναίκες, συγκρούσεις ανάμεσα στα φαλκάρια για τους βοσκότοπους, μάχες αγροτών για τη γη και τα νερά. Διαμάχες επίσης περί της κοινοτικής και βουλευτικής εξουσίας. ΄Εξουσία η οποία ευνοούσε συγκεκριμένες ομάδες, πλειοψηφικές όταν έβγαινε με εκλογές, της αρεσκείας της στην περίπτωση που υπερείχε με τη βία. Και ο αφέντης ΕΛΑΣ κρατούσε όπλο.

Ειδικά την συγκεκριμένη περίοδο τα ένστικτα της επιβίωσης, της βίας και της εξουσιαστικής υπεροχής όπως και η αναζήτηση προσφορότερων ή λιγότερα κοπιαστικών συνθηκών ζωής ντύνονταν με νεοφανείς λέξεις και πρωτοποριακές ιδέες, που συνήθως έρχονταν από τις πόλεις ή από άλλα μέρη. Η τρέχουσα αντιπαράθεση των δύο κόσμων είχε διαμορφωθεί ήδη από τα έτη του Μακεδονικού Αγώνα, τον οποίον είχαν ζήσει τόσο οι μεσήλικες όσο και, περισσότερο, οι ηλικιωμένοι. Η φλόγα των αντιθέσεων τροφοδοτήθηκε με τον κομματικό αγώνα για την εξουσία. Ιερείς και δημόσιοι ή κοινοτικοί υπάλληλοι (αξιωματικοί ιδίως,  χωροφύλακες κι αγροφύλακες, ομού και δάσκαλοι) μαζί με φιλήσυχους αγρότες διαχωρίζονταν από ρομαντικούς ιδεολόγους, βλοσυρούς εργάτες, καιροσκόπους ή επαγγελματίες επαναστάτες.

Η συμβάδιση των Ιταλών κατακτητών με σλαβόφωνους χωρικούς, στην οποία παρενέβαινε και η Βουλγαρία, χώρισε φανερά τον κόσμο της Δυτικής Μακεδονίας ήδη από το 1941 σε δύο μέρη. Στο ευπαθέστερο ανήκαν τα ελληνόφωνα ή προσφυγικά χωριά Καστοριάς και Βοΐου, συνοριακά με σλαβόφωνα αντίστοιχα. Εξίσου όμως προβληματισμένοι με τον εξοπλισμό του Κομιτάτου ήταν και οι τοπικοί διοικητές του ΕΛΑΣ για πρακτικούς λόγους. Όταν π.χ. οι αντάρτες κτύπησαν, για πρώτη φορά, τους κομιτατζήδες, στο χωριό Λακκώματα, η διεθνιστική ιδεολογία των πολιτικών καθοδηγητών για μια ειρηνική προσέγγισή τους[44] εκλαμβανόταν από τον απλό αντάρτη έως τον διοικητή του πεδίου ως αβρότατη φλυαρία απόμακρων σαλονιών. Επειδή, κρασπεδωμένα τα Λακκώματα στην αρχή των πεδινών της Καστοριάς, έκλειναν τον διάδρομο επικοινωνίας με το όρος Βίτσι κι εμπόδιζαν τον προσπορισμό απαραίτητων αγαθών, τροφίμων, υλικών, φαρμάκων, από το Άργος Ορεστικό[45] στο βουνό.

 

 

Αναμενόταν επομένως η δυσαρέσκεια εναντίον όσων ζητωκραύγαζαν κάτω από την άνετη ομπρέλα του ΕΑΜ υπέρ του παλιού κομιτατζή Βασίλ Τσακαλάρωφ[46] κι ενοχλούσαν οι φωνές για αυτονομία της Μακεδονίας. Οι απελευθερώσεις σλαβόφωνων συλληφθέντων και η ένταξη κομιτατζήδων στο ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[47] Τα τραγούδια για τον Βούλγαρο κομουνιστή Γκεόργκι Δημητρώφ. Η αποφυγή ανάρτησης της ελληνικής σημαίας.

Περισσότερο απτή ήταν η απαρέσκεια ως προς τα δίκοχα με καρφιτσωμένο μέσα το κόκκινο αστέρι των Γιουγκοσλάβων ανταρτών ή το σφυροδρέπανο. Τα κόκκινα μαντήλια. Ο χαρακτηρισμός του 28ου συντάγματος ως κόκκινου. Κι ακόμα πιο χειροπιαστή η απόκρυψη εγγράφων, η ιταμή αποκάλυψη των αντιπροσώπων του ΕΑΜ ότι τον αγώνα κατά των κατακτητών διοικεί το ΚΚΕ. Η κατήχηση για εγγραφή ανταρτών στο ΚΚΕ. Τι εντύπωση άραγε έδινε καθοδηγητής του ιδίου Κόμματος, πρώην φρούραρχος Άργους Ορεστικού, όταν ρωτήθηκε να επιστρέψει, αν είχε, το κοστούμι του ιατρού Ιωάννη Χατσέρα,[48] πυρόπληκτου από τους κομιτατζήδες και καταφυγόντα στον Πεντάλοφο; Με ποια διαδρομή κατέληξε στα χέρια του;

Επιστέγασμα των δυσαρεσκειών η χρήση των παλιών ονομάτων των χωριών κι όχι των νέων. Όπως το Πετροπουλάκι που ονομαζόταν Έζερετς.

 

Επεξηγήσεις

Υφείρπε ο διαχωρισμός ανάμεσα στους πολιτικούς και στρατιωτικούς αρχηγούς των ανταρτών του ΕΛΑΣ όσο και μεταξύ των στρατιωτικών ηγετών του. Κυρίως όσων ανήκαν πρώτα σε άλλες οργανώσεις και είχαν προσχωρήσει στον ΕΛΑΣ κατόπιν αιχμαλωσίας ή βρετανικής επίνευσης[49] προς αδυνάτισμα της κομουνιστικής επιρροής στους αντάρτες.[50] Επιπλέον επειδή είχαν εκτεθεί στα μάτια των Γερμανών. Διαφορές που επιχρωματίστηκαν ζωηρά με την καταδίωξη και διάλυση των οργανώσεων ΥΒΕ κι ΕΚΑ αρχικά, και μετά της ΠΑΟ. Η μόνη ελπίδα, η καταφυγή στον ΕΔΕΣ είχε αναπτερωθεί, όταν λόχος του υπό τον Δημήτριο Βράγκαλη στρατολόγησε μέλη στα γειτονικά χωριά Χρυσή κι Επταχώρι.[51] Έσβησε όμως τάχιστα με την επίθεση του ΕΛΑΣ εναντίον του ΕΔΕΣ.[52]

Ακαδημαϊκές ήταν, όπως ειπώθηκε και στη δίκη, οι συζητήσεις για την ανατροπή του σκηνικού. Κρυφές κουβέντες σε στενό κύκλο. Βάραινε τους αντιρρησίες η σκιά του τρομερού ΕΛΑΣ, που δεν είχε διστάσει να επιτεθεί αιματηρά στους αντάρτες της ΥΒΕ/ΕΚΑ τον Απρίλιο του 1943 και να εκτελέσει τους αξιωματικούς των, με τους οποίους ένα μήνα νωρίτερα είχε μαζί συμπολεμήσει τους Ιταλούς. Διέλυσε και την ΠΑΟ κι επιτέθηκε εναντίον του ΕΔΕΣ. Όσοι μπορούσαν να οπλίσουν ιδεολογικά την στάση, οι «διαβασμένοι», «αποσύρθηκαν, πάγωσαν».[53]

Οι πλατιά διαδιδόμενες κι ευρέως υποστηριζόμενες από οκνηρούς ερευνητές, βιαστικούς μελετητές ή στρατευμένους ιστορικούς μομφές του ΕΑΜ/ΚΚΕ για τον φιλογερμανισμό της οργάνωσης ΕΚΑ της Κοζάνης είναι το ίδιο διαβλητές με τις αντίστοιχες για την ΥΒΕ και την ΠΑΟ. Η ΕΚΑ, είχε ιδρυθεί στην πόλη της Κοζάνης από αξιωματικούς του Στρατού με την ευλογία του εμπορικού κόσμου στα τέλη του 1942.

«Τοπικό παρακλάδι της ΠΑΟ»[54] δεν υπήρξε ποτέ, απλούστατα διότι είχε δύσει πριν ανατείλει η ΠΑΟ. Η ΕΚΑ δημιουργήθηκε ως αντιστάθμισμα της δράσης ορεινών ενόπλων ομάδων που κατέβαιναν στα πεδινά. Αποτέλεσε ουσιαστικά τον ένοπλο κλάδο της ΥΒΕ.[55] Διαλύθηκε από τον ΕΛΑΣ, οι κύριοι ηγέτες της εκτελέστηκαν και μέλη της προσχώρησαν στους αντάρτες. Οι αντικομουνιστές οπλίτες των αρχών του 1944, που εμφανίστηκαν στην περιοχή, καλύπτονταν κάτω από τον ευχρηστότερο ψευδεπίγραφο τίτλο ΠΑΟ, δεν ανήκαν πια στην ΠΑΟ. Εκατζήδες τους προσονόμαζε δυσφημιστικά το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ,[56] όχι οι ίδιοι, για να καλύψει τις τύψεις της ημαρτημένης διάλυσης της ΕΚΑ.

Καθόλου δεν αναφέρεται στα πρακτικά της δίκης το ΣΝΟΦ, δημιούργημα του ΚΚΕ, του ΕΑΜ[57] όχι, στην περιοχή της Καστοριάς. Ούτε και το αντίστοιχο ΣΑΜ (Σλαβομακεδονικό Απελευθερωτικό Μέτωπο) της Φλώρινας.[58] Επειδή όσο διάστημα ήταν ελεύθεροι οι κατηγορούμενοι -συνελήφθησαν αρχάς 1944- δεν είχε ακόμη δημιουργηθεί ή, ορθότερα, γίνει γνωστό. Η πρώτη ιδρυτική του συνεδρίαση έλαβε χώραν στις 24 Δεκεμβρίου 1943 στον χωριό Πολυάνεμος του όρους Μάλι Μάδι, έπειτα από μυστική προπαρασκευή μερικών μηνών.[59]

Την επίσπευση της επίσημης ίδρυσης του ΣΝΟΦ προφανώς προκάλεσε η διείσδυση Βουλγαρικού Στρατού στα μέσα του Δεκέμβρη του ιδίου έτους στις Πρέσπες. Ο φόβος προσέλκυσης εντοπίων κατοίκων στη βουλγαρική πολιτική ανάγκασε το ΚΚΕ να δημοσιοποιήσει την ύπαρξη του ΣΑΜ,[60] του ΣΝΟΦ δηλαδή της Φλώρινας, τον ίδιο μήνα. Φοβούνταν το ΚΚΕ τον βουλγαρικό αλυτρωτισμό,[61] που είχε αποτύχει να ενσωματώσει ολόκληρη τη Μακεδονία ήδη δύο φορές στα πρόσφατα έτη 1912-1918.[62] Οπότε η ίδρυση του ΣΑΜ/ΣΝΟΦ ήταν μια στιβαρή προς στιγμήν ασπίδα.

Κατά πόσον συνετέλεσε στη δημιουργία ξεχωριστής οργάνωσης Σλαβομακεδόνων η δυσαρέσκεια στους κόλπους του ΕΛΑΣ ως προς το Μακεδονικό Ζήτημα, που ήδη έχει ειρηθεί, είναι θέμα προς μελέτην. Πάντως φαίνεται πως έτσι απαλυνόταν, αφού με την απομάκρυνση των Σνοφιτών έπαψαν οι καθημερινές τριβές μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών μέσα στο σύνταγμα.

Μάλλον είχαν δίκιο οι κινηματίες ως προς το Μακεδονικό Ζήτημα, όπως αποδείχτηκε λίγους μήνες αργότερα, την άνοιξη του 1944, αφού  οι ίδιοι οι δημιουργοί του, δηλαδή το ΚΚΕ, διέλυσαν μέσω του ΕΛΑΣ το ΣΝΟΦ. Το πείραμα της ισοτιμίας των μειονοτήτων στην πράξη ή, ίσως, μιας δοκιμαστικής αυτονομίας είχε αποτύχει. Το ΕΑΜ, μανδύας του ΚΚΕ, είχε προσδεθεί δυνατά στο άρμα των Συμμάχων, σωστότερα της βρετανικής πολιτικής και συνακόλουθα της αυτοεξόριστης Κυβέρνησης του Καΐρου. Γι αυτό και καλούσε ανοιχτά να συντριβούν όσοι ήθελαν να σπάσουν την «ένωση που πέτυχε το Έθνος».[63]

Παρά τις έκτοπες φιοριτούρες είχαν οι επαναστάτες από τότε προσηλωθεί στην Εσπερία.

Από τότε μέχρι σήμερα.

 

Βιβλιογραφία

Αρχεία

Ακαδημία Αθηνών

-Public Record Office, FΟ 286/1159

– PRO, HS 5/218-9, 223

The American School of Classical Studies of Athens
-Αρχείο Κωνσταντίνου Τσάτσου

Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας
-Αρχείο ΚΚΕ, Φ23 και ΠΕΦ 415
Αγώνας [Φλώρινας] 1943

Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης
Νέα Αλήθεια 1945
Ελληνικός Βορράς 1946

Γενικό Επιτελείο Στρατού/Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού
-«Αρχεία Εθνικής Αντίστασης», Ιστορικά Έργα 1998, Αθήνα 1998, τ. 5

Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο
-Αρχείο Ν. Καμπαλούρη

Εφετείο Θεσσαλονίκης
-Πρακτικά συνεδριάσεως του Στρατοδικείου ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ 31/22 Ιουνίου 1944

King’s College London/Military Archives
-GB99, Evans, box 3 και Prentice/Wickstead, Box 1, 2

Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης
-Λυτά έγγραφα
-Δυτική Μακεδονία 1967
-Εθνικός Αγών [Κοζάνης] 1945

Πρωτοδικείο Γρεβενών
-Βουλεύματα Συμβουλίου Πλημμελειοδικών 1946

Πρωτοδικείο Κοζάνης
-Βουλεύματα Συμβουλίου Πλημμελειοδικών, 1949

Υπουργείο των Εξωτερικών
-1944, Κυβέρνηση Καΐρου Φ.9, 10

 

Διατριβές και μεταπτυχιακά

Αθανασιάδης Ανδρέας, Όψεις της πολιτικής και κοινωνικής συγκρότησης στην πόλη της Φλώρινας την περίοδο της «εαμοκρατίας», Νοέμβριος 1944-Μάρτιος 1945, μεταπτυχιακή εργασία στο ΠΤΔΕ Φλώρινας 2017, https://dspace.uowm.gr/xmlui/bitstream/handle/123456789/631/Athanasiadis%20Andreas.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Δορδανάς Στράτος, Αντίποινα των γερμανικών αρχών Κατοχής στη Μακεδονία 1941 -1944, διδακτορική διατριβή στο τμήμα Ιστορίας του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2002, http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/1/mode/2up

Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Οι Πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία κατά την περίοδο 1941 -1946, ΑΠΘ, διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Ιστορίας ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007, http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/19183#page/264/mode/2up

Κουμαρίδης Γεώργιος, Όψεις της κατοχής και της αντίστασης στη δυτική Μακεδονία: η περίπτωση του SNOF, Διπλωματική εργασία, Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας-Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Βόλος 2002, http://ir.lib.uth.gr/bitstream/handle/11615/39878/1802.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Μυλωνάς Γεώργιος, Η δράση των Αξιωματικών στη Δυτική Μακεδονία την περίοδο της Κατοχής, μέσα από τα αρχεία της Υπηρεσίας Στρατιωτικών Αρχείων (Υ.Σ.Α.), Αμύνταιο, Μάρτιος 2018, μεταπτυχιακή εργασία σε ΠΤΔΕ Φλώρινας, https://dspace.uowm.gr/xmlui/bitstream/handle/123456789/939/Mylonas%20Georgios.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Σκαλιδάκης Γιάννης, Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (1944). Ένας τύπος επαναστατικής εξουσίας. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι, Διδακτορική διατριβή που εκπονήθηκε στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2012, http://ikee.lib.auth.gr/record/129184/files/Skalidakis.pdf

 

Βιβλία

Αντωνίου, Κωνσταντίνος, Η Σλαυϊκή και Κομμουνιστική Επιβουλή και η Αντίστασις των Μακεδόνων, Θεσσαλονίκη 1950

Evans Tom, With SOE in Greece: The wartime experiences of Captain Pat Evans, Pen & Sword Military, South Yorkshire England 2018

Hammond L. G. Nicholas, «The policy of the Allied Military Mission in Macedonia 1943-44», Μακεδονία και Θράκη, 1941 –1944: Κατοχή –Αντίσταση –Απελευθέρωση, πρακτικά συνεδρίου στις 9-11.12.94, ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1998, 341-345

Кѫнчовъ В., Македония. Етнография и Статистика, II. Статистика, 43. Костурска Каза, http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_43.htm

Κολιόπουλος Ιωάννης, Λεηλασία φρονημάτων: το μακεδονικό ζήτημα στην κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία 1941 –1944, τ. Α΄ -Β΄, έκδ. β΄, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1995

Κωστόπουλος Τάκης, Με τους αντάρτες στη Δυτική Μακεδονία: Αναμνήσεις από Κατοχή, Εμφύλιο, Τασκένδη, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Μαρτυρίες VII, Βιβλιόραμα-Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, 2006

Μπαϊκάμης Άρης, Τα Όντρια, το βουνό μας, Σύλλογος γόνων Βράχου Καστοριάς, Θεσσαλονίκη 1980

Τακαλιός Ανδρέας (επιμ.),«Ημερολόγιον ζωής ομάδος Γεράκη, μια μαρτυρία για την αντίσταση στη Δυτική Μακεδονία», Αρχειοτάξιο, 9 Μάιος 2005, Αθήνα

Χατσέρας Ι. Δημήτριος, Στ’ απόσκια του Διλόφου. Η ιστορία του γιατρού Ιωάννου Δ. Χατσέρα († 1944) και της οικογενείας του, Θεσσαλονίκη 2010, http://www.msorestis.gr/files/xatseras.pdf

Χρονικό του ένοπλου αγώνα, 94 ΧΡΟΝΙΑ ΚΚΕ, ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ Ν.Ε. ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥ ΚΚΕ, https://ethniki-antistasi-dse.gr/xroniko-elas.html

Χρυσοχόου, Αθανάσιος, Η Κατοχή εν Μακεδονία, βιβλίον πρώτον, Η δράσις του ΚΚΕ, Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1949

 

Άρθρα

Καλλιανιώτης, Θανάσης, «Η Αντίσταση στη Φλώρινα: 1943 -44», Φλώρινα 1912 -2002, Ιστορία και πολιτισμός, ΑΠΘ, Φλώρινα 2004, 309-339, https://blogs.sch.gr/thankall/?p=689

Κολιόπουλος Ιωάννης, Η διαμόρφωση της νέας Μακεδονίας (1798-1870), http://www.imma.edu.gr/imma/history/08.html

Κολιόπουλος Ιωάννης, Η Μακεδονία στη δίνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, http://www.imma.edu.gr/imma/history/14.html

Λιθοξόου Δημήτρης, Οικισμοί της Καστοριάς που αρχίζουν από Λhttp://www.lithoksou.net/p/oikismoi-tis-kastorias-poy-arxizoyn-apo-l

Παπαδόπουλος Βασίλειος, «Αναμνήσεις πριν από 50 χρόνια», Βοϊακή Ζωή 136 (Ιούλ. –Αύγ. 1995) 7 & 137 (Σεπτ. –Οκτ. 1995) 7-8

Παπαθεοδώρου Αθ. Νικόλαος, Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα. Η οικογένεια Νικ. Ματούση, http://www.eleftheria.gr/m/%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1/item/15068-.html

Παπαϊωάννου Μαρία, Μια θρηνητική μελωδία, http://hlaggamou.blogspot.com/2018/10/blog-post.html

Σημειώσεις για τον Εμφύλιο, https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/02/10/gcw-911 όπου παρέμβαση του Makrides Andreas με ανάρτηση κειμένου του Αθανασίου Φροντιστή με τίτλο “Έκθεσις Πολεμικής δράσεως κατά την περίοδον της Εθνικής Αντιστάσεως”

Tovoion Tv Στην Λάγκα Καστοριάς Aerial Video by Dji Phantom 4 (20/2/2017), www.tovoion.com/εναέριες-λήψεις/tovoion-tv-στην-λαγκα-καστοριας-aerial-video-by-dji-phantom-4-2022017/

Τυροβούζης Χρήστος, Η αντιστασιακή ιδεολογία. Μια πρώτη συστηματοποίηση H αντιστασιακή ιδεολογία, Θέσεις – τριμηνιαία επιθεώρηση, http://www.theseis.com/index2.php?option=com_content&do_pdf=1&id=218

 

Εγκλυκλοπαίδειες

Википедия, https://ru.wikipedia.org

 

Ομιλίες

Γούναρης Βασίλειος, Με αφορμή το όνομα. Συγκυρία και στρατηγική στα Βαλκάνια, ομιλία 13 Φεβρ. 2018, https://ekyklos.gr/sb/574-omilia-v-goynari-stin-ekdilosi-tou-kyklou-ideon-me-aformi-to-onoma-sygkyria-kai-stratigiki-sta-valkania.html

 

Συνεντεύξεις

Τζουρέλλας Δημήτριος, συνέντευξη στον Πεντάλοφο το 2002

 

Πηγές εικόνων

1. https://e-ptolemeos.gr/wp-content/uploads/2018/09/pentalofos.jpg

2. Ηammond L. G. Nicholas, The allied military mission and the resistance in West Macedonia, Institute for Balkan Studies, Thessaloniki 1993

Σημειώσεις

[1] Εφετείο Θεσσαλονίκης (ΕΘ), Πρακτικά συνεδριάσεως του Στρατοδικείου ΙΧ Μεραρχίας του ΕΛΑΣ της 22ας Ιουνίου 1944, αρ. 31

[2] Σκαλιδάκης Γιάννης, Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (1944). Ένας τύπος επαναστατικής εξουσίας. Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές παράμετροι, διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2012, σ. 750

[3] Πρωτοδικείο Κοζάνης (ΠΚ), Βουλεύματα Συμβουλίου Πλημμελειοδικών (ΒΣΠ), β. 72/05.09.1949

[4] Η έκφραση «συμμαχικό στέγαστρο» στο Τυροβούζης Χρήστος, «Η αντιστασιακή ιδεολογία. Μια πρώτη συστηματοποίηση H αντιστασιακή ιδεολογία», Θέσεις – τριμηνιαία επιθεώρηση, σ. 14/22

[5] Χρονικό του ένοπλου αγώνα, 94 ΧΡΟΝΙΑ ΚΚΕ, ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ Ν.Ε. ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥ ΚΚΕ, https://ethniki-antistasi-dse.gr/xroniko-elas.html λήμμα Λάγγα

[6] Evans Tom, With SOE in Greece: The wartime experiences of Captain Pat Evans, Pen & Sword Military, South Yorkshire England 2018, σ. 24

[7] Παπαϊωάννου Μαρία, Μια θρηνητική μελωδία, http://hlaggamou.blogspot.com/2018/10/blog-post.html

[8] Χατσέρας Ι. Δημήτριος, Στ’ απόσκια του Διλόφου. Η ιστορία του γιατρού Ιωάννου Δ. Χατσέρα († 1944) και της οικογενείας του, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 153, http://www.msorestis.gr/files/xatseras.pdf

[9] ΕΘ, Πρακτικά, ό.π., σ. 25

[10] Χατσέρας, Στ’ απόσκια, ό.π., σ. 155

[11] Υπουργείο των Εξωτερικών (ΥΠΕΞ), 1944, Κυβέρνηση Καΐρου Φ.9.3, ΥΠΕΞ προς Πρεσβείες και προξενεία, εμπιστευτικόν, Κάιρο α.π.3151/22.04.1944, όπου έκθεσις της σημερινής εν τη Ελευθέρα Ορεινή Ελλάδι καταστάσεως …, Κάιρο 1944, σ.8

[12] Evans, With SOE, ό.π., σ. 24 και Παπαϊωάννου, Μια θρηνητική μελωδία, ό.π.

[13] Μπαϊκάμης Άρης, Τα Όντρια, το βουνό μας, Σύλλογος γόνων Βράχου Καστοριάς, Θεσσαλονίκη 1980, σ. 42 και Λιθοξόου Δημήτρης, Οικισμοί της Καστοριάς που αρχίζουν από Λ  http://www.lithoksou.net/p/oikismoi-tis-kastorias-poy-arxizoyn-apo-l , λήμμα Λάγκα

[14] Кѫнчовъ В., Македония. Етнография и Статистика, II. Статистика, 43. Костурска Каза, http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_43.htm, λήμμα αρ. 104: Лянга

[15] Tovoion Tv Στην Λάγκα Καστοριάς Aerial Video by Dji Phantom 4 (20/2/2017), www.tovoion.com/εναέριες-λήψεις/tovoion-tv-στην-λαγκα-καστοριας-aerial-video-by-dji-phantom-4-2022017/

[16] Διονύσιος Μελάς είναι το ορθόν ονοματεπώνυμό του όπως συνάγεται από επιστολή του προς τον ταγματάρχη Ronald Prentice 25.08.1945, βλ. King’s College London/Military Archives (KCLMA), GB99, Prentice/Wickstead (P/W), Box 2, f. 5/2 Prentice Correspondence

[17] Μυλωνάς Γεώργιος, Η δράση των Αξιωματικών στη Δυτική Μακεδονία την περίοδο της Κατοχής, μέσα από τα αρχεία της Υπηρεσίας Στρατιωτικών Αρχείων (Υ.Σ.Α.), Αμύνταιο, Μάρτιος 2018, μεταπτυχιακή εργασία σε ΠΤΔΕ Φλώρινας, σ. 200

[18] Ακαδημία Αθηνών (AA), Public Record Office (PRO), HS 5/223 [00031], From Colonel Woodhouse, copy, appendix “D”, 04.12.1943

[19] ΑΑ, PRO, HS 5/219 [3-12], From Capt. Baker to Brig Keele?, most secret, Nov. 1943

[20] ΑA, PRO, HS 5/218 [106], κείμενο με τίτλο Politics of his Majesty’s Government towards Greece, FO 20.09.1943

[21] KCLMA, GB99, P/W, Box 1, f. 5/1-2, Post operation reports, general report –Major Prentice, Comd, Nr 1. Area (Macedonia), σ. 5, 13

[22] Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, Αρχείο Ν. Καμπαλούρη [προξένου Ανδριανούπολης επί Κατοχής], πληροφορίες εξ Αλβανίας, Βουλγαρίας και Σερβίας

[23] KCLMA, GB99, P/W, Box 1, sub –area Vitsi reports 2/1/2, Evans, Dendrokhori 9-10.08.1944, most secret

[24] KCLMA, GB99, P/W, Box 2, f. 5/3  Operational Correspondence, Evans to Wick 11.10.1944, Revolt in Local ELAS και στο ίδιο Box 1, f. 5/1-2, Post operation reports, general report –Major Prentice, Comd, Nr 1. Area (Macedonia)

[25] Evans, With SOE, ό.π., σ. 26

[26] ΥΠΕΞ, Κυβέρνηση Καΐρου 1944, Φ10/10.5, Γεγονότα σε νομό Καστοριάς, ΓΕΝ προς ΓΔΜ 18.05.1943

[27] Χρυσοχόου, Αθανάσιος, Η Κατοχή εν Μακεδονία, βιβλίον πρώτον, Η δράσις του ΚΚΕ, Εταιρία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1949, σ. 67

[28] AA, PRO, FΟ 286/1159, αναφορά για το κίνημα Ελεύθερης Μακεδονίας στην περιοχή Φλώρινας 1944 από τον λοχαγό Π. Έβανς, μυστικό, Αθήνα 01.12.1944

[29] Σημειώσεις για τον Εμφύλιο, https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/02/10/gcw-911 όπου παρέμβαση του Makrides Andreas με ανάρτηση κειμένου του Αθανασίου Φροντιστή με τίτλο “Έκθεσις Πολεμικής δράσεως κατά την περίοδον της Εθνικής Αντιστάσεως”

[30] Μυλωνάς, Η δράση των Αξιωματικών, ό,π., σ. 208-9

[31] Αντωνίου, Κωνσταντίνος, Η Σλαυϊκή και Κομμουνιστική Επιβουλή και η Αντίστασις των Μακεδόνων, Θεσσαλονίκη 1950, σ. 152-3

[32] Παπαθεοδώρου Αθ. Νικόλαος, Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα. Η οικογένεια Νικ. Ματούση, http://www.eleftheria.gr/m/%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%B5%CF%81%CF%8E%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1/item/15068-.html

[33] Κοβεντάρειος Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης (ΚΔΒΚ), Λυτά έγγραφα, Υποβολή καταστάσεως φονευθέντων κατά την διάρκειαν της Κατοχής κατοίκων Νομού Καστορίας, Δ.Χ. Καστορίας προς ΓΔΔΜ, α.π.45/3/7ζ, Καστορία 13.10.1945 [συντάκτης  Μαθιουδάκης] και Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, Ελληνικός Βορράς (17.02.1946) 1

[34] The American School of Classical Studies of Athens, Αρχείο Κωνσταντίνου Τσάτσου, http://www.ascsa.edu.gr/index.php/archives/konstantinos-tsatsos-finding-aid-series-iii

[35] ΚΔΒΚ, Εθνικός Αγών [Κοζάνης] (14.10.1945) 2

[36] ΚΔΒΚ, Δυτική Μακεδονία (12.11.1967) και Γενικό Επιτελείο Στρατού/Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, «Αρχεία Εθνικής Αντίστασης», Ιστορικά Έργα 1998, Αθήνα 1998, τ. 5/37/391 κ.ε., ΕΚΘΕΣΙΣ Του Συνταγματάρχου Πεζικού (Π.Δ.) Κοντονάση Ιωάννου «περί της μάχης του Φαρδικάμπου Σιατίστης…, Επίσης Τζουρέλλας Δημήτριος, συνέντευξη στον Πεντάλοφο το 2002

[37] KCLMA, GB99, Evans, box 3, f.6/5, Kastoria Report, Έκθεσις των από της καταρρεύσεως μέχρι σήμερον διαδραματισθέντων εν των Νομώ Καστορίας και περιφερείας Βοΐου γεγονότων, Αθήναι 25.05.1944 [συντάκτης της μάλλον ο διοικητής Χωροφυλακής Καστοριάς Κωνσταντίνος Αντωνίου]

[38] Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Οι Πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία κατά την περίοδο 1941 -1946, ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007 (ανέκδοτη διδακτορική διατριβή στο Τμήμα Ιστορίας ΑΠΘ), σ. 262-3, υποσημείωση 37

[39] Κολιόπουλος Ιωάννης, Η Μακεδονία στη δίνη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, http://www.imma.edu.gr/imma/history/14.html

[40] Δορδανάς Στράτος, Αντίποινα των γερμανικών αρχών Κατοχής στη Μακεδονία 1941 -1944, Διδακτορική διατριβή στο τμήμα Ιστορίας του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 681 κ.ε.

[41] Χατσέρας, Στ’ απόσκια, ό.π., σ. 163

[42] Τζουρέλλας Δημήτριος, συνέντευξη, ό.π.

[43] Δημοτική Βιβλιοθήκη Θεσσαλονίκης, Νέα Αλήθεια (20.2.45) 2

[44] Κολιόπουλος Ιωάννης, Λεηλασία φρονημάτων: το μακεδονικό ζήτημα στην κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία 1941 –1944, τ. Α΄ -Β΄, έκδ. β΄, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1995, τ. Α΄, σ. 88-9

[45] KCLMA, GB99, P/W, Box 2, f. 3/1, ELAS Documents, διαταγή ΙΧ μεραρχίας α.π. 4106/21.08.1944

[46] ΕΘ, Πρακτικά συνεδριάσεως, ό.π., σ. 4, 9

[47] Τακαλιός Ανδρέας (επιμ.),«Ημερολόγιον ζωής ομάδος Γεράκη, μια μαρτυρία για την αντίσταση στη Δυτική Μακεδονία», Αρχειοτάξιο 9 (Μάιος 2005), Αθήνα σ. 92

[48] Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), Αρχείο ΚΚΕ, Φ23/8/44, Ζαχαρίας προς Ρένο 18.03.1944

[49] ΑΑ, RPO, HS 5/232 [127-44], Έκθεση για την κατάσταση στην Ελλάδα σε περίληψη στα ελληνικά, Κάιρο 05.01.1944, ανθυπολοχαγός Λάζαρης Ιωάννης προς F133, 6/310. Επίσης Hammond L. G. Nicholas, «The policy of the Allied Military Mission in Macedonia 1943-44», Μακεδονία και Θράκη, 1941 –1944: Κατοχή –Αντίσταση –Απελευθέρωση, πρακτικά συνεδρίου στις 9-11.12.1994, ΙΜΧΑ, Θεσσαλονίκη 1998, 341-345, σ. 343

[50] KCLMA, GB99, P/W, Box 1, f. 5/1-2, Post operation reports, general report –Major Prentice, Comd, Nr 1. Area (Macedonia) appendix J, σ. 2

[51] Πρωτοδικείο Γρεβενών, Βουλεύματα Συμβουλίου Πλημμελειοδικών, βούλευμα 258/12.06.1946

[52] ΑA, RPO, HS 5/218 [67], Λήπερ σε Ελληνική Κυβέρνηση Καΐρου, Τηλεγράφημα Νο 304/16.10.1943

[53] Κωστόπουλος Τάκης, Με τους αντάρτες στη Δυτική Μακεδονία: Αναμνήσεις από Κατοχή, Εμφύλιο, Τασκένδη, Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, Μαρτυρίες VII, Βιβλιόραμα-Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς, 2006, σ.

[54] Κουμαρίδης Γεώργιος, Όψεις της κατοχής και της αντίστασης στη δυτική Μακεδονία: η περίπτωση του SNOF, Διπλωματική εργασία, Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας-Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, Βόλος 2002, σ. 19

[55] Καλλιανιώτης, Οι Πρόσφυγες, ό.π., σ. 155 κ.ε.

[56] ΑΣΚΙ, ΠΕΦ, Φ415, 23/8/221, Θάνος προς Τάσιο, 11.5.44 και Θάνος προς Θεόφιλο 05.06.1944, ΑΣΚΙ, ΠΕΦ, Φ415, 23/8/224. Επίσης KCLMA, GB99, Evans, box 3, f.6/5, Kastoria Report, ό.π., σ. 39 και Παπαδόπουλος Βασίλειος, «Αναμνήσεις πριν από 50 χρόνια», Βοϊακή Ζωή 136 (Ιούλ. –Αύγ. 1995) 7 & 137 (Σεπτ. –Οκτ. 1995) 7-8

[57] Κουμαρίδης, Όψεις της κατοχής, ό.π., σ. 15

[58] Καλλιανιώτης, Θανάσης, «Η Αντίσταση στη Φλώρινα: 1943 -44», Φλώρινα 1912 -2002, Ιστορία και πολιτισμός, ΑΠΘ, Φλώρινα 2004, 309-339

[59] Википедия, λήμμα Славяномакедонский народно-освободительный фронт, https://ru.wikipedia.org

[60] ΑΣΚΙ, Αγώνας  [Φλώρινας] 27 (20.12.1943) 1

[61] Γούναρης Βασίλειος, «Με αφορμή το όνομα. Συγκυρία και στρατηγική στα Βαλκάνια», ομιλία 13 Φεβρ. 2018, https://ekyklos.gr/sb/574-omilia-v-goynari-stin-ekdilosi-tou-kyklou-ideon-me-aformi-to-onoma-sygkyria-kai-stratigiki-sta-valkania.html

[62] Κολιόπουλος Ιωάννης, Η διαμόρφωση της νέας Μακεδονίας (1798-1870), http://www.imma.edu.gr/imma/history/08.html

[63] Αθανασιάδης Ανδρέας, Όψεις της πολιτικής και κοινωνικής συγκρότησης στην πόλη της Φλώρινας την περίοδο της «εαμοκρατίας», Νοέμβριος 1944 -Μάρτιος 1945, μεταπτυχιακή εργασία στο ΠΤΔΕ Φλώρινας 2017, σ. 32

Ετικέτες: , , , , , , , , ,

H Ιστορία ως όχημα προσωπικής και κοινωνικής αλλαγής

Λεπτομέρεια από την ομιλία. Στο ένα χέρι η ευταξία της γενειάδας, στο άλλο το αλλαχτήρι της οπτικής παρουσίασης. Εικονοληψία: Μαρία Μπρέτσα.

Λεπτομέρεια από την ομιλία. Στο ένα χέρι η ευταξία της γενειάδας, στο άλλο το αλλαχτήρι της οπτικής παρουσίασης. Δεξιά οι προεδρεύοντες. Εικονοληψία της Μαρίας Μπρέτσα.

Ανακοίνωση στο 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο «Η Εκπαίδευση Ενηλίκων ως δίοδος για προσωπική και κοινωνική αλλαγή» 18η ως 19η Νοέμβρη 2016, οργανωμένο από την Ένωση Επιστημόνων Δυτικής Μακεδονίας στην αίθουσα διαλέξεων της πρώην Νομαρχίας Κοζάνης

 

Oρισμός. Τι είναι Ιστορία; Υπάρχουν, χιλιάδες μάλλον, ορισμοί. Ο γράφων θεωρεί πως είναι η λογική ερμηνεία και αφήγηση πράξεων. Αναλυτικότερα, οι συλλογισμοί που εξετάζουν τμήματα της ανθρώπινης δραστηριότητας, ακόμη και τα πιο απίθανα, τεκμηριώνοντάς τα. Η αφήγησή των αποτυπώνεται όχι μόνον κειμενικά, αλλά και εικαστικά, ακουστικά ή κινητικά. Στην ερώτηση αν η Ιστορία εξετάζει και ιδεολογίες, η απάντηση είναι πως οι τελευταίες είναι κάλυμμα υψηλοφρόνων ή υπαφρόνων πράξεων. Οπότε εξετάζονται.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , ,

«Τάσσομαι παρά το πλευρόν της Εθνικής Κυβερνήσεως»: η περίοδος 1967 -1974 μέσα από την οπτική της εφημερίδας Δυτική Μακεδονία

Δεύτερη την 4η Νοεμβρίου 2012 ημέρα συνεδρίας  στο κατάμεστο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης, οργανωμένη από το Λαϊκό Πανεπιστήμιο. Ώρα δύο μεσημέρι η ανακοίνωσή μου με την επικουρία οπτικής παρουσίασης.
Εξηγήθηκε αρχικά η επιλογή της εβδομαδιαίας Δυτικής Μακεδονίας (στο εξής ΔΜ): αναγνωστική κυρίως οικονομία, διότι το σύγχρονό της Θάρρος κυκλοφορούσε καθημερινά. Αφού αντιπολιτευόμενες εφημερίδες δεν εκδίδονταν πια στην πόλη της Κοζάνης, αναγκαστική σπουδή της μονοφωνίας.
Οι λόγοι ενασχόλησης με το θέμα: παιδικές μνήμες και παροντικές ωθήσεις όπως το άνοιγμα νέων διαδρομών στην Ιστορία με την επίσκεψη ενός ανεπεξέργαστου και σκοτεινού εν πολλοίς τοπικού πεδίου.
Τη δομή της ΔΜ παρουσίασε σχετικά πρόσφατα η Κατερίνα Μάτσου σημειώνοντας τον αρχικό της συνεργάτη Κωνσταντίνο Σακκελαρίου, συντάκτη μαχητικής εθνικιστικής εφημερίδας στο μεσοδιάστημα Κατοχικού και κυρίως Εμφυλίου Πολέμου και δασκάλου πιθανώς του επί πέντε δεκαετίες διευθυντή της ΔΜ Ιωάννη Ζηκόπουλου (στο εξής ΙΖ), εφέδρου ανθυπολοχαγού με σπουδές Νομικής.
Η ακολουθία μάλλον επηρέασε το πολιτικό στίγμα της ΔΜ, το οποίο δηλωνόταν καθαρά: «πάντοτε είμεθα εις το πλευρόν πάσης Εθνικής Ελληνικής Κυβερνήσεως». Πρακτικά ωστόσο ο ΙΖ, λάτρης του τόπου του κι αυθορμήτως ειλικρινής, διαφοροποιούταν έως εναντιώσεως αρκετές φορές από τη γραμμή των Αθηνών.
21η Απριλίου 1967 συνελήφθησαν στο νομό Κοζάνης 65 άτομα, τα οποία εξορίστηκαν, γεγονός που δεν αναφέρεται στη ΔΜ, ίσως επειδή δεν εκδόθηκε την 23η Απριλίου ως έπρεπε, αλλά μερικές ημέρες αργότερα. Οι εξορισθέντες ανήκαν στους «άλλους», στους αδελφούς μάλλον των κομμουνιστών (ΚΚΕ) σύμφωνα με την ορολογία της εφημερίδας. Οι «άλλοι» ορίζονταν με πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά κριτήρια και εκτείνονταν από την κορυφή έως την ανώτερη βάση της πυραμίδας: ήταν οι κομμουνισταί και οι πρώτοι εξαδέλφοί τους (Ένωση Κέντρου;), οι αναρχικοί, και γενικώς οι πολιτικοί με τους κομματάρχες και τους κομματαρχίσκους των κομματαρχών.
Από τη διάσταση της Οικονομίας «άλλοι» ήταν οι τρακαδόροι (προφανώς οι καιροσκόποι) και οι πολλά κερδίζοντες επιχειρηματίαι. Ηλικιακά κι εθιμικά «άλλοι» θα μπορούσαν να οριστούν οι αναιδείς νέοι που έτρεφαν μακριά μαλλιά κι επέβαιναν σε θορυβώδη μηχανάκια και ο υπόκοσμος που απολάμβανε τη «μπουζουκοζούγκλα» και το σπάσιμο πιάτων.
Πιο δύσκολα ανιχνεύεται στη ΔΜ η εικόνα των «εμείς». Ήταν ο καλός μέσος Έλλην κι ο πολύς Λαός (αγρότες, εργάτες, κτηνοτρόφοι). Ο Στρατός, τα στελέχη (ανώτερα και κατώτερα) της διοικητικής μηχανής και οι μικροκαταστηματάρχαι. Χωρίς τεκμηριωμένες επεξηγήσεις ευρίσκονται και συνθήματα όπως αναδιοργάνωσιςαναδημιουργία και προάσπισις.
Η αντίθεση παρελθόντος –παρόντος ιχνηλατείται στο δίπολο: απεργίες, νεανική αναίδεια, αύξηση τιμών διατροφής και οικονομικός εκτροχιασμός -προγραμματισμός έργων μεγάλης πνοής, εμπέδωση της τάξης, εξωτερική κι εσωτερική ασφάλεια, οικονομική ανόρθωση και διατήρηση του τιμαρίθμου. Ιδιαίτερη εστίαση στην κατάργηση της Βουλής.
Την μήνιν της «Επαναστάσεως» κατά τους κυβερνώντες, Δικτατορίας ή Χούντας κατά τους αντιπάλους της, δοκίμασαν ήδη από την πρώτη ημέρα παλαιά μέλη του ΚΚΕ και στελέχη τότε της ΕΔΑ σαν τον Αργύρη Στάμο από την Αιανή και το Σπύρο Ζυμάρα από την Κάτω Κώμη, οι οποίοι εκτοπίστηκαν στη Γυάρο. Ακολούθησαν φυλακίσεις και πρόστιμα που μοίραζε το συσταθέν τοπικό Έκτακτο Στρατοδικείο κι έπειτα από μερικούς μήνες προσαγωγές αντιφρονούντων, οι οποίοι απελευθερώνονταν με, κατά βάσιν τυποποιημένες, υπεύθυνες δηλώσεις. Μόνιμη γραπτή επωδός των η, καθ΄ υπαγόρευσιν προφανώς, ομολογία: «τάσσομαι παρά το πλευρόν της Εθνικής Κυβερνήσεως».
Οι συνταγματάρχες διόρισαν στην κορυφή της Διοίκησης μονίμους αξιωματικούς και στη μέση της άτομα εθνικών φρονημάτων. Αιρετή διατηρήθηκε η εκλογή ηγετών σε διάφορους συλλόγους αλλά, όταν έλαβε χώραν, ήρθαν νέα πρόσωπα στο προσκήνιο.
Τα καθεστωτικά προνόμια στελεχών, υποστηρικτών ή απλώς σιωπούντων ήταν οικονομικής και παραστατικής υφής: αξιώματα, κύρος επαφών με την εξουσία, επιδοτήσεις, αποζημιώσεις, αναστολές δανείων. Φυσικά συνοδεύονταν από υποχρεώσεις όπως περιοδείες, ομιλίες, εράνους και κυρίως αίτηση για αφοσίωση στην «Εθνικήν Επανάστασιν».
Στον τομέα της Παιδείας αλλαγές: επανατυπώθηκαν σχολικά βιβλία, επέστρεψε η καθαρεύουσα, καταργήθηκαν τα απογευματινά μαθήματα και πύκνωσαν οι αντικομμουνιστικές ομιλίες. Ξεχωριστό βάρος δόθηκε στην απολιτική ύπαιθρο με την ίδρυση αγροτικών νηπιοτροφείων, νυχτερινών σχολείων και κέντρων επιμόρφωσης, κινήσεις που έβρισκαν, φραστική τουλάχιστον, υποστήριξη από τους συλλόγους των εκπαιδευτικών.
Η στρατιωτική κυβέρνηση δείχτηκε αυστηρή στο πεδίο της Οικολογίας απαγορεύοντας την κλαδονομή δρυών κι αυξάνοντας τα πρόστιμα της λαθροϋλοτομίας, ενώ έγινε προσπάθεια σύμπτυξης ορεινών οικισμών. Στο θηρευτικό όμως τομέα η πολιτική αποδείχτηκε ασταθής.
Ιδιαιτέρως μνημόνευε η ΔΜ την καλυτέρευση ή διάνοιξη του επαρχιακού οδικού δικτύου και τον εξηλεκτρισμό της υπαίθρου με τη θεμελίωση λ.χ. του ΑΗΣ Καρδιάς και του Φράγματος Πολυφύτου. Ακόμη τη διαφύλαξη της μνήμης μέσω της αγοράς του αρχοντικού Βούρκα, τη δημιουργία της Αρχαιολογικής Συλλογής Αιανής, την αναζήτηση λαογραφικού υλικού και τη θεμελίωση του Πνευματικού Κέντρου Κοζάνης.
Στο θρησκευτικό τομέα σημειώθηκαν χειροτονίες ιερέων με γραμματικές γνώσεις Δημοτικού προορισμένων για την απομεμακρυσμένη ύπαιθρο, ενώ διατηρήθηκε ο εκκλησιαστικός χάρτης. Πύκνωναν τα θυρανοίξια ναών και για ένα διάστημα έντονη ηγέρθη συζήτηση περί ανεγέρσεως νέου μητροπολιτικού ναού στην Κοζάνη, για την κατασκευή του οποίου έπρεπε να κατεδαφιστεί το σημερινό κωδωνοστάσιο.
Βρίσκουμε επίσης πληροφορίες για τη στροφή του καθεστώτος προς τη βάση με άτοκα στεγαστικά δάνεια, αναδρομικά υπέρ εργατών, προικοδότηση εργατριών, διαγραφή αγροτικών χρεών και χορήγηση επιδοτήσεων. Ακόμη γνωστοποιούταν η διάθεση στρατιωτικών οχημάτων προς χάριν των πολιτών, οι ανοιχτές πύλες του Διοικητηρίου και οι αιτήσεις για αύξηση των ορόφων στην πόλη.
Η πολιτική επικοινωνία των συνταγματαρχών στοιχειοθετείται με επισκέψεις φοιτητών από τη Θεσσαλονίκη στα χωριά με τη χρήση ή μη κινηματογράφου. Με ενίσχυση εθνικών εορτών όπως η νίκη του Στρατού στο Γράμμο και το Βίτσι το 1949 και δημιουργία νέων αντίστοιχων σαν την πανελλήνια της 21ηςΑπριλίου 1967 ή την τοπική της φράουλας στο Βελβεντό. Υπάρχουν επίσης αναφορές για εκτός θέας τοποθέτηση απαγορευμένων βιβλίων, μετονομασίες οδών και πλατειών και σμιλεύσεις ανδριάντων.
Τα γραφεία παραπόνων έδραζαν αρχικά στις στρατιωτικές, κατόπιν στις πολιτικές αρχές. Ο τεράστιος όμως αριθμός των ανώνυμων καταγγελιών, προφανώς επί προσωπικού κι όχι εξαιτίας πολιτικών αποχρώσεων, ανάγκασε τις ίδιες τις αρχές να διατάξουν τη μελέτη μόνον των επωνύμων αντίστοιχων.
Συμπληρώνοντας τα 60ά του γενέθλια ο διευθυντής της Δυτικής Μακεδονίας Ιωάννης Ζηκόπουλος έδειξε τη ρώμη του: ομιλώντας για την ακρίβεια της βενζίνης, της ζάχαρης και των τηλεφωνημάτων, τους αναδρομικούς φόρους και τη δυστοκία προσέγγισης της εξουσίας και θεωρώντας ως αίτια τους παλιούς «φαυλοκρατικούς νόμους» και την «τρομοκρατικήν ελληνικήν γραφειοκρατία» έγραψε ευκρινώς μεσούσης της επταετίας: «τα κρατικά όργανα …δεν αντελήφθησαν απολύτως την επελθούσαν μεταβολήν».

Ετικέτες: , , ,

«Τάσσομαι παρά το πλευρόν της Εθνικής Κυβερνήσεως»: η περίοδος 1967 -1974 μέσα από την οπτική της εφημερίδας Δυτική Μακεδονία

Δεύτερη την 4η Νοεμβρίου 2012 ημέρα συνεδρίας  στο κατάμεστο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης, οργανωμένη από το Λαϊκό Πανεπιστήμιο. Ώρα δύο μεσημέρι η ανακοίνωσή μου με την επικουρία οπτικής παρουσίασης.

Εξηγήθηκε αρχικά η επιλογή της εβδομαδιαίας Δυτικής Μακεδονίας (στο εξής ΔΜ): αναγνωστική κυρίως οικονομία, διότι το σύγχρονό της Θάρρος κυκλοφορούσε καθημερινά. Αφού αντιπολιτευόμενες εφημερίδες δεν εκδίδονταν πια στην πόλη της Κοζάνης, αναγκαστική σπουδή της μονοφωνίας.

Οι λόγοι ενασχόλησης με το θέμα: παιδικές μνήμες και παροντικές ωθήσεις όπως το άνοιγμα νέων διαδρομών στην Ιστορία με την επίσκεψη ενός ανεπεξέργαστου και σκοτεινού εν πολλοίς τοπικού πεδίου.

Τη δομή της ΔΜ παρουσίασε σχετικά πρόσφατα η Κατερίνα Μάτσου σημειώνοντας τον αρχικό της συνεργάτη Κωνσταντίνο Σακελλαρίου, συντάκτη μαχητικής εθνικιστικής εφημερίδας στο μεσοδιάστημα Κατοχικού και κυρίως Εμφυλίου Πολέμου και δασκάλου πιθανώς του επί πέντε δεκαετίες διευθυντή της ΔΜ Ιωάννη Ζηκόπουλου (στο εξής ΙΖ), εφέδρου ανθυπολοχαγού με σπουδές Νομικής.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Το εγχειρίδιο Ιστορίας της Γ΄ Λυκείου

Χτες 27η Οκτωβρίου 2012, ώρα 18:00 στην αίθουσα 111 του ΤΕΙ Κοζάνης ομίλησα στα πλαίσια του Λαϊκού Πανεπιστημίου Κοζάνης για το ενεστός εγχειρίδιο Ιστορίας της Γ΄ Λυκείου Ιστορία του νεότερου και του σύγχρονου κόσμου (από το 1815 έως σήμερα).

Η ιστορία φορές επαναλαμβάνεται: το υπό παρουσίασιν πόνημα εκδόθηκε το 2007 εις αντικατάστασιν έτερου αντίστοιχου με τίτλο Ιστορία του Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου, που είχε τυπωθεί το 2002, αλλά σχεδόν αμέσως αποσυρθεί από τον τότε σοσιαλιστή υπουργό Παιδείας.

Προς χάριν της επικαιρότητας (αυριανή επέτειος 28ης Οκτωβρίου 1940) η συγκριτική ανάλυση του παλαιού και του νέου βιβλίου περιορίστηκε στα κεφάλαια «Εισβάλλει ο Μουσσολίνι», σ. 201 του αποσυρθέντος, και «Η συμμετοχή της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο…», σ. 118-121 του ενεστώτος.

Σχολιάστηκαν φράσεις του παλαιού βιβλίου όπως η «κακή οργάνωση του στρατού» το 1940 και η άποψη πως «οι Βρετανοί τράπηκαν σε φυγή» το 1941, τις οποίες εύκολα αμφισβητεί κανείς: όσον αφορά στο δεύτερο στην περιοχή μας οι Γερμανοί είχαν αρκετά θύματα κατά το πέρασμα του Αλιάκμονα τον Απρίλιο του 1941 (αρχικά θάφτηκαν σε κοιμητήριο στα στενά του Σαρανταπόρου) από πυρά Βρετανών, Νεοζηλανδών κι Αυστραλών στρατιωτών οπότε η φράση «τράπηκαν σε φυγή» θεωρείται εκτός άλλων και αμάρτυρη.

Συμπληρωματικώς προσφέρθηκε η οπτική της «Νέας Ιστορίας» και η σχέση της Επιστήμης της Κλειούς με τη Διδακτική και την Παιδαγωγική.

Στο δεύτερο μέρος της διάλεξης έγινε λόγος για τους τέσσερις πεπειραμένους συγγραφείς, διδάκτορες Ιστορίας, του τρέχοντος μαθητικού βιβλίου (στο προηγούμενο η ομάδα ήταν δωδεκαμελής). Ακόμη για το κεφάλαιο του Αλβανικού Έπους όπου παρατηρήθηκαν συνοδευτικές πηγές κι αποσπάσματα του κειμένου όπως το ποιος είπε το ΟΧΙ στους Ιταλούς (ειπώθηκε από τον Έλληνα πρωθυπουργό χωρίς να ρωτηθεί κανείς όπως και σήμερα δεν μας ρωτά κανείς για τους επιπολάζοντες φόρους και τις μισθοτομές). Δεν χρειάζονταν άλλωστε, αφού ο Ελληνικός Στρατός είχε από το 1936 ετοιμαστεί για τον πόλεμο κι από τις αρχές του Οκτωβρίου 1940 βρισκόταν πανέτοιμος σε θέσεις μάχης.

Ακόμη η διάλεξη εστίασε στο βάρος όρων και λέξεων, π.χ. «εδάφη κατοικημένα και από αλύτρωτο ελληνικό πληθυσμό» ή η «επικουρία βρετανικού αγήματος» [στην πραγματικότητα συνυπήρχαν όπως ήδη ειπώθηκε με Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς].

Τέλος κουβεντιάστηκε ο ευφυής χαρακτηρισμός ««λαϊκός» πόλεμος» που προσέδωσε ο συγγραφέας ιστορικός Κωνσταντίνος Σβολόπουλος στον τρόπο με τον οποίο οι Κρήτες πολίτες πολέμησαν τους Γερμανούς το Μάιο του 1941.

Στο τρίτο μέρος προτάθηκε μία αλλαγή ημερομηνίας: κατ΄ εμέ η αντεπίθεση του Ελληνικού Στρατού δεν έλαβε χώραν την 14η Νοεμβρίου 1940, αλλά την 1η Νοεμβρίου 1940 όταν το 28ο σύνταγμα ΠΖ της Φλώρινας άρχισε να προελαύνει σταθερά στο αλβανικό έδαφος εναντίον των Ιταλών συλλαμβάνοντας δια της λόγχης 2 αξιωματικούς και 79 οπλίτες Ιταλούς.[1]

Ως έναυσμα της συζήτησης που ακολούθησε επιδείχτηκε στη συνοδευτική παρουσίαση η πρόσφατη δήλωση βουλευτίνας του τοπικού Σύριζα, σύμφωνα με την οποία η 28η Οκτωβρίου 1940 συνδέεται με την Αντίσταση του 1941 -44 και τη Βαρβαρότητα του 2012.


[1] Η Φλώρινα στο Έπος του Σαράντα: Ιστορία των Σιδηρών Συνταγμάτων της, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Univercity Studio Press, Θεσσαλονίκη 2008 (Επιμ. Δορδανάς Στράτος- Θανάσης Καλλιανιώτης- Ιάκωβος Μιχαηλίδης)

Η τοπική Ιστορία στο Γυμνάσιο

Στα πλαίσια του Λαϊκού Πανεπιστημίου εισήγηση χτες 20.10.2012/18:00΄ στην αίθουσα 111 των ΤΕΙ με τίτλο ¨Η τοπική Ιστορία στο Γυμνάσιο». Φοιτητές λιγότεροι από την προηγούμενη φορά, υφίστανται γάμοι τα Σάββατα ήταν η πιο αρεστή εξήγηση.

Τη συνοδεία οπτικής παρουσίασης αναφέρθηκα στις επίσημες πηγές, ήτοι στο ομότιτλο βιβλίο που κυκλοφορεί στα Γυμνάσια και στο αντίστοιχο πιλοτικό που ευρίσκεται σε ψηφιακή μόνο μορφή. Και φυσικά σε διάφορες ανεπίσημες γραπτές και προφορικές άλλες.

Η ανάλυση προχώρησε στα περιεχόμενα του βιβλίου της τοπικής Ιστορίας της Γ΄ Γυμνασίου, κυρίως στην αντίθεση Νέας και Παραδοσιακής Ιστορίας, διαφορά ανύπαρκτη όσον αφορά σε εργαλεία, καθώς ορισμένα για τα οποία επαίρεται η πρώτη (π.χ. η προφορική συλλογή πληροφοριών) έχει χρησιμοποιήσει κατά κόρον στο παρελθόν, αδιατυμπάνιστα όμως, η δεύτερη.

Σχολιάστηκαν έπειτα όροι του συρμού όπως περιβάλλον, διαπολιτισμικότητα, διαφορετικότητα, ετερότητα, κλπ., αντανακλάσεις που πάντα υπήρχαν στις παλαιές κοινωνίες και ποτέ δεν θα σταματήσουν να προστίθενται στις νέες προφανώς κάτω από άλλες λέξεις όπως μνημόνιο – αντιμνημόνιο, πλούσιοι – φτωχοί, κρατικοδίαιτοι – ιδιωτικοί, διανόηση – παρανόηση κλπ.

Επισημάνθηκε μετά η ρωμαλεότητα της Τοπικής Ιστορίας έναντι της Γενικής, το συγκεκριμένο μπροστά στο αφηρημένο. η προσωπικότητα απέναντι στη μάζα, κι έγινε λόγος για το ιστορικό αντικείμενο, αν δηλαδή εστιάζεται αυτό στην ευρύτητα του πεδίου ή στο ίδιο το πρόβλημα.

Ιδιαίτερη μνεία για τους ερασιτέχνες ιστορικούς της υπαίθρου, τους όντως αδιδάκτορες και (τεχνικά) ανεπιστήμονες, φορές ωστόσο καλύτερους από επαγγελματίες ιστορικούς. Άριστοι γνώστες του χώρου, του χρόνου, των γεγονότων και της ζωής οι τοπικοί γραφείς, αποδεικνύονται πολυτιμότατες ιστορικές πηγές όταν ρωτήσεις κατάλληλα κι απροκατάληπτα τα κείμενά τους!

Σχετικώς θίχτηκε η «κίβδηλη» ιστορική συνείδηση, στην οποία κινδυνεύουν άνετα να περιπέσουν τοπικοί ιστοριοδίφες και (παραδοσιακοί) ιστορικοί, γιατί όχι και επαγγελματίες γενικοί, της νέας Ιστορίας, θεράποντες.

Εν κατακλείδι προσφέρθηκαν από το γράφοντα δύο τρέχοντα (αφού ζητείται η βιωματικότητα) θέματα προς επεξεργαστικήν δοκιμήν:

πρώτο: «Οι ιδιαιτεράδες στην Κοζάνη του 2012: έλλειμμα Παιδείας ή ανάγκη επιβίωσης;». Θεωρήθηκε από το ακροατήριο απίθανο να δουλευτεί στην Γ΄ Γυμνασίου. Το αναπάντητο ερώτημα: θα οδηγήσει σε μίση και πάθη ή θα διαλύσει στερεότυπα;

δεύτερο: «Ο Εθνικισμός στην Κοζάνη του 2012» απευθύνθηκε στους φοιτητές του ΛΠΚ κι άρχισε μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα μεταξύ τους συζήτηση όπου διαφάνηκαν ανάμεσα στα άλλα και στερεότυπα του διαφορετικού καθημερινού άλλου.

Η βραδιά έκλεισε με καφέ, γλυκά και περαιτέρω συζήτηση στην «Αναστασία».

Τα βιβλία Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού: 21ος αιώνας

Χθες απόγευμα, ώρα 6:30  ίσως λόγω τεχνικών προβλημάτων, στην αίθουσα 111, κατάμεστη νεαρών ακροατών, των ΤΕΙ Κοζάνης ο γράφων στα πλαίσια μαθημάτων στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης παρουσίασε συγκρίνοντάς τα ταυτοχρόνως  «Τα βιβλία Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού: 21ος αιώνας» .

Ακολούθησε έπειτα διάλογος μεταξύ εκφωνούντος κι ακροατών και μεταξύ των ακροατών. Επίσης τέθηκαν διάφορες ερωτήσεις κι ακόμα ορισμένοι τοποθετήθηκαν επί του ζητήματος.

Για να δείτε τη συνοδευτική οπτική παρουσίαση πατήστε εδώ.

Παρουσιάσεις του νέου βιβλίου Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού

Στα χέρια του γράφοντος περιήλθε το άρτι εκδοθέν βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού προς χρήσιν των μαθητών με τον ακριβή τίτλο «Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου».

Οι συγγραφείς του, Ιωάννης Κολιόπουλος, Αθανάσιος Καλλιανιώτης, Ιάκωβος Μιχαηλίδης και Χαράλαμπος Μηνάογλου, ιστορικοί όλοι και διδάκτορες της νεότερης και σύγχρονης Ιστορίας, επιμελήθηκαν επιπλέον τα συνοδευτικά «Τετράδιο Εργασιών» για το μαθητή και «Βιβλίο Δασκάλου» για τους εκπαιδευτικούς (το τελευταίο δεν ευρέθη σε έντυπη μορφή).

Το διδακτικό αυτό πακέτο κατόπιν πρόσκλησης του ευθαρσούς σχολικού συμβούλου Δημητρίου Πλωμαρίτη θα παρουσιαστεί πρώτη φορά από το γράφοντα στην Πτολεμαΐδα σε δασκάλους της 4ης περιφέρειας ΔΕ Κοζάνης  την 7η Σεπτεμβρίου 2012.

Ακολούθως την 13η του επομένου μηνός ο γράφων θα ασχοληθεί με το ίδιο διδακτικό πακέτο σε εισήγησή του στο Α΄ εξάμηνο του Λαϊκού Πανεπιστημίου Κοζάνης με τίτλο «Τα βιβλία Ιστορίας του Δημοτικού: 21ος αιώνας μ.Χ.»

Οι ενδιαφερόμενοι δάσκαλοι, φιλίστορες ή διανοητές μπορούν να μελετήσουν σχετικώς κατεβάζοντας τα εξής:

Βιβλίο Μαθητή

Τετράδιο Εργασιών

Βιβλίο Δασκάλου

ΔΕΑΠΠΣ -ΑΠΣ

Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ 1950 -2012

Για να δείτε την οπτική παρουσίαση του Δρ. Θανάση Καλλιανιώτη στο μάθημα «Η σύγχρονη εποχή 1950 -2012» (κύκλος Νεότερης και Σύγχρονης Τοπικής Ιστορίας -Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης) πατήστε εδώ

Εμφύλιος Πόλεμος 1945 -1950

Στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης, κύκλος Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία Κοζάνης και περιχώρων, ο Δρ. Θανάσης Καλλιανιώτης στο θεατράκι των Οχληρών την 25η Φεβρουαρίου 2912  ασχολήθηκε με το θέμα Εμφύλιος Πόλεμος 1945 -1950.

Η συνοδευτική οπτική παρουσίαση του μαθήματος, ευρίσκεται εδώ

Η ΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΣΚΙΩΝ: 1940 -1945

Στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης, αμφιθέατρο Οχληρών, Σάββατο 18 Φεβρουαρίου 2012, ώρα 18:00΄,

ο Θανάσης Καλλιανιώτης, BA, MA, PhD Ιστορίας ΑΠΘ, στα πλαίσια του κύκλου Νεότερη και Σύγχρονη Ιστορία της Κοζάνης παρουσιάζει το μάθημα Η έλευση των σκιών: 1940 -1945.

Θα αναλυθεί ο πόλεμος του 1940-41 και η περίοδος της Κατοχής επάνω στον εξής δεκάλογο:

  1. Ιωάννης Μεταξάς και έπος του 40: μόνοι εναντίον όλων.
  2. Ιταλοί, Βούλγαροι, Γερμανοί: ιδεολογία, πολιτική, πραγματικότητα.
  3. Ελληνική Πολιτεία: επιβίωση πληθυσμού, πόλεμος ξένων προπαγανδών.
  4. Ανθέλληνες: Πριγκιπάτο Πίνδου, Κομιτατζήδες, δοσίλογοι.
  5. Οργανώσεις Αντίστασης: οι δεξιές ΥΒΕ, ΕΚΑ, ΠΑΟ, ο κεντρώος ΕΔΕΣ και το αριστερό ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.
  6. Κατοχικός Εμφύλιος Πόλεμος: αιτίες, αφορμές, δολοφονίες, συγκρούσεις, μάχες.
  7. Συμμαχικός παράγων: λίρες, όπλα, κύρος, ηθικό.
  8. Εθνικιστές: ΕΕΕ, ΕΣΟ, ΕΕΣ. Τοπικιστές εναντίον διεθνιστών. Κατά συρροήν εκτελέσεις.
  9. Απελευθέρωση Κοζάνης: βρετανικό αίμα και γερμανικές καραμέλες.
  10. Εαμοκρατία: το κράτος του λαού. Διοίκηση, Δημόσια Τάξη, Φορολογία.

ΦΩΤΟ: Εορδαίος οπλίτης του ΕΕΣ με δίκοχο που φέρει σταυρό και διττή ελληνική σημαία (άσπρες και γαλάζιες λωρίδες), Αρχείο Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης.

[ΣΗΜΕΙΩΣΗ 19.02.12: Για να δείτε τη συνοδευτική οπτική παρουσίαση της διάλεξης, πατήστε εδώ]

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ 1912 -1940

Διαβάστε την οπτική παρουσίαση του Δρ. Θανάση Καλλιανιώτη στα πλαίσια διάλεξης του στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης την 11η Φεβρουαρίου 2012,

με τίτλο «Αναζήτηση ταυτότητας: 1912 -1940″

πατώντας εδώ

Ο ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ 1500 -1912

Διαβάστε την οπτική παρουσίαση του Δρ. Θανάση Καλλιανιώτη, η οποία συνόδευε τη διάλεξη της 4ης Φεβρουαρίου 2012 στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Κοζάνης με τίτλο » Ο Μεσαίωνας: 1500 -1912″,

πατώντας εδώ

Top
...
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων