Άρθρα κατηγορίας "ΑΡΘΡΑ"

Ο φανός της Αιανής: η καταγωγή, η ιστορία και οι ρομαντικές παρακρούσεις ενός βαλκανικού εθίμου

Φανός στην πλατεία του χωριού το Μάρτη του 2008. Διακρίνεται η τεράστια φανοδόκη, όπου καίγονται διάφορα είδη ξύλων

Φανός στην πλατεία του χωριού το Μάρτη του 2008. Διακρίνεται η τεράστια φανοδόκη, όπου καίγονται διάφορα είδη ξύλων

 

Kαλογέρ(οι) Zαμπουργιανοί
πως παέντι απού μνι;
Aς είν” καλά η (Α)ιανή
μια δραχμή έχει του μνι!

(αποκριάτικο τετράστιχο της Κοζάνης)

 

Μετά τον, εδώ και μια βδομάδα, καταιγισμό δημοσιεύσεων κι ακροαμάτων για τους φανούς και την Αποκριά της Κοζάνης καιρός είναι να γραφτεί και λίγη ιστορία για το φανό ή, σωστότερα, για τους φανούς της Αιανής και της ευρύτερης περιοχής της.

Το ζήτημα των φανών έθιξαν παλιότερα αρκετοί ερασιτέχνες λαογράφοι κι όχι λίγοι διανοούμενοι σήμερα, αλλά δεν έχει ακόμα λήξει. Αφ’ ενός επειδή οι περισσότεροι από τους πρώτους στήριξαν το έργο τους επάνω σε ρομαντικά παραμύθια αφ’ ετέρου διότι οι δεύτεροι -με εξαιρέσεις εννοείται- υποστηρίζουν με ζέση τις ίδιες, παραδοσιακού τύπου, οπτικές.

Το ενεστώς κείμενο ανιχνεύει τις αρχές του φανού της Αιανής και ρίχνει φως στην ιστορική του πορεία. Φυσικά και δεν είναι πλήρες, αν δεν μελετηθούν συγκριτικά τα σχετικά ήθη κι έθιμα όλων των βαλκανικών, σύνοικών μας, λαών, ώστε να γίνουν οι φανοί φωτεινοί συνδετικοί δρόμοι κι όχι σκοτεινά διαχωριστικά μονοπάτια, όπως είναι σήμερα.

 

Φανός, ένα μεσαιωνικό έθιμο με ινδοευρωπαϊκές ρίζες

Παρ’ όλο που η ιδιωματική λέξη της Αιανής φανός= πυρσός και δαδί έρχεται από την αρχαιότητα, δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι έφτασε σε μας μέσω της συνεχούς χρήσης της. Γιατί η αρχαία Αιανή μικρή τοπογραφική σχέση έχει με το σημερινό της συνονόματό της χωριό και κατ’ επέκταση με την παλιότερη ονομασία του, την Κάλιανη.

Ας δεχτούμε λοιπόν ότι η αρχαία Αιανή εδράζονταν στο λόφο ονόματι Στ’ ράχ(η) μιγάλ(η), 2χμ ΒΒΑ της σημερινής Αιανής. Ο οικισμός έσβησε κατά τη Ρωμαιοκρατία και οι κάτοικοί της διασκορπίστηκαν. Ακολουθεί σιωπή 1700 χρόνων μέχρι να εμφανιστεί το 1927 το όνομα Αιανή, όταν μεταβαπτίζεται το κεφαλοχώρι Κάλιανη (λασπότοπος στην παλαιοσλαβική). Μια σκοτεινή ιστορική συνέχεια.

Ο σημερινός φανός δεν φαίνεται να σχετίζεται άμεσα με την αρχαιοελληνική σημασία της λέξης και είναι παρακινδυνευμένο να ταυτίζουμε επακριβώς τις αθηναϊκές αρχαίες αστικές γιορτές με τις μακεδονικές αγροτικές αντίστοιχες. Η καταγωγή του εθίμου είναι αρχαία ελληνική αλλά και ιλλυρική, εφ’ όσον ακριβώς το ίδιο έθιμο (παναΐ το λεν οι Αλβανοί) εξόν της φωνητικής του συγγένειας, περιέχει τα ίδια δρώμενα, ήτοι: κρέμασμα σκυλιών, φίλημα χεριών και φωτιές, το βρίσκουμε και στην Αλβανία.

Η υποθετική σκέψη Κοζανιτών λογίων ότι ο φανός ήρθε στην Κοζάνη από την Ήπειρο, επειδή ισχυρίζονται πως όλοι οι Κοζανίτες έλκουν την καταγωγή τους από κει, είναι πρόχειρη. Πρώτα επειδή η Κόζιανη υπήρχε νωρίτερα ως οικισμός, έπειτα διότι ο φανός άναβε, εκτός από την Κοζάνη, στις περιοχές Βεντζίων και Τσιαρτσιαμπά -το σχώρεμα και ο φανός προφανώς υπάρχουν και σε βορειότερα. Ο φανός είναι μεσαιωνικό έθιμο με ινδοευρωπαϊκές ρίζες.  Είναι απίθανο να βρούμε την ακριβή καταγωγή του, αν δεν μελετήσουμε όλα τα παραπλήσια βαλκανικά έθιμα.

 

Το κρέμασμα σκυλιών και γατιών

Αφού μας λείπουν λοιπές γραπτές πηγές, αντλούμε στοιχεία από την προφορική ιστορία. Παραδίδεται με ασφάλεια πως εδώ και δυο αιώνες οι φανοί της Κάλιανης ήταν τρεις. Άναβαν στις υψηλές θέσεις Κούλια, Αϊ-Γιωρς και Παλιουκόνακου, μαχαλάδες που διέθεταν τρία ξεχωριστά νεκροταφεία: της Αγίας Παρασκευής, του Αϊ-Γιωρ(η) και του σημερινού στην Αγία Τριάδα.

Η διαίρεση προφανώς σήμαινε τη διαφορετική καταγωγή των μαχαλιωτών. Και καθώς μέχρι σήμερα δεν έχει γίνει γνωστή εκτεταμένη ανασκαφή στο χώρο της σημερινής Αιανής, υποθέτουμε ότι ο παλαιότερος μαχαλάς ήταν της Κούλιας, γιατί α) εκεί είχε την έδρα του ο πρώτος οθωμανικός αστυνομικός σταθμός β) εκεί κρεμούσαν τα σκυλιά και τα γατιά το απόγευμα της Κυριακής του φανού.

Για το κρέμασμα των ειρημένων τετραπόδων, σιωπούν οι τοπικοί λαογράφοι ίσως επειδή το βρίσκουν άγαρμπο. Όμως είχε πρακτική σημασία, καθώς από το ένα μέρος αγρίευε τα ήσυχα σκυλιά και γατιά κι από την άλλη μείωνε τον πολυπληθή αριθμό τους. Σύμφωνα μ’ αυτό περιέστρεφαν τα άτυχα ζώα τυλίγοντάς τα σε δυο σκοινιά και τα παρατούσαν από ύψος τριών περίπου μέτρων να σκάζουν ζαλισμένα σαν ώριμο καρπούζι στη γη και να κατρακυλούν στις πλαγιές της Κούλιας.

 

Οι φανοί

Το ίδιο απόγευμα οι συγγενείς και, ιδιαίτερα, οι γυναίκες φιλούσαν τα χέρια των μεγαλύτερων, για να φαν γλυκά και να συγχωρεθούν, πράξη που δήλωνε την πατριαρχική δομή της οικογένειας και τους στενούς συνεκτικούς δεσμούς της αγροτικής κοινωνίας του χωριού. Κατά μιαν οπτική την υποταγή στο αφεντικό της οικογένειας και στα αφεντικά της εξουσίας, όπως αυτή καθρεφτίζονταν μέσα στο εθιμικό στάτους.

Οι φανοί άναβαν το βράδυ. Από μέρες νέοι και άντρες έκοβαν στη φύση και κουβαλούσαν κέδαρα (κέδρα) για ν’ ανάψουν το φανό. Πουρνάρια δεν έβρισκαν επειδή δεν ήταν εύκαιρα για ξόδεμα: χρησίμευαν ως τροφή για τα ζώα και σαν ξύλα για μαγείρεμα, όταν δεν τα πουλούσαν στην πόλη της Κοζάνης. Ούτως ή άλλως τα βοσκήσιμα ζώα ήταν αρκετά, ώστε σπάνια έβρισκε κανείς κοντά στο χωριό πουρνάρι να ξεπερνά σε ύφος το μισό μέτρο.

Η βραδινή φωτιά προσέφερε ένα μυστηριακό φόντο στην τελετή και ζέσταινε τους θεατές της μέσα στην πρώιμη, ψυχρή, ανοιξιάτικη νύχτα. Άντρες κι έφηβοι το ‘στρωναν στο χορό, ενώ γυναίκες και κορίτσια κοιτούσαν απ’ έξω. Μερικοί χορευτές μεταμφιέζονταν, γιατί ντρέπονταν να ξεστομίσουν τα βρομόλογα των αυτοσχέδιων ριμών. Βάφονταν με κάρβουνο ή φορούσαν τσιόλια (πανιά) στο πρόσωπο για να μην αναγνωρίζονται εύκολα οι πρώτοι και καθόλου οι δεύτεροι.

Κάποτε ο νταουλτζής Μάρκος συνοδευόμενος από τον μποσταντζή Θύμιο είχε έρθει αποφασιστικά μεταμφιεσμένος στο φανό στο Παλιουκόνακου. Θες από το κρασί, θες από την πύρα της φωτιάς, θες από τα ντροπαλά πρόσωπα των παριστάμενων κορασίδων περιδινιζόμενος στις συστροφές του χορού, έβγαλε στο φως τον φαλλό του. Χωρίς περιστολή κι αιδώ, πλήρως εναρμονιζόμενος με τα τολμηρά άσματα των συνωδών του. Δεν νοιαζόταν ούτε για τη βλάστηση και την καρποφορία ούτε για τη θύμηση των νεκρών ούτε για τη διάβαση χειμώνα -Άνοιξης ούτε για τα όπλα που κυκλοφορούσαν οι Μακεδονομάχοι [sic] μέσα στο φανό. Για τέτοιες ρομαντικές έννοιες των λαογράφων δεκάρα δεν έδινε ο ιθύφαλλος τολμητίας.

 

Η εξέλιξη των φανών

Οι τρεις φανοί της Αιανής διατηρήθηκαν αναλλοίωτοι (αφαιρούμε την Κατοχή και τον Εμφύλιο, που δεν άναψαν) ως τα μέσα της δεκαετίας του ΄70, εποχή που εξηλεκτρίστηκε το χωριό, κατασκευάστηκε η μεγάλη τσιμεντένια γέφυρα προς το Ρύμνιο και πλήθυναν τα μεταφορικά μέσα. Οι φανοί άναβαν τώρα σε κάθε γειτονιά, γιατί η πιτσιρικαρία έβρισκε άφθονα λάστιχα αυτοκινήτων για να κάψει στο φανό. Κλεψίματα και μάχες με πέτρες συνέβαιναν βδομάδες πριν από το άναμμά τους, κατάσταση που συνεχίστηκε μέχρι να απαγορευτούν το κάψιμο των ροδών από την αστυνομία.

Το 1998 άναψαν δυο φανοί: οι Ξινύχτις (Ξενύχτες) δίπλα στο ναό της Αγίας Παρασκευής με χορηγό το κλαμπ Smile και οι Μυρμηγκιάιδις κοντά στο γήπεδο. Τον επόμενο χρόνο στήθηκε ένας κοινός φανός στην πλατεία. Η τελετή είχε εξελιχθεί: πλήρωνε ο Δήμος, υπήρχαν μεγάφωνα με κλαρίνα, απαγγέλλονταν ελάχιστα σεξιστικά στιχάκια κι άρχισαν να χορεύουν και γυναίκες. Υπάρχει φανοδόκη, σιδερένια, και γεμίζει με ξύλα, όχι πια κέδρα ή λάστιχα.

Δυο χρόνια αργότερα ο φανός ήταν μόνο ένας, «Τσ’ Μυρμήγκους», καθώς ο τοπικός πολιτισμικός σύλλογος ανασυγκροτούνταν σε νέες βάσεις, ενώ ο Δήμος Αιανής έστεκε αμήχανος μπροστά στον οργασμό των ιδιαιτεροτήτων. Ψυχή των Μυρμηγκιάηδων ήταν νεολαίοι της περιοχής «Μυρμήγκου» (είχε πολλές μυρμηγκοφωλιές παλιότερα), που, λαμβάνοντας μόνοι τους πρωτοβουλία, έβαλαν μισό εκατομμύριο λεφτά και ξόδεψαν αρκετές εργατοώρες δουλειάς.

Ως πρώτο του χορού προσέλαβαν το λαϊκό ριμοπλάστη Αθανάσιο, γράφτηκε και κασέτα, η οποία παίζονταν στο φανό, ενώ οι χορευτές τραγουδούσαν play back. Τα άσματα ήταν ως επί το πλείστον πολιτικά κι ευτράπελα παρά τολμηρά και σεξιστικά όπως παλαιότερα.

 

Το εγγύς μέλλον

Λέγεται ότι ο τοπικός Δήμος προσέφερε 300 χιλιάρικα για τα έξοδα του φανού το 2000. Όμως το γενικό ζητούμενο είναι η περαιτέρω πορεία τους όπως επίσης και των τριών ενεργών συλλόγων της Αιανής (πολιτισμικός, ιππικός, ορειβατικός).

Υποθέτω ότι οι επόμενες αποκριάτικες εκδηλώσεις θα είναι οργανωμένες από το Δήμο στη γενική βάση:

έκδοση βιβλίου και CD rom με την ιστορία του φανού και τα τραγούδια του, παλιά και νέα.

Προετοιμασία ενός κεντρικού κυριακάτικου φανού στην Αιανή και περιφερειακών για τις επόμενες μέρες στα μικρότερα του Δήμου χωριά.

Ζωντανή αναμετάδοση του κεντρικού φανού από ιντερνετική διεύθυνση και τοπικό ραδιοσταθμό.

Κάλυψη φανών από τα τοπικά, ελληνικά κι ευρωπαϊκά ΜΜΕ πριν και μετά.

 

Οι πηγές

Δυστυχώς δεν μελετήθηκε το πρόσφατο βιβλίο της Ματίνας Μόμτσιου. Οπότε οι γραπτές πηγές περιορίζονται σε ανυπόγραφα άρθρα της εφημερίδας Γραμμή και σε ενυπόγραφα των φιλόλογων Κώστα Ντίνα και Χαρίτωνα Καρανάσιου (11.3.00, σ. 10, 14).

Από διάφορα βιβλία αντλεί επίσης κανείς πληροφορίες: στον Χ. Καζαρίδη για τον Πεντάλοφο, στην Α. Τζινίκου για το Βελβεντό, στον Ζ. Τσίρου για τη Βλάστη, στον Φ. Παπανικολάου για το Βόιο.

Στη σελίδα ourda.gr υπάρχουν εργασίες των λαογράφων Αλευρά και Λυριτζή. Εκτός τούτων περιηγήθηκα και στο Διαδίκτυο για τους φανούς στην Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη νότια Γιουγκοσλαβία.

Προφορικές αφηγήσεις πήρα από τον Αιανιώτη έμπορο Κώστα Γούλα, από τον Κνιδιώτη ξυλουργό Βαγγέλη Πάσχο κι από δυο Αλβανούς εργάτες στην Αιανή.

Τέλος τηλεφώνησα στο Χρήστο Γκέκα από τη Νέα Καρδιά Πτολεμαΐδας.

Έφηβος ων θυμάμαι καλά τον φανό στη θέση «Μύλους» και μικρότερος συμμετείχα σε κλοπές λαστίχων για τον ίδιο.

 

Το κείμενο δημοσιεύτηκε το 2000 στην εφημερίδα Γραμμή. Εδώ προσφέρεται ανακτενισμένο.

 

Ετικέτες: , ,

Η απελευθέρωση της Κοζάνης 28 Οκτωβρίου 1944

Διμοιρίτης του Αρχηγείο Σινιάτσικου του ΕΛΑΣ. Γεννήθηκε στα Μούζενα του Πόντου το 1923. Πρόσφυγας έπειτα στα Λιβερά Κοζάνης. Έλαβε ηρωικά μέρος κατά την, αποτυχούσα, πρώτη απόπειρα των ανταρτών να καταλάβουν μόνοι τους την Κοζάνη τέλη Σεπτεμβρίου 1944. Φυλακίστηκε μεταπολεμικά. Τη στρατιωτική του θητεία, 1948- 1950, την εκπλήρωσε αρχικά στη Μακρόνησο κι έπειτα στην Καστοριά. Εικονίζεται με τη μητέρα του φορώντας στολή, ληφθείσα από Βούλγαρο αιχμάλωτο, που οι Νοτιοσέρβοι είχαν αποστείλει στη Φλώρινα. Κρατά γερμανικό αυτόματο στάγιερ.

Διμοιρίτης του Αρχηγείο Σινιάτσικου του ΕΛΑΣ. Γεννήθηκε στα Μούζενα του Πόντου το 1923. Πρόσφυγας έπειτα στα Λιβερά Κοζάνης. Έλαβε ηρωικά μέρος κατά την, αποτυχούσα, πρώτη απόπειρα των ανταρτών να καταλάβουν μόνοι τους την Κοζάνη τέλη Σεπτεμβρίου 1944. Φυλακίστηκε μεταπολεμικά. Τη στρατιωτική του θητεία, 1948- 1950, την εκπλήρωσε αρχικά στη Μακρόνησο κι έπειτα στην Καστοριά. Εικονίζεται με τη μητέρα του φορώντας στολή, ληφθείσα από Βούλγαρο αιχμάλωτο, που οι Νοτιοσέρβοι είχαν αποστείλει στη Φλώρινα. Κρατά γερμανικό αυτόματο στάγιερ.

Καμία επίθεση του ΕΛΑΣ και κατά τη διάρκεια του Οκτωβρίου του 1944 δεν αντιμετώπισαν οι Γερμανοί –με την εξαίρεση του Βατερού- ώστε να προσφέρουν την αρωγή τους στους αμυνόμενους οπλίτες του ΕΕΣ. Ετοιμαζόμενοι να εγκαταλείψουν την Ελλάδα κατέφθαναν στην Κοζάνη μέσω των στενών του Σαρανταπόρου και των Χασίων φάλαγγές των από τη νότια Ελλάδα, στις οποίες είχαν προσκολληθεί κι Έλληνες πολίτες που είχαν εκτεθεί ως ένοπλοι αντίπαλοι των ανταρτών, όπως οι αντίστοιχοι της οργάνωσης ΕΑΣΑΔ (Εθνικός Αγροτικός Σύνδεσμος Αντικομουνιστικής Δράσεως) της Θεσσαλίας. Οι τελευταίοι μην επιθυμώντας να ακολουθήσουν περαιτέρω τους Γερμανούς έμειναν για δύο μέρες στην πόλη της Κοζάνης κι έπειτα προχώρησαν στα Πετρανά.

Τους υποχωρούντες Γερμανούς ενοχλούσαν μέχρι τη νότια όχθη του Αλιάκμονα τμήματα του ΕΛΑΣ Θεσσαλίας επί το πλείστον, καθώς οι τοπικές μονάδες των ανταρτών της περιοχής μαζί με το Εφεδρικό είχαν εγκαταλείψει την Κοζάνη κι ακροβολιστεί κατά μήκος των συνόρων με τη Γιουγκοσλαβία για να μην επιτρέψουν την είσοδο ανταρτών του ΣΝΟΦ τους οποίους κατόπιν αψιμαχιών είχαν εκδιώξει από την Ελλάδα.

Πίσω από τους αντάρτες ακολουθούσαν μηχανοκίνητα βρετανικά τμήματα με το όνομα Force 133, που είχαν αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο και καταυλιστεί τελικά στη Σιάτιστα. Εκεί εξυφάνθηκε σχέδιο επίθεσης εναντίον της Κοζάνης, αφού πρώτα επιδιώχτηκε από την πλευρά των Βρετανών η παράδοση των οπλιτών του ΕΕΣ σε μία συνάντηση που είχε οριστεί μεταξύ τους έξω από την πόλη, στην ύπαιθρο μεταξύ Αργίλλου και Λευκόβρυσης. Κανείς όμως δεν προσήλθε από την πλευρά του ΕΕΣ είτε επειδή οι Γερμανοί είχαν τοποθετήσει παντού φυλάκια είτε εξ αιτίας του φόβου των οπλιτών προς τον ΕΛΑΣ.[1]

Όλοι οι οπλίτες του ΕΕΣ, τους οποίους προφανώς οι Γερμανοί δεν εμπιστεύονταν να παρευρίσκονται εκεί την ημέρα της αποχώρησής των, εγκατέλειψαν την πόλη και κατέφυγαν: τα τμήματα του καπετάν Παντελή στο Δρέπανο, οι Εορδείς στα Πετρανά και οι υπόλοιποι στα χωριά του Τσιαρτσιαμπά και των Μπουτζακίων, ανάλογα με τις συγγένειες.

Έτσι η επίθεση εναντίον της Κοζάνης το χάραμα της 27η Οκτωβρίου 1944[2] ήταν μία καθαρά βρετανογερμανική υπόθεση, καθώς ούτε οπλίτες έλαβαν μέρος[3] ούτε αντάρτες του ΕΛΑΣ.[4] Από τους τελευταίους απουσίαζε τόσο ο κατάλληλος οπλισμός όσο και η εκπόνηση σχεδίου μάχης εναντίον ενός ικανότατου, οχυρωμένου, πανέτοιμου κι εν απογνώσει αντιπάλου.

Ελάχιστοι αντάρτες ήταν διατεθειμένοι να θυσιάσουν τη ζωή τους όταν οι Γερμανοί αποχωρούσαν και να χάσουν όση προσδοκώμενη αίγλη και προνόμια. Ακόμη επιθυμούσε ο ΕΛΑΣ να διατηρήσει αξόδευτα τα πολεμοφόδιά του για να τα χρησιμοποιήσει άφθονα κατά του σημαντικότερου κατ΄ αυτόν αντιπάλου, των οπλιτών του ΕΕΣ που επί μήνες αποτελούσαν τον, σχεδόν αποκλειστικό, στόχο τους.

Λογίζεται ως πολύ πιθανή η υπόθεση ότι οι Βρετανοί επέλεξαν να κτυπήσουν μόνοι αυτοί τους Γερμανούς για να αυξηθεί το γόητρό τους τόσο στα μάτια του ΕΛΑΣ, με τον οποίο η μελλοντική σύγκρουση ήταν αναμενόμενη, όσο κι έναντι των οπλιτών του ΕΕΣ, που περίμεναν από αυτούς άφεση και σωτηρία.

Έχοντας οχυρώσει άρτια οι Γερμανοί τον δεσπόζοντα λόφο του Ψηλού Αϊ-Λιά Κοζάνης απέκρουσαν επιτυχώς τους Βρετανούς προκαλώντας τους 8 τουλάχιστον θύματα,[5] αξιωματικούς και στρατιώτες, οπότε η διάδοση ότι η Force 133 δεν έριξε «ούτε μία τουφεκιά»[6] εναντίον τους είναι ψευδής.

Το επόμενο πρωί οι Γερμανοί καλώντας του επισήμους της πόλης υπέστειλαν με τάξη τη σημαία τους από το Φρουραρχείο, μοίρασαν καραμέλες στα παρευρισκόμενα παιδιά κι αναχώρησαν προς την Πτολεμαΐδα.[7] Για την ασφαλή τους οπισθοχώρηση άφησαν μυδράλια στον Ψηλό Αϊ-Λια και στον αντικριστό του λόφο της Αγίας Παρασκευής, από τα πυρά των οποίων φονεύθηκαν 2 νεαροί αντάρτες της υποδειγματικής διμοιρίας της ΙΧ μεραρχίας του ΕΛΑΣ,[8] που βιάζονταν να μπουν πρώτοι μέσα στην πόλη.

Η πληροφορία ότι η Κοζάνη κατελήφθη έπειτα από «πολύωρη και πεισματώδη μάχη» των τμημάτων του ΕΛΑΣ[9] είναι αναληθής.

……………………………………………………….

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Η άποψη του Μιχάλαγα ότι ο ΕΛΑΣ ματαίωσε «ύπουλα» τη συνάντηση, βλ. ΜΒ, ΑΝΠ, 5/229, Μιχαήλ Παπαδόπουλος Κοζάνη 25.4.45, σ. 9, δεν δίνεται με επιχειρήματα

[2] Chandler, Διχασμένη χώρα, ό.π., σ. 67-8 και Hammond, Δυτική Μακεδονία, ό.π., σ.254

[3] ΜΒ, ΑΝΠ, 5/229, Μιχαήλ Παπαδόπουλος Κοζάνη 25.4.45, σ. 9

[4] Για την έντεχνη απόκρυψη της βρετανικής επίθεσης βλ. Σμόλικας (5.11.44) 1,2

[5] Μνημείο Κοζάνης, λόφος Ψηλού Αϊ Λιά, εντοιχισμένη επιγραφή στο ναό με τίτλο Died for Freedom

[6] Κυρατζόπουλος, Δυτική Μακεδονία, ό.π., σ. 612. Για τις δραστηριότητες της Φορς 133 βλ., ΑΑ, RPO, HS 5/227 [43], Μικρή επισκόπηση τω πράξεων της Φορς 133 στην Ελλάδα, τοπ σέκρετ, J A Dolbey, Lt Col G S, HG Force 133, GGA/728, 6.2.45

[7] Γιώργος Καραβάς, «Ο «αργαλειός» στην Κοζάνη της Κατοχής», Ελιμειακά 43 (Δεκ. 1999) 111-119, 118-9

[8] ΔΚ, Ληξιαρχείο Κοζάνης, ΛΠΘ 11α/1944 και 54/1948. Οι θύτες ενός Κοζανίτη μάγειρα που καταγράφτηκε ως φονευθείς την ίδια μέρα, βλ. ΔΚ, Ληξιαρχείο Κοζάνης, ΛΠΘ 10α/1944, δεν έχουν εξακριβωθεί.

[9] Ριζοσπάστης (1.11.44) 2

Απόσπασμα από τη διδακτορική μου διατριβή, σ. 403-404, ελαφρώς ανακτενισμένο.

Ετικέτες: , , , , ,

Αντίποινα στη Δυτική Μακεδονία 1941 -1944

Together, περιοδικό Δυτικής Μακεδονίας, τ. 15, Μάιος 2016

Together, Free Press Δυτικής Μακεδονίας, τ. 15, Μάιος 2016, Έντυπος Εκδοτική ΙΚΕ, Κοζάνη . Υπεύθυνη έκδοσης Κέλλυ Γρηγοριάδου

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Together, τ. 15, Μάιος 2016, σ. 24

Θερμαίνεται στις μέρες μας η επιστροφή στο πρόσφατο παρελθόν, στα πολεμικά αντίποινα, ιδιαίτερα των αρχών Κατοχής, τα οποία υπέστησαν οι κάτοικοι της χώρας μας την δεκαετία 1940 -1950. Βασανισμένα χωριά, μέχρι πρότινος κρυμμένα στην λήθη της Ιστορίας, όπως η Ερμακιά Κοζάνης, βγαίνουν στο προσκήνιο ζητώντας δικαίωση, ηθική και υλική, για όσα υπέστησαν από ενόπλους, που προς χάριν του πολέμου πατούσαν με ευκολία τη σκανδάλη των όπλων τους, έσπερναν με άνεση φωτιές στο δρόμο τους ή απαλλοτρίωναν ξένα αγαθά χωρίς διστακτική σκέψη.

Μάλλον οι περισσότεροι αγνοούν ότι εναντίον των Ελλήνων είχαν στραφεί, εκτός από τους Γερμανούς, και οι Ιταλοί και οι Βούλγαροι. Ακόμη πως αρκετά ανθρώπινα θύματα και υλικές ζημίες άφησε πίσω του ο σκληρός εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της Κατοχής, τον οποίο δεν θέλει κανείς να θυμάται, στην περίπτωση, βέβαια, που τον γνωρίζει στις πραγματικές του διαστάσεις.

 

Νεκροί και τραυματίες

Γύρω στους 5.000  άνδρες, γυναίκες και παιδιά, για την ακρίβεια 4.981, έχασαν τη ζωή τους την περίοδο 1941 -1944 στη Δυτική Μακεδονία από σφαίρα, μαχαίρια, ξυλοδαρμό ή πυρπολήσεις. Αν σ΄ αυτούς προσθέσουμε τους 956 στρατιώτες του ελληνοϊταλικού κι ελληνογερμανικού πολέμου 1940 -1941, στους οποίους δεν συμπεριλαμβάνονται οι εξαφανισθέντες, ο αριθμός των θυμάτων αυξάνεται σε 5.937. Στην περίπτωση δε που μετρήσουμε, δυστυχώς ακόμα δεν έχει κατορθωθεί, όσους εκδήμησαν από ατυχήματα, συνήθως παιδιά, με εγκαταλειμμένα πολεμικά υλικά (χειροβομβίδες κττ), θα εγγίζαμε τους 8.000 θανόντες λόγω του πολέμου και των απότοκών του.

Προσμετρήθηκαν μόνον αυτοί που κατάγονταν ή ζούσαν στη Δυτική Μακεδονία κι όχι οι ξένοι από άλλες περιοχές. Οπότε όσοι έχυσαν το αίμα τους στην γη μας, δηλαδή και ξενοτοπίτες χωροφύλακες, υπάλληλοι, επισκέπτες ή παροδικοί πρόσφυγες, είναι περισσότεροι. Κατά μια προσέγγιση φθάνουν ίσως τους 10.000. Πρόκειται για ένα ποσοστό νεκρών γύρω στο 3,5%, αφού οι κάτοικοι της περιοχής τότε λογαριάζονταν περίπου στις 300.000.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , ,

Τα πολυβολεία της Κοζάνης

Σημερινή όψη πολυβολείου Κοζάνης. Σχέδιο: Σταματία Λαγού

Σημερινή όψη πολυβολείου Κοζάνης. Σχέδιο: Σταματία Λαγού

Κατηγορούσαν και μέμφονταν ως πρότινος την Αλβανία για τα εκατοντάδες χιλιάδες πολυβολεία, τα οποία είχαν εγερθεί ή χωθεί στο έδαφός της. Την ίδια όμως πρακτική, σε μικρότερη έκταση αλλά όχι σε μαεστρία κι επιβλητικότητα, είχε ακολουθήσει και η Ελλάδα από το 1936 και μετά. Είχε μάλιστα πρωτοπορήσει.

Η αλλαγή της πολεμικής τακτικής, η κατασκευή νέων δρόμων και η αστικοποίηση συνετέλεσαν στην εγκατάλειψη των παλαιών οχυρωματικών έργων στο έλεος της φύσης. Χειρότερος όμως εχθρός η λιθολόγηση των αμυντικών κτισμάτων από ανθίστορες νεόπλουτους, που κοσμούν τις αυλές τους με έτοιμες καλά πελεκημένες πέτρες.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , , ,

Η Ελλάδα κατά την περίοδο 1940 -1941

http://greekdocumentaries1.blogspot.gr/2012/06/blog-post_06.html

http://greekdocumentaries1.blogspot.gr/2012/06/blog-post_06.html

To παρακάτω κείμενο του γράφοντος τιτλοφορείται Η Ελλάδα κατά την περίοδο 1940 -1941. Εμπεριέχεται στο έργο Εμείς οι Έλληνες, πολεμική Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας, Από την Μικρασιατική Καταστροφή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, τ. Β΄, Σκάι, Αθήνα 2008, σ. 54-88

 

Η συνθήκη των Βερσαλλιών

Με τη συνθήκη των Βερσαλλιών το καλοκαίρι του 1919 τερματίστηκε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, αλλά οι εδαφικοί, στρατιωτικοί και οικονομικοί όροι που επεβλήθησαν από τους νικητές αμφισβητήθηκαν από τους ηττημένους, με αποτέλεσμα ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος να ξεσπάσει δύο μόλις δεκαετίες μετά.

Καταφανέστερη όλων ήταν η μειονεξία της Γερμανίας, καθώς εκτός από τις αποικίες έχασε και μητροπολιτικά εδάφη της: η Αλσατία και η Λωρραίνη προσαρτήθηκαν στη Γαλλία, η περιοχή Επέν και Σαιν Βιτ στο Βέλγιο, το βόρειο Σλέσβιγκ στη Δανία, ενώ στην Πολωνία παραχωρήθηκε ένας διάδρομος προς τη Βαλτική ο οποίος διχοτομούσε την Πρωσία. Παράλληλα παρέδωσε τα υποβρύχια και σχεδόν όλο το στόλο της, αποστρατικοποιήθηκε η κοιλάδα του ποταμού Ρήνου και ο στρατός της μειώθηκε σε 100.000 εθελοντές. Τέλος αναγκάστηκε να παραχωρήσει τα μεγάλα εμπορικά της πλοία, να προσφέρει δωρεάν γαιάνθρακα στη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ιταλία και να αποζημιώσει τους αντιπάλους της με το υπέρογκο ποσό των 33 δις δολαρίων. Η Βουλγαρία έχασε τότε τη Δοβρουτσά προς χάριν της Ρουμανίας και τη Δυτική Θράκη προς όφελος της Ελλάδας.

Αν και νικήτρια, περισσότερο ανασφαλής χώρα στο στρατόπεδο των νικητών ήταν η Γαλλία που δεν είχε εμπιστοσύνη στην Κοινωνία των Εθνών, αν προέκυπταν προβλήματα όπως η κατάληψη της Κέρκυρας από την Ιταλία το 1923. Γι αυτό δυο χρόνια αργότερα υπέγραψε συμφωνίες φιλίας με χώρες που βρίσκονταν στον άμεσο ή σχεδόν γειτονικό περίγυρο της Γερμανίας, όπως το Βέλγιο, η Πολωνία, η Τσεχοσλοβακία, η Ρουμανία και η Γιουγκοσλαβία. Από την πλευρά της η Βρετανία υποσχέθηκε την παροχή στρατιωτικής βοήθειας στη Γαλλία και το Βέλγιο σε πιθανή επίθεση της Γερμανίας.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , ,

Οι έδρες του ΓΑ του ΔΣΕ (1946 -1949): πολιτικά και στρατιωτικά κριτήρια

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Για να τη δείτε ολόκληρη, κλικάρετε επάνω της

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Για να την δείτε ολόκληρη, πατήστε επάνω της. Για να διαβάσετε παράλληλα κείμενο και εικόνες πατήστε εδώ

Προλεγόμενα

Επιλέχτηκε προς παρουσίασιν το παρόν θέμα, οι αλλαγές δηλαδή της έδρας του Γενικού Αρχηγείου (ΓΑ) των ανταρτών των ΟΔΕΚ/ΔΣΕ (Ομάδων Δημοκρατικών Ενόπλων Καταδιωκόμενων/ Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας) κατά την περίοδο του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου 1946 -1949, επειδή συνάδει με τον χώρο όπου βρισκόμαστε. Εδώ, στα Λιβάδια Κοτύλης (40°20’12.70″Β/20°58’10.85″Α), ιδιαίτερα στα όμορα υψώματα Πύργος και Τούμπα και στα αντικρινά Μπουχέτσι, Άνω και Κάτω Αρένες, Τσούμια και Σούφλικας, συνήφθησαν αιματηρότατες μάχες μεταξύ διεθνιστών ανταρτών κι εθνικιστών στρατιωτών. Το ΓΑ του ΔΣΕ έδραζε για ένα διάστημα σχετικά κοντά μας, 10 περίπου χιλιόμετρα σε ευθεία γραμμή προς τα ΝΔ. Εφαπτόμενος της ανακοίνωσης είναι, επομένως, κι ο χρόνος.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , ,

Η «Λευκή Τρομοκρατία» στη Δυτική Μακεδονία: 1945 -46

Σέρβα παρτιζάνα. Νεαρά κορίτσια όπως η παριστάμενη αποτελούσαν άριστο μέσο προπαγάνδας για στρατολόγηση αγοριών και κοριτσιών στο αντάρτικο. Πηγή http://www.jugosloveni.info/12/Fotografije.html#

Σέρβα παρτιζάνα. Νεαρά κορίτσια όπως η παριστάμενη αποτελούσαν άριστο μέσο προπαγάνδας για στρατολόγηση αγοριών και κοριτσιών στο αντάρτικο. Πηγή http://www.jugosloveni.info/12/Fotografije.html#

Κάτωθι παρατίθενται ορισμένα χωρία από την αρχή και το τέλος ευρύτερου κειμένου του γράφοντος, το οποίο συμπεριελήφθη στο βιβλίο Έθνος, Κράτος και Πολιτική, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2009 (τιμητικός τόμος για τον Ι. Σ. Κολιόπουλο), σ. 115 -149, επιμ: Β. Γούναρης. 

 

1. Η βία της επανάστασης

Από αμέλεια ή άγνοια, αναπόδραστο ρομαντισμό ή εκούσια παρασιώπηση της ιστορικής γραμμής και του πλαισίου, η διετία 1945 έως 1946 έγινε αποδεκτή από ορισμένους ιστορικούς (από φιλίστορες επίσης και μέρος του λαού) ως «Λευκή Τρομοκρατία». Όσο εύκολα αποδεκτός γίνεται ο ορισμός της, τόσο δύσκολα αιτιολογείται η εμφάνισή της. Έτσι, ενώ γενικώς οι απόψεις συγκλίνουν ότι επρόκειτο για την άγρια τρομοκρατία που εξασκούσαν ηγετικές μερίδες[1] ή ολόκληρο το ελληνικό κράτος –με την αρωγή των Βρετανών-[2] εναντίον του ΕΑΜ και της Αριστεράς, ελάχιστες προσδιορίζουν τον λόγο άσκησής της. Μία από τις τελευταίες, πάντως, αναφέρεται στο «δικαστικό προγκρόμ» της περιόδου και τα «φανταστικά εγκλήματα» του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[3] Όπως όμως θα φανεί, η βία των επαναστατών ασκήθηκε όντως κατά τη διάρκεια της Κατοχής και δεν ήταν καθόλου φανταστική. Η κληρονομιά της διαπότισε ολόκληρο το έτος 1945 και μαζί με την επιβουλή των βόρειων όμορων κρατών υπήρξαν δύο από τους κύριους παράγοντες, αν όχι οι μοναδικοί, που διολίσθησε η χώρα στον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο.

Από την άνοιξη του 1945 άρχισαν να κατατίθενται στα  Δικαστήρια της Δυτικής Μακεδονίας χιλιάδες αγωγές. Το πλήθος οφειλόταν στην υπολειτουργία, καλύτερα στην παράλυση, της κρατικής Δικαιοσύνης κατά τη διάρκεια της Κατοχής αλλά και στο γεγονός ότι την ίδια περίοδο οι σχέσεις των ανθρώπων είχαν εκτραχυνθεί ιδιαίτερα όσον αφορά στα θέματα των απαλλοτριώσεων και της βίας. Πράγματι, λοιπόν, οι «δικαστικές διώξεις» είχαν προσλάβει το χαρακτήρα χιονοστιβάδας, αλλά μένει να εξακριβωθεί ποιο ήταν το ακριβές περιεχόμενό τους και κυρίως ποιοι ήταν οι εναγόμενοι για ανάρμοστες πράξεις.

Το καλοκαίρι του 1945 στα δικαστήρια της Κοζάνης εξετάστηκε η αγωγή ενός τουρκόφωνου πρόσφυγα από τα Ίμερα εναντίον ενός 60χρονου εντοπίου αγρότη από τον γειτονικό Βελβενδό. Από τον πρώτο το Νοέμβριο του 1944, όταν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ μπήκαν στο χωριό του, είχε κλαπεί ένα βόδι (τα ζώα ήταν τότε απαραίτητα για την επιβίωση), το οποίο βρέθηκε στο στάβλο του δεύτερου. Ο Βελβενδινός ισχυρίστηκε ότι είχε αγοράσει το ζώο από την Επιτροπή Τροφοδοσίας Ανταρτών, αλλά, μη διαθέτοντας αποδείξεις, καταδικάστηκε σε τέσσερις μήνες φυλάκιση. Καθώς κάτοικοι του Βελβενδού, ενταγμένοι ή φίλα προσκείμενοι στον Εφεδρικό ΕΛΑΣ (πολίτες δηλαδή χωρίς στολή, αλλά ένοπλοι) είχαν ακολουθήσει την προέλαση των ανταρτών, η πιθανότητα να το απαλλοτρίωσε ο Βελβενδινός δεν ήταν καθόλου μικρή. Άλλωστε, τις φοβερές εκείνες μέρες που στα Ίμερα εκτελέστηκαν περισσότεροι από έξι δεκάδες κάτοικοι, τι σημασία είχε ένα βόδι λιγότερο;[4]

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , ,

Τζήκας Ντιντίνος: ο κομμουνιστής – πρότυπο. Ιστορία της σύγχρονης πολιτικής ιδεολογίας μέσα από την αφήγηση ενός καπνεργάτη

tzhkasΑλλά θα φτιάξω μια ζωή κοινή, ίδια για όλους[1]

Τον παρατηρούσα από χρόνια. Τον ήξεραν όλοι στο χωριό. Γέμιζε με το σεμνό του παρόν όλες τις πολιτικές εκδηλώσεις. Μια σκυφτή, αμίλητη μορφή, με νευρικό βάδισμα κι ένα μόνιμο τσιγάρο στο χέρι. Επάγγελμα καπνεργάτης. Ιδεολογία κομμουνιστής. Μόνιμος κομμουνιστής, όχι σαν αυτούς τους μοδάτους που παρέρχονται όταν μεγαλώσουν.

Ήταν παιδί όταν ο πατέρας του μπήκε φυλακή, τέλειωσε την εφηβεία του όταν βγήκε. Διάβαζε με πάθος. Δοσμένος στο Κόμμα. Παντού και πάντα πρώτο το Κόμμα. Γραμματέας της κόβας στη μεταπολίτευση. Αποσύρθηκε από το αξίωμα στην αρχή της δεκαετίας του ΄80, γιατί οι καιροί είχαν αλλάξει. Η αγαθή αγωνιστικότητα παραχώρησε τη θέση της στον άξοδο βερμπαλισμό. Δεν χρειάζονταν πια άκαμπτοι επαναστάτες-πρότυπα αλλά εκφωνητές υποσχέσεων εργασίας και δεινοί μάστορες των ελιγμών. Πέρασε λοιπόν στην εφεδρεία: χαμαλίκι, νεροκουβάλημα, σκούπισμα, αφίσες, κουπόνια. Δεν παραπονέθηκε. Το Κόμμα δεν καταλαβαίνει από παράπονα.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , ,

Οὔτε ἄντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ

Το ευρεθέν πέρυσι φρέαρ της κεντρικής πλατείας Κοζάνης. Για την διατήρηση ή απομάκρυνσή του άναψε ένας μικρός λεκτικός εμφύλιος πόλεμος

Το, ευρεθέν πέρυσι, φρέαρ της κεντρικής πλατείας Κοζάνης. Για την διατήρηση ή απομάκρυνσή του άναψε ένας μικρός λεκτικός εμφύλιος πόλεμος στα ΜΜΕ και τα κοινωνικά δίκτυα

Κουβὰ δὲν ἔχεις καὶ τὸ πηγάδι εἶναι βαθύ είχε απαντήσει σε ευαγγέλιο αποδιδόμενο στον Ιωάννη, μια Σαμαρίτισσα, πεντάκις παντρεμένη και με 6ο  μνηστήρα, όταν ο Ιησούς που καθόταν στο χείλος του την υποσχέθηκε πως θα την έδινε να πιει ζωντανό νερό.

Πόσο βαθύ ήταν το πηγάδι του ευαγγελιστή μάλλον δεν θα το πιστοποιήσουμε ποτέ, όμως το πηγάδι, το οποίο ανακαλύφτηκε στην κεντρική πλατεία της Κοζάνης το Σεπτέμβριο του 2014, είναι εύκολο να μετρηθεί.

Το δύσκολο στην προκείμενη περίπτωση είναι το άντλημα, αυτό δηλαδή που πρέπει να κατεβάσει κανείς μέσα για να φέρει επάνω το νερό, το σκεύος, το αγγιό, όπως ονομάζεται στην ιδιόλεκτο της περιοχής. Χρειάζεται κάποια τέχνη να το ρίξεις και να το ανασύρεις από το ειρημένο πηγάδι γεμάτο, όχι βέβαια με το υπάρχον, αλλά με το ζωντανό νερό. Συνεπώς περιττεύει να ειπωθεί πως όποιος έχει μικρό αγγιό, αρύει και λίγο ύδωρ ζων ελληνιστί ή λάλον ύδωρ σύμφωνα με τον τελευταίο χρησμό του Μαντείου των Δελφών.

Η διακοίνωση στα ΜΜΕ του ευρεθέντος φρέατος ως πηγαδιού, είναι μάλλον προβληματική. Γενικώς, η λέξη πηγάδι παραπέμπει σε επίρρυτο νερό, τρεχούμενο δηλαδή, ή που πηγάζει μέσα από τη γη. Συνώνυμες ο κρουνός και η ανάβρα ή το αναβρυκό. Το φρέαρ, δηλαδή η περίκτιστη τεχνητή οπή εδάφους όπου συγκεντρώνεται νερό, ονομάζεται στην ιδιόλεκτο της Αιανής μπνάρ(ι), αλλά μπνάργια μόνον έξωθεν του σημερινού βυζαντινού ναού του Αγίου Δημητρίου υπήρχαν, κι αυτά στενάζουν σήμερα σκεπασμένα από λαίμαργους γεωργικούς ελκυστήρες.

Οπότε φρέαρ βρέθηκε στις αρχές του περασμένου Σεπτεμβρίου, κατά την ενεστώσα ευρωβόρα ανάπλαση της κεντρικής πλατείας της πόλης, αχρείαστη κατά τον γράφοντα, όχι πηγάδι. Στην ιδιόλεκτο της πόλης αποκαλούταν παλαιότερα αρβανίκους, προφανώς λόγω Αρβανιτών φρεατωρύχων που είχαν ειδικευθεί στην κατασκευή, αφού η Κοζάνη, δέκτης επιπολάζουσας αστυφιλίας στα μέσα της προηγούμενης χιλιετίας, δεν διέθετε αρκετό νερό τις θερμές εποχές.

Την ανακάλυψή φρέατος ακολούθησαν δημοσιεύσεις διανοητών, φιλιστόρων, αρχαιολόγων, ιστορικών, ιατρών κι αρχιτεκτόνων. Με μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο, απλώνονται αυτές με ευκολία στα μάτια των αναγνωστών, οπότε δεν χρειάζεται να αναφερθούν διεξοδικά εδώ. Διανοητές σαν το Γιώργο Παφίλη και φιλίστορες όπως ο Δημήτρης Βούρκας πρότειναν όχι μόνον να παραμείνει το αποκαλυφθέν φρέαρ στη θέση του, αλλά και να αναδειχθεί ως αξιοθέατο. Φυσικό (και ορθόν) ήταν να συμπλεύσουν μαζί τους δύο αρχαιολόγισσες, εξ επαγγέλματος τουλάχιστον, αφού κάθε εύρημα του παρελθόντος όχι μόνον δεν είναι πρέπον να επιχωματώνεται, αλλά ούτε και να μετακινείται από τον συμφραζόμενο χώρο του. Την άποψή τους συμμερίστηκε και λόγιος, διδάκτορας της ιατρικής.

Εν αντιθέσει με τους ανωτέρω, ιστορικός προσπάθησε να εντάξει τον αρβανίκου στον οικιστικό ιστό. Χαρακτήρισε τη διατήρησή του κακόγουστη πινελιά επάνω, στην ευρωπαϊκών προδιαγραφών, πλατεία και πρότεινε να μεταφερθεί σε άλλο μέρος. Πολεοδόμος, που εν τέλει προτίμησε να αφεθεί επιτόπου το φρέαρ και να αναδειχθεί, θεώρησε πως το εύρημα δεν αποτελεί σημαντικό ιστορικό μνημείο.

Ελκυστικότερα είναι τα σχόλια που ακολούθησαν τις ανωτέρω δημοσιεύσεις, επώνυμα κι ανώνυμα, ιδιαίτερα όσα γράφτηκαν στο Βιβλίο των Προσώπων (Facebook). Αν και τα τελευταία δεν είναι ορατά σε όλους, αποτελούν ικανά χωρία για την εκπόνηση μιας ιστορικής εργασίας για τα παίγνια της μνήμης, την οικιστική εξέλιξη της πόλης, την χαρτογράφηση του εργατικού της δυναμικού, την εξόρυξη και μεταφορά υλικών, την ιδεολογική κατάτμηση εντοπίων κι επήλυδων κοκ. Στα σχόλια είχε εμπλακεί κι ο γράφων υποστηρίζοντας λιτά τόσο την επί τόπου διατήρηση του αρβανίκου όσο και την σπουδαιότητα του ευρήματος.

Πρόκειται για αυθεντική ιστορική πηγή. Αν σήμερα η ανάγνωσή του βασίζεται σε αποσπασματικά στοιχεία, οπότε κρίνεται θαμπή, στο μέλλον, όπου οι μελετητές θα εργάζονται με πιο ρωμαλέα εργαλεία, θα είναι σίγουρα καθαρότερη. Η παλαιά πέτρινη πόλη του Μιχάλη Παπακωνσταντίνου δεν έχει ουδεμία σχέση με τη σημερινή σκυροδεμένη αντίστοιχη και το συνεχή αρχιτεκτονικό δυτικισμό της. Κινδυνεύει άραγε από ένα ατεχνούργητο φρέαρ, έναν ασήμαντο αρβανίκου;

Ας περάσουμε τώρα στην ιστορική ανάλυσή του με όσα τεκμήρια διαθέτουμε μπροστά μας. Περισσότερα υπάρχουν στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, αλλά ο γράφων δυστυχώς προ ετών είχε ξεφυλλίσει ορισμένα μόνον από αυτά. Μία πλήρης μελέτη τους θα φωτίσει αρκετά δυνατά το μεσαιωνικό σκηνικό. Λοιπόν, η απουσία οίκησης της πλατείας φανερώνει τον παλαιόθεν κοινόχρηστο χώρο της. Το φρέαρ είναι κοινοβιακό, όχι ιδιωτικό. Οπότε σχηματίζονται δύο κύριες υποθέσεις εργασίας ως προς τη χρήση του:

α) το νερό του ήταν απαραίτητο για την κατεργασία δερμάτων (σλαβιστί κόζια, κουζίνια στην ιδιόλεκτο της Αιανής, εξ ου και το προκύψαν οικωνύμιο Κόζιανη) από βυρσοδέψες της συνοικίας Βλάθκα (Βλάχικα). Άρα η δημιουργία του προχωρεί βαθύτερα στο χρόνο

β) ανήκε στον γειτνιάζοντα ναό του Αγίου Νικολάου και ήταν απαραίτητο για την επίγεια και μεταφυσική απορρύπανση του εκκλησιάσματος σε περιόδους ξηρασίας

Αν μελετηθεί ο τρόπος κατασκευής του και συγκριθεί με άλλα αντίστοιχα, της περιοχής ή γενικότερα, ποια συμπεράσματα άραγε θα προκύψουν; Σε περίπτωση που ανασκαφεί ο πυθμένας του, τι καινούρια πράγματα θα δείξει;

Ο αρβανίκους πρέπει να διαπρέψει ανέγγιχτος στη θέση του προκαλώντας όσους έχουν αγγιά να τα δοκιμάσουν εντός του!

Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρόσφατα πρώτη φορά στο περιοδικό της Κοζάνης Together 7 (Απρίλιος 2015) 80

Ετικέτες: , , , , , ,

Δεν χειροκροτώ πεπερασμένες αντιλήψεις, δεν επιθυμώ να υποτάξω το πνεύμα μου

synolikh-eikona

Κλικάροντας στις σελίδες 36, 53, 54 και 55 διαβάζετε ή αποθηκεύετε πρόσφατη συνέντευξη του γράφοντα στο περιοδικό της Κοζάνης #together 3 (Νοέμ. 2014) 36, 53-5, σχετική με την Ιστορία, την Παιδεία, τον Πολιτισμό, την Άθληση και την καθημερινή ζωή.

Να τους πατήσουμε με το πνεύμα των προγόνων μας: η οικοδόμηση του Παρθεναγωγείου Κοζάνης το 1911

Λεπτομέρεια από την παράσταση

Λεπτομέρεια από την επί σκηνής παράσταση

Θεατρικό έργο δύο πράξεων, προσαρμοσμένο για 11 ρόλους (ένας της αφηγήτριας), οι οποίοι ορίστηκαν δια κλήρου.

Αρχική σύνταξη από τον Θανάση Καλλιανιώτη. Επεξεργασία και τελική μορφή του σεναρίου, ομού και της σκηνοθεσίας, από τους συμμετέχοντες μαθητές της ΣΤ1 του Δ.Σ. Χαρίσιος Μούκας Κοζάνης Από τους ίδιους παίχτηκε το απόγευμα της 3ης Δεκεμβρίου 2014 στο αμφιθέατρο της Λέσχης Αξιωματικών Φρουράς Κοζάνης στα πλαίσια των εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια του ειρημένου Σχολείου.

Στον εμπλουτισμό της σκηνής προσέφεραν την αρωγή τους οι μαθητές, ο Γεώργιος Παλιούρας και η Ιωάννα Νεβεσκιώτη.

 

ΑΦΗΓΗΤΡΙΑ

Η πρώτη σκηνή περιλαμβάνει μια συζήτηση στον οντά του μουχτάρη (σήμερα λέγεται δήμαρχος) Κοζάνης σχετικά με την οικοδόμηση του Παρθεναγωγείου, του σημερινού δηλαδή Σχολείου μας. Παρόντες ο ίδιος, η οικογένειά του (γυναίκα, κόρη και γιος), ένας αζάς (σήμερα λέγεται δημοτικός σύμβουλος) κι ένας δάσκαλος.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Βομβαρδισμοί Κοζάνης και περιοχής της 1940 -1941

Το γερμανικό αεροπλάνο Junkers JU - 87 B, γνωστότερο ως στούκας, )http://www.gerhard-boehme.de/stuka.htm

Το γερμανικό αεροπλάνο Junkers JU – 87 B, γνωστότερο ως στούκας, πηγή: http://www.gerhard-boehme.de/stuka.htm

 Ιταλικοί και γερμανικοί βομβαρδισμοί το 1940 -41 εναντίον της πόλης και της περιοχής Κοζάνης προξένησαν υλικές ζημίες και θύματα, κυρίως ανάμεσα στον άμαχο πληθυσμό, τα οποία καταγράφονται χρονολογικά κι ονομαστικώς. Το κείμενο επιθυμεί να δείξει τις περιόδους αγριότητας που προηγούνται ή ακολουθούν την ειρήνη και να αποδείξει πως σχεδόν πάντα ξεσπούν εις βάρος όσων ούτε δίνουν τη συγκατάθεσή τους ούτε κερδίζουν ποτέ από αυτές.

[τρίτη διόρθωση κειμένου 08.02.2015]

Το 1940 -1941 βομβαρδίστηκε από ιταλικά και γερμανικά αεροπλάνα η πόλη της Κοζάνης, καθώς εκεί βρισκόταν επιτελεία στρατιωτικών μονάδων. Επίσης βομβαρδίστηκε και το αεροδρόμιο της πόλης, ευρισκόμενο στη θέση Στ’ Μήλιου του Τσιφλίκ(ι). Οι Ιταλοί βομβάρδισαν δις, ενώ μυδραλιοβόλησαν μία φορά. Οι Γερμανοί, περισσότερο επίμονοι κι εύστοχοι (ως προς τους αμάχους), επιχείρησαν πέντε φορές εναντίον της πόλης, όπως επίσης και των περιχώρων, ιδιαίτερα στη νότια όχθη του Αλιάκμονος όπου είχε στήσει γραμμή άμυνας το Αυστραλο –Νεοζηλανδικό Εκστρατευτικό Σώμα (ANZAC).

Εναντίον των οχυρωμένων συμμάχων τα γερμανικά αεροπλάνα έρχονταν από το Βορρά και κατέβαιναν χαμηλά προς τη λωρίδα των Σερβίων αφήνοντας βόμβες, πολυβολώντας και τρομάζοντας τους χωρικούς. Ως ανέκδοτο έμεινε στην Αιανή η ρήση του ηλικιωμένου Χρήστου Καλύβα «όι, μι πήραν τ΄ σκούφχια τ΄ αϊρουπλάνα», όταν έσκυψε κάτω φοβούμενος αεροπλάνο που είχε κατεβεί πολύ κοντά στο χωριό για να αφήσει το φορτίο του στη λωρίδα των Σερβίων.[1]

Κατά τον νεκροθάφτη Μάρκο Πεσλή έχασαν τη ζωή τους 23 άνθρωποι, εξ ων ένας χωροφύλακας Κοζανίτης, 2 στρατιώτες Έλληνες και 3 Σέρβοι, άντρας, γυναίκα και παιδί. Οι Σέρβοι πρόσφυγες, προφανώς αστοί, είχαν προσέλθει με αμαξοστοιχία ως το Αμύνταιο μετά το βομβαρδισμό του Βελιγραδίου από τους Γερμανούς[2] κι οδικώς έπειτα στην Κοζάνη. Κατά την έρευνα του γράφοντος καταγράφτηκαν ονομαστικά 18 άτομα, οπότε συμφωνεί αυτή με την ανωτέρω έντυπη κατάθεση, με την προϋπόθεση ότι ένας από τους αναφερόμενους επαγγελλόταν το χωροφύλακα.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Μεσοπόλεμος, Κατοχή και Εμφύλιος στην περιοχή Κοζάνης

2AΈδόθη προχτές δωρεάν στα χέρια μου από το Δήμο Κοζάνης ο τόμος Κοζάνη, 600 χρόνια ιστορίας: γένεση και ανάπτυξη μιας μακεδονικής μητρόπολης, επιμ: Χ. Καρανάσιος -Κ. Ντίνας -Δ. Μυλωνάς – Δ. Σκρέκας, Δήμος Κοζάνης, Κοζάνη 2014.

Πρόκειται για πρακτικά συνεδρίου που είχε λάβει χώραν από 27η έως 30ή Σεπτεμβρίου 2012 στο Κοβεντάρειο.

Περιέχει κείμενό μου με τίτλο «Μεσοπόλεμος, Κατοχή και Εμφύλιος στην περιοχή Κοζάνης», σ. 467-484.

Κατεβαίνει κλικάροντας εδώ.

 

Παρουσίαση βιβλίου Κερασιά: Ιστορία -Παιδεία -Πολιτισμός

ΚαταγραφήΤην Κυριακή 8η Ιουνίου 2014 στον οικισμό Κερασιά Κοζάνης παρουσιάστηκε η έκδοση πρακτικών ημερίδας που είχε διοργανωθεί επί τόπου την 15η Σεπτεμβρίου 2013 με τίτλο Ιστορία Παιδεία Πολιτισμός. Διοργάνωση ΑΜΣ Ελιμειακός Κερασιάς.

Για το βιβλίο (ISBN 978-618-81334-0-2) ομίλησαν οι ιστορικοί Γιώργος Αλευράς κι Έφη Μαγνησαλή.

Τα περιεχόμενά του συνέγραψαν:

Κώστας Παυλός. ΣΙΑΚΑ (stu şaka): ΕΝΑΣ ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΚΑΙ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ

Μαρία Μπρέτσα –Θ. Καλλιανιώτης. Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΚΙ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΚΕΡΑΣΙΑ

Άννα Καλώτα. ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΕΡΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΧΩΡΩΝ

Αργύριος Φτάκας. Η ΠΑΝΙΔΑ ΤΗΣ ΚΕΡΑΣΙΑΣ

Θανάσης Καλλιανιώτης. Η ΠΑΛΗ ΔΥΟ ΚΟΣΜΩΝ ΣΕ ΕΝΑ ΜΙΚΡΟ ΧΩΡΙΟ: Η ΚΕΡΑΣΙΑ ΣΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1940

Κωνσταντίνα Τσιτσέλη. ΜΑΛΑΜΑΤΗ ΔΙΑΜΑΝΤΗ: ΑΣΤΗ ΔΑΣΚΑΛΑ Σ’ ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΧΩΡΙΟ

Για την έντυπη αγορά του επικοινωνήστε με τον πρόεδρο του ΑΜΣ Θανάση Τζελαπτσή.

Για τη δωρεάν ψηφιακή ανάγνωση ή αποθήκευσή του πατήστε εδώ.

Οι Λαζαρίνες της Αιανής και των περιχώρων: όψεις ενός μεσαιωνικού εθίμου

 

Τέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια (Αρχείο Δημοτικού Σχολείου Αιανής)

Τέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια (Αρχείο Δημοτικού Σχολείου ΑιαΤέλη δεκαετίας του 1960: Λαζαρίνες της Αιανής με πλήρη εορταστική εξάρτηση ποζάρουν στο προαύλιο της οικίας της οικογένειας Καλλιανιώτη. Δεξιά διακρίνονται οι οικίες Ασημίνα και Νικολάου. Στη μέση πίσω το ύψωμα Κούλια

Στο παρόν κείμενο σχολιάζονται: η ονομασία του κεντρικού άσματος «τσιντζιρό», η ενυπάρχουσα κλητική προσφώνηση «μάικου» και το προτιμητέο έδεσμα, η «κανναβουρόπτα». Προτείνονται τέλος ορισμένες απαραίτητες τουριστικές διανθίσεις του εθίμου

 

Τα δρώμενα

Είναι συνήθης η γέννηση νέων ηθών κι εθίμων κι ο θάνατος παλαιών. Μερικά από τα τελευταία, που πριν από τρεις περίπου δεκαετίες είχαν σταματήσει τελείως ή εκτυλίσσονταν υποτονικά, ανθίζουν σήμερα χάρη στην κρατική υποστύλωση. Ένα από αυτά είναι οι Λαζαρίνες, «γυναικονυμφικό» (Λουκάτος 1995:53) κατά βάσιν έθιμο των Βαλκανίων, που συναντάται στον κορμό της χώρας και κυρίως στο Βορρά. Σύμφωνα με αυτό έφηβες κόρες ντυμένες με μεσαιωνικές στολές γύριζαν κατά ομάδες στους μαχαλάδες ζητώντας αντίτιμο. Έπειτα χόρευαν και τραγουδούσαν όλες μαζί έξω από την ενοριακή εκκλησία –στην αυστηρά ανδροκρατούμενη Αλβανία οι αντίστοιχες ομάδες αποτελούνταν παλαιότερα από ένοπλα αγόρια (Μέγας 1956:143).

Τα δρώμενα του εθίμου στην Αιανή περιέγραψε με εξαιρετική λεπτομέρεια ο εκλιπών δάσκαλος Κωνσταντίνος Σιαμπανόπουλος στο βιβλίο του Οι Λαζαρίνες, που τυπώθηκε στη Θεσσαλονίκη ιδίοις εξόδοις το 1973 κι επανεκδόθηκε με διάφορες, πολιτικών κατά βάσιν κινήτρων, φωτογραφικές και τραγουδιστικές προσθαφαιρέσεις από το Δήμο Αιανής το 1988.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , ,

H πάλη δύο κόσμων σε ένα μικρό χωριό: η Κερασιά στη δεκαετία του 1940

Αθανάσιος Π. Τζελαπτσής όρθιος μπροστά, Βασίλειος Καρακούλας 2ος από αριστερά καθιστός και  Ζήσης. Θ. Γκουργκούτας 3ος   από αριστερά καθιστός το 1943 στα μεταλλεία Ροδιανής (Ιδιωτική Συλλογή Αθανασίου Τζελαπτσή)

Αθανάσιος Π. Τζελαπτσής όρθιος μπροστά, Βασίλειος Καρακούλας 2ος από αριστερά καθιστός και Ζήσης. Θ. Γκουργκούτας 3ος από αριστερά καθιστός το 1943 στα μεταλλεία Ροδιανής (Ιδιωτική Συλλογή Αθανασίου Τζελαπτσή)

το κείμενο χτενίστηκε στις 04.04.2014. Το φωτογραφικό του παράρτημα ανοίγει εδώ.

Στον ιερέα Γεώργιο Μπαξιώτη που πάντρεψε τους γονείς μου στην Κερασιά

Επιλογή

Επιλέχτηκε το θέμα «η πάλη δύο κόσμων σε ένα μικρό χωριό» όχι για λόγους ευκολίας ούτε για την προσκόμιση θαυμαστών πληροφοριών στην τράπεζα της ευγενούς Ιστορίας, αφού χιλιάδες αριθμούνται τα κείμενα για την ίδια περίοδο. Επιθυμία του γράφοντος ήταν η προσφορά στους κατοίκους, ηλικιωμένους αυτόπτες μάρτυρες και νεότερους που τα έχουν ακουστά συνήθως μονομερώς, μίας αμφίπλευρης εικόνας ώστε να γνωρίζει το δεξί τι είχε ποιήσει το αριστερό χέρι κι αντιθέτως.

Άλλος λόγος ενασχόλησης ήταν η πλέξη όσων συνέβησαν εκεί στην ευρύτερη ιστορία της περιοχής και γενικότερα στην ελληνική και παγκόσμια ιστορία. Με την ευκρινή αποτύπωση θα πάψει ή, ορθότερα, θα ελαττωθεί η εκμετάλλευση της περιόδου από τις εκάστοτε ορθότητες που καταστρατηγούν την πραγματικότητα εις όφελος της αναληθείας.

Στόχος δεν είναι να ξύσ(ει) τς πληγές όπως είχε θεωρήσει νεολαίος που παρίστατο σε κουβέντα με πρεσβύτες του χωριού, αλλά να ερμηνεύσει τη δημιουργία και την παραμονή μνημονικών τραυμάτων ώστε στο προσεχές μέλλον, όταν επιχειρηθούν τα ίδια, η γνώση των προτέρων ίσως οδηγήσει σε λήψη καλύτερων αποφάσεων για τους αθώους ανθρώπους.

 

Πηγές και μέθοδος

Αστείες ακούστηκαν στα αυτιά της πεπειραμένης έρευνας γνώμες σχετικά με την προσεχή συγγραφή της ιστορίας της ολιγάνθρωπης Κερασιάς. Αναρωτήθηκαν ορισμένοι με φωναχτή σκωπτική διάθεση: «τι ιστορία έχει η Κερασιά;». Πιστεύουν πως μόνον οι γενικές ιστορίες έχουν θέση στην Επιστήμη, παραμερίζοντας πως οι γενικότητες ερείδονται συνήθως σε ανασφαλείς βάσεις, αφού δεν συμπεριλαμβάνουν πλήθος μερικών, κι ακόμη πως αρκετά ευρεία σύνολα προκαλούν κρότο με το γριφώδες λεξιλόγιο και τα δυσνόητα νοητικά τους σχήματα παρά με την ουσία.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ο «εθνικός διχασμός» στο νομό Κοζάνης: 1916-1918

Επίσκεψη του στρατηγού Γκιγιομά στην Κοζάνη (8-9 Μαΐου 1918). Χαιρετά αφ’ υψηλού τη διοικητική και θρησκευτική εξουσία της πόλης (πηγή: http://www.culture.gouv.fr/Wave/image/memoire/1516/sap40_or156717_v.jpg)

Επίσκεψη του στρατηγού Γκιγιομά στην Κοζάνη (8-9 Μαΐου 1918). Χαιρετά αφ’ υψηλού τη διοικητική και θρησκευτική εξουσία της πόλης (http://www.culture.gouv.fr/Wave/image/memoire/1516/sap40_or156717_v.jpg)

Όμως ήρταμε να σκοτωθούμε εδώ για την «Ελευθερία των λαών». Περίφημα.[1]

 

Η απελευθέρωση της Μακεδονίας το 1912 και η ενσωμάτωση των κατοίκων της στο ελληνικό κράτος αποδέσμευσε τις χρόνιες αντίρροπες κοινωνικές δυνάμεις, που ως τότε ομονοούσαν σπασμωδικά και λαθραία κάτω από την τουρκική κατοχή. Η πρώτη ευρεία εμφάνιση των διαφορετικών αυτών αντιλήψεων έλαβε χώραν κατά τη διάρκεια του Α΄ παγκοσμίου πολέμου. Επρόκειτο για το λεγόμενο «εθνικό διχασμό», το χωρισμό δηλαδή των πολιτών σε προοδευτικούς και συντηρητικούς, σε βενιζελικούς και βασιλικούς όπως επιμένει  η πολιτική ιστορία.

Ο νομός Κοζάνης ενεπλάκη νωρίς στο διχασμό. Η γεωγραφική του γειτνίαση με την Αλβανία, τη σιτοπαραγωγό Θεσσαλία και κατ’ επέκταση με την παλιά Ελλάδα και η περικύκλωσή του  από ορεινούς όγκους υπήρξαν απ’ τις κύριες αιτίες της σημαντικής στρατηγικής του αξίας για τους «πρωτοπαγκόσμιους» εμπολέμους. Η παρουσία του γαλλικού προξενείου στην Κοζάνη, η γαλλική κατοχή στην περιοχή και η τοπική χάραξη της ουδέτερης ζώνης κατά την περίοδο αυτή αποδεικνύει εναργώς τον ενεργό του ρόλο.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Τα ολοκαυτώματα Πύργων κι Ερμακιάς Εορδαίας: άνοιξη 1944

Πρόσφυγας αντάρτης του ΕΛΑΣ Εορδαίας ποζάρει σε φωτογραφείο των Ιωαννίνων το Δεκέμβριο του 1944

Πρόσφυγας αντάρτης του ΕΛΑΣ Εορδαίας σε φωτογραφείο των Ιωαννίνων το Δεκέμβριο του 1944. Στην επίθεση εναντίον του ΕΔΕΣ συμμετείχαν και μονάδες ανταρτών της Δυτικής Μακεδονίας (Ιδιωτική Συλλογή οικογένειας Γαβριηλίδη)

Ανακοίνωση του Θανάση Καλλιανιώτη, ιστορικού και Δρ. Ιστορίας ΑΠΘ, στην ημερίδα Πρόγραμμα Ελπίδα, η ιστορία της ενεργούς μνήμης της Ευρώπης. Εκείνοι που αντιστάθηκαν στο Χίτλερ. Προς τιμήν και σε μνήμη των θυμάτων του Ναζισμού, οργανωμένη από το Δήμο Χαϊδαρίου την 6η Φεβρουαρίου 2014

 

Η σύνθεση των θυτών

Στις εκτελέσεις, δηώσεις και πυρπολήσεις των οικισμών Πύργοι κι Ερμακιά οι θύτες ήταν άνδρες πολυπολιτισμικοί, δύο θρησκειών και τεσσάρων εθνικοτήτων, όπως πιστοποιεί και η αναφορά αξιωματικού του ΕΛΑΣ για το ολοκαύτωμα του πρώτου οικισμού: «δεν έχει μείνει φυλή του Ισραήλ να μη σφάζει και να μη κατακρεουργεί έλληνες».[1] Απλούστερα αυτόπτης μάρτυρας χαρακτήρισε τα εχθρικά στρατεύματα «μαζώματα».[2]

Έτσι στο ολοκαύτωμα των Πύργων συμμετείχαν:

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ιστορία και ιστορήματα: το μπλόκο των SS στην Αιανή του 1944

Στρατιώτης των SS. Συνάδελφοί του επέδραμαν στην Αιανή την 25η Ιανουαρίου 1944 φονεύοντας τον υπεύθυνο του ΕΑΜ του οικισμού, πυρπολώντας την οικία του και λαμβάνοντας μαζί τους μία δεκάδα κατοίκων που χρωστούσαν το φόρο της δεκάτης στην Ελληνική Πολιτεία

Στρατιώτης των SS. Συνάδελφοί του επέδραμαν στην Αιανή την 25η Ιανουαρίου 1944 φονεύοντας τον υπεύθυνο του ΕΑΜ του οικισμού, πυρπολώντας την οικία του και λαμβάνοντας μαζί τους μία δεκάδα κατοίκων που χρωστούσαν το φόρο της δεκάτης στην Ελληνική Πολιτεία

Το Σχολείο του Λαού διοργανώνει αύριο Σάββατο 25η Ιανουαρίου 2014, ώρα 6 απόγευμα, στο Συνεταιριστικό Βιβλιοπωλείο Κοζάνης συζήτηση με θέμα «Ιστορία και ιστορήματα: το μπλόκο των SS στην Αιανή του 1944».

Τα γεγονότα της ημέρας (25η Ιανουαρίου 1944) και το ιστορικό συγκείμενό τους θα τεθούν από τον ιστορικό και Δρ. Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας ΑΠΘ Θανάση Καλλιανιώτη. Έπειτα θα εξεταστεί η αντανάκλαση αμφοτέρων στις προφορικές μαρτυρίες, τα γραπτά ιστορήματα και τις πολιτικές διακοινώσεις.

Σκοπός της εκδήλωσης η εύρεση της ιστορικής αλήθειας και η σημερινή της, ωφέλιμη για το λαό, χρήση.

H συνοδευτική οπτική παρουσίαση υπάρχει εδώ.

 

Το παρακάτω κείμενο γράφτηκε την 1η Φεβρουαρίου 2014.

προτρεπτική αφίσα προς κατάταξιν στα «ένοπλα» SS. Πηγή: http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Waffen-SSposter01.jpg

Εγγράψου εθελοντικά στα ένοπλα SS, προτρέπει σε όσους έκλεισαν τα 17 έτη γερμανική αφίσα , βλ. http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Waffen-SSposter01.jpg

προλογικά

Διαχωρίζουμε την Ιστορία από το ιστόρημα, επειδή η αναζήτησης της αλήθειας που επιδιώκεται στην πρώτη διαφέρει των μυθοπλασιών που δυναστεύουν το δεύτερο. Όντως, ιδιαίτερα για το μακρινό παρελθόν, δεν είναι εύκολη η διάκριση μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, ιδίως όταν εμφιλοχωρεί η στράτευση. Όταν ο ευγενής ιστορικός αδιαλείπτως απεκδύεται και από την υποκειμενικότητα που τον ενδύει, η αλήθεια δεν είναι δύσκολο να ευρεθεί.

Παρ’ όλο που διαθέτουμε έμμεσες μόνον πηγές υποστηρίζουμε ότι η γερμανική μονάδα που έλαβε μέρος στην επιχείρηση της 25ης Ιανουαρίου 1944 στην Αιανή αποτελούνταν από το 13ο λόχο του 7/4 τεθωρακισμένου συντάγματος Γρεναδιέρων των SS[1] (επίλεκτοι) κι όχι της Βέρμαχτ (υπόλοιπος Στρατός). Στάλθηκε λόχος όχι μόνον εξαιτίας της επιπολάζουσας εμφάνισης των ανταρτών του ΕΛΑΣ στα κράσπεδα της Κοζάνης αλλά κι επειδή το Φρουραρχείο της πόλης διέθετε ευάριθμους άνδρες, ενώ τους τραυματίες των Waffen SS της Ροδιανής, φρουρούς των μεταλλείων, δεν πιστοποίησε παρών στην υπόθεση καλός γνώστης της εποχής.[2]

Επιπροσθέτως την προηγούμενη ημέρα είχαν επιδράμει αιματηρά στο Βατερό «στρατιώτες των SS».[3] Η μαρτυρία πως ένας από τους Γερμανούς που είχαν προσέλθει τότε στην Αιανή ήταν «γεμάτος κανέδες, αγκυλωτούς σταυρούς και παράσημα»[4] παραπέμπει πιθανόν στο διοικητή της μονάδας αυτής, τον συνταγματάρχη Καρλ Σύμερς.[5]

Θα εξετάσουμε τόσο τα γεγονότα όσο και το συγκείμενο, διότι, εν αντιθέσει με λογοτέχνες ή ιστοριογράφους, η ένταξη του τοπικού στο ευρύτερο πλαίσιο ερμηνεύει διάφορα. Νωρίτερα όμως θα φανεί πώς αντανακλώνται τα πεπραγμένα της Αιανής στις προφορικές μαρτυρίες, στα γραπτά ιστορήματα και στις πολιτικές διακοινώσεις, μία πράξη για να δούμε απτά πως διαθλάται το παρελθόν στο πρίσμα του χρόνου.

Ποια είναι η ωφέλεια των ιστορικών αληθειών; Ο ομιλών θεωρεί πως η βία ποτέ δεν λείπει από τη ζωή μας οπότε η ιστορική ανάλυση προηγούμενων σφοδρών καταστάσεων ωφελεί σήμερα στο ηθικό μέρος, στη σκέψη, στις πράξεις και στην εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Αν αγνοούμε ή αμάρτυρα ωραιοποιούμε το παρελθόν, πράγμα του συρμού σήμερα, γινόμαστε δέσμιοι τόσον αυτού[6] όσο και του παρόντος (που καθόλου δεν αποδεικνύεται επιτυχημένο όπως αφειδώς σπερμολογούν οι τάξεις διοικητικής, οικονομικής και πνευματικής εξουσίας). Και φυσικά και του μέλλοντος.

 

Ο κομματικός εορτασμός

Την 29η Νοεμβρίου 1964 στο καφενείο του Γεωργίου Γκαραλιού, το οποίο βρισκόταν σε περίοπτη θέση στο κέντρο τη Αιανής, πρώην Ελασίτες, παλαιοί φίλοι του ΕΑΜ και ενεργά μέλη της ΕΔΑ μιμούμενοι την αντίστοιχη εορτή της Αντίστασης στη γέφυρα του Γοργοποτάμου ανάρτησαν φωτογραφίες του Άρη Βελουχιώτη και του Στέφανου Σαράφη κι εν μέσω οινοποσίας άρχισαν να άδουν αντάρτικα τραγούδια, πρώτη φορά δημοσίως από τον καιρό της Κατοχής.

Το γεγονός έφτασε τάχιστα στ’ αυτιά της Χωροφυλακής. Την άλλη μέρα 16 από τους ευωχούμενους παραπέμφθηκαν σε δίκη στην Κοζάνη, προφανώς ως διασαλευτές της δημοσίας τάξεως. Μάρτυρες κατηγορίας συγγενείς κι υποστηρικτές της κοινοτικής αρχής, στην υπεράσπιση ο Γρηγόρης Γκουρτζιούμης κι ο Χρήστος Καλύβας. Καταδικάστηκαν τελικά μόνον τρεις βγαίνοντας όμως την ίδια μέρα με εγγύηση 15.000 δραχμών.[7] Ήταν περίοδος διακυβέρνησης της Ενώσεως Κέντρου κι όχι της ΕΡΕ, άλλως οι επιπτώσεις θα ήταν αυστηρότερες.

Έπειτα η εορτή της Αντίστασης, εκτός των ετών 1967 -1974, μεταφέρθηκε στο Φαρδύκαμπο Σιάτιστας, προφανώς για τη «μαζικότητα» του κινήματος, αφού η αποκέντρωση εκφερόταν (όπως πάντα κι από όλους) μόνον στα λόγια.

 

Η θρησκευτική εορτή

Δεκαέξι χρόνια αργότερα, το 1980, μια διαφορετική ημερομηνία, την 25η Ιανουαρίου, έλαβε χώραν ο δεύτερος εορτασμός της Αντίστασης στην Αιανή από την οπτική όμως της θρησκείας μέσω του Βελβεντινού εφημερίου του χωριού –συνήθως έως τότε ιερείς χρίονταν μόνον εντόπιοι. Το έναυσμα είχε δώσει νωρίτερα ο λαϊκός ποιητής Βασίλειος Μπούλης (προσεχώς θα τιμηθεί δεόντως από το Σχολείο του Λαού), ο οποίος σε ποίημά του αναφερόταν -γραπτά πρώτος αυτός- στο γεγονός:

Μας ήρθανε κι οι Γερμανοί/ έχουν φρίξει οι Χριστιανοί/ και 25 απ’ το Γενάρη/ μας έχουν μάσει στον Άη –Γιώργη κουβάρι/ πολυβόλα στούνε στην αυλή/ αν θέλουν κανονίζουν από κει/ και μας πότισαν φαρμάκι/ έχουν σκοτώσει το Γιαννάκη.[8]

Ο πατήρ σε ομιλία του μέσα στο ναό του Αγίου Γεωργίου χρονολόγησε το συμβάν στο 1943, ίσως διότι αυτή το έτος ανέφεραν οι πληροφορητές του, οι οποίοι δεν επαφιόταν με παλαιοκομμουνιστές του χωριού. Θεώρησε ως δεδομένη την εκτέλεση των κατοίκων από το γερμανικό θηρίο. Αποδίδοντας τη σωτηρία των κατοίκων στο θεό και στον εορτάζοντα τότε Άγιο Γρηγόριο καταδίκασε τον πόλεμο και τους εξοπλισμούς, πρακτική σύμφωνη με το πασιφιστικό κλίμα της εποχής, κι έκλεισε με προτάσεις για το πλαίσιο της γιορτής, ανάμεσα στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν η θεσμοθέτηση αργίας και η επέκταση της εορτής με πολιτιστικές εκδηλώσεις στο προαύλιο του ναού.[9]

 

Έντυποι διαξιφισμοί

Όψη πρώτου φύλλου της εφημερίδας η Αιανή. Υποστήριξε την εαμική μεταβλητή της «σωτηρίας» του χωριού από τους Γερμανούς τον Ιανουάριο του 1944 χωρίς όμως να την τεκμηριώσει

Όψη εφημερίδας του ΠΜΣ  Αιανής, αρχάς  1980. Στις στήλες της υποστηρίχτηκε σθεναρώς η άποψη της εαμικής  «σωτηρίας» του χωριού από τους Γερμανούς την 25η Ιανουαρίου 1944 χωρίς όμως την απαραίτητη τεκμηρίωση

Οι τελευταίες προτάσεις του εφημερίου άναψαν φωτιές σε δίκτυο νέων του χωριού, οι οποίοι θεωρούνταν από έτερους πολίτες ως κρυπτοκομιστές επιταγών του ΚΚΕ. Παρόλο που οι νέοι ισχυρίζονταν πως ο λόγος τους ήταν πολιτικός, δεν ήταν δύσκολο να ανιχνευθούν τουλάχιστον στο λεξιλόγιό τους συλλογικές ταυτότητες ομοειδών συμφερόντων. Ανάγλυφα ξεπρόβαλε τις περισσότερες φορές ο κομματισμός στην επιλογή των θεμάτων ή στην κλίση προς την ανωνυμία των συντακτών της εφημερίδας του Πολιτιστικού Συλλόγου του χωριού.[10] Π.χ. σε ομιλία για τη «Διεθνή ύφεση και ειρήνη» που είχε διοργανωθεί την 17η Μαΐου 1980 στην Αιανή το ονοματεπώνυμο του ξένου ομιλητή δεν μνημονεύτηκε ποτέ,[11] ίσως διότι επρόκειτο για στέλεχος του ΚΚΕ.

Στον ιερέα απάντησαν δύο 15χρονοι γυμνασιόπαιδες. Αφέθηκε ελεύθερο να καλπάσει εναντίον των θρησκευτικών χαρακωμάτων το νεανικό σφρίγος ή η καθοδήγηση επέλεξε το ρόλο του υποβολέα αισθανόμενη πως το πεδίο της μάχης ήταν αμμώδες; Γι αυτό προστέθηκε (ως δικαιολογία έπειτα από πιθανή ήττα) στα ονοματεπώνυμα των εφήβων η ιδιότητα «Μαθητής Γυμνασίου Αιανής»;

Ο πρώτος έφηβος πεζογραφώντας χρονολόγησε το συμβάν στο 1943 και πρόσθεσε στη σκηνή γερμανόφιλους με πολιτικά ρούχα. Αρίθμησε τους Γερμανούς σε ένα σύνταγμα, το οποίο φόνευσε έναν από τους δυο παρευρισκόμενους αντάρτες κι έπειτα έστειλε αναγνωριστική περίπολο στο Χρώμιο, η οποία επέστρεψε ατουφέκιστη. Η σωτηρία οφειλόταν σε «Αιανιώτη, στέλεχος των ανταρτών»,[12] ο οποίος δεν κατονομάστηκε. Είναι προφανές πως ο νέος εργάστηκε ομιλώντας με αυτόπτες μάρτυρες, αλλά η άποψη για τη σωτηρία του χωριού δεν είχε μάλλον αλιευθεί κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων. Ο επόμενος τράβηξε από τη φαρέτρα του ελεύθερους στίχους. Προσπαθώντας να ισορροπήσει το παλαιό με το νέο τόξευσε τη θρησκευτική αιτιολόγηση σε τίτλο ενός εκ των έργων του: «Ο Άγιος Γρηγόριος …λένε άλλοι».[13] Ποιοι ήταν οι «άλλοι» δεν εξακρίβωνε.

Ο τρίτος εορτασμός, θρησκευτικός πάλι αλλά αυτή τη φορά με βαθύ κοσμικό χτένισμα, έλαβε χώραν με χορούς και κλαρίνα στο προαύλιο του ναού. Δεν αφέθηκε αναπάντητος. Περιοδολογώντας πάλι το συμβάν στο 1943 ανώνυμος αρθρογράφος αρίθμησε τους Γερμανούς σε λόχο και θεώρησε την Αιανή επίκεντρο ανταρτών. Ένας από τους δυο Έλληνες διερμηνείς, χωριανός, δεν κάρφωσε τους έγκλειστους στον κλοιό αντάρτες. Μια διμοιρία κατευθύνθηκε εποχούμενη προς το χωριό Χρώμιο κι επέστρεψε άθικτη. «Η οργάνωση του ΕΑΜ στο χωριό προσπάθησε να ειδοποιήσει έγκαιρα τους αντάρτες» να μην την τουφεκίσουν πρόσθεσε. Τελικά κατέληξε πως «την ιστορία τη φτιάχνει ο λαός με τους αγώνες του και τις θυσίες του και όχι με ατέλειωτα ευχολόγια»,[14] φράση που διασώζεται σχεδόν παρόμοια σήμερα στο χώρο της ορθόδοξης Αριστεράς.[15] Παρεμπιπτόντως γνώμη του γράφοντα είναι πως την ιστορία τη φτιάχνουν και οι άλλοι  ή, ίσως ορθότερα, την ιστορία φτιάχνει ο λαός ακολουθώντας πιστά τις προσταγές ηγετών και αγκιτατόρων, κρυφών ή φανερών.

Νιώθοντας ορθώς πως έλειπαν βασικά στοιχεία της ιστορίας, ο ανώνυμος αρθρογράφος κάλεσε τους αναγνώστες να συνεισφέρουν γραπτώς στην υπόθεση, η οποία μαζί με άλλες οικοδομούσαν την κάθετη αντίθεση μέρους των νεολαίων του χωριού με τον ιερέα και τους υποστηρικτές του –ανάμεσα στους τελευταίους περιλαμβάνονταν αρκετοί μετανοήσαντες «φρουροί της Επαναστάσεως» του 1967.

Στο κάλεσμα ανταποκρίθηκε παλαιό στέλεχος της ΠΕ του ΚΚΕ Κοζάνης από την Κάτω Κώμη, ο οποίος ευρισκόταν την 25η Ιανουαρίου 1944 μέσα στο γερμανικό κλοιό. Τεκμηρίωσε ως ορθή τη χρονολογία 1944 υπενθυμίζοντας ότι το ίδιο λάθος είχε συμβεί και πέρυσι, αλλά κανείς δεν είχε πιστέψει τις απόψεις του (η χρονολογία διορθώθηκε τελικά μετά το 1996 έπειτα από παρεμβάσεις του γράφοντα!). Ακόμη ονομάτισε δύο παρόντες αντικομμουνιστές ενόπλους από το χωριό Σπάρτο και την ύπαρξη γερμανικής μοτοσυκλέτας.[16]

 

Στην εποχή του λαϊκισμού

Με την άνοδο του λαϊκισμού στην εξουσία, το 1981 δυστυχώς η εφημερίδα η Αιανή, θαυμάσια τοπική πηγή, σταμάτησε δυστυχώς την έκδοσή της καθώς οι συντάκτες της προσανατολίστηκαν στην κατάκτηση της τοπικής εξουσίας. Η εορτή συνεχίστηκε ως εκκλησιαστική μέχρι την αναχώρηση του δημιουργού της στον Βελβενδό. Κανείς από τους ηγήτορες ή τους σπουδαγμένους του χωριού δεν έδινε σημασία στο παρελθόν.

Δέκα χρόνια αργότερα προκαλεί έκπληξη η ενασχόληση με την ίδια ιστορία. Συντηρητής αρχαιοτήτων χωρίς να αναγνώσει, θυμηθεί ή πιστέψει την τεκμηρίωση του 1944 από τον αυτόπτη Κατωκωμίτη, χρονολόγησε κι αυτός το συμβάν στο 1943. Πρόσθεσε στη σκηνή γερμανικά μεγάφωνα «προσοχή προσοχή, όλοι οι άντρες να συγκεντρωθούν στην πλατεία» και θεώρησε την επιδρομή των Γερμανών προϊόν προδοσίας. Η σωτηρία των κατοίκων οφειλόταν κατ΄ αυτόν στις γυναίκες που κλαίγοντας και βρίζοντας τους Γερμανούς τους έδιωξαν από το χωριό. Επιδιώκοντας όμως κι αυτός αδιατάρακτη τη σχέση με τη θρησκεία κατέληγε: «θαύμα! Ναι γέροντά μου, θαύμα η χριστιανική ψυχή του Έλληνα».[17] Δεν είχε άδικο ως προς τις γυναίκες, μόνο που η χρονολογία της δράσης των ήταν η 17η κι όχι η 25η Ιανουαρίου όπως θα δούμε παρακάτω. Μεγάφωνα κανείς μάρτυρας ποτέ δεν ανέφερε, κι εξάλλου ως πλατεία θεωρούταν τότε ο αύλειος χώρος του παλαιότατου μοναστηριού της Κοιμίσεως της Θεοτόκου κι όχι το προαύλιο του Αγίου Γεωργίου. Ποιος τέλος πρόδωσε και τι, δεν έχει ακόμη εξηγηθεί.

 

Κυβερνητικές διακοινώσεις

Σε πρόσφατη, 2014, προδημοσίευση περί της ιδίας εορτής της Δημοτικής Κοινότητας Αιανής, προφανώς παρόμοια με παρελθοντικές υπόλοιπες, αναφέρεται: «οι Γερμανοί …συγκέντρωσαν …τους άνδρες της Αιανής για ομαδική εκτέλεση, η οποία όμως αποφεύχθηκε χάριν του ευφυούς χειρισμού των τότε πολιτικών υπευθύνων του Ε.Α.Μ. της Αιανής. Τιμούμε την μνήμη όλων των αγωνιστών για τη διάσωση της Αιανής».[18] Εδώ είναι απορίας άξιον πώς το σωτηριολογικό μοντέλο του 1980 επανέρχεται έπειτα από τρεις δεκαετίες, εμπλουτισμένο βεβαίως, πάλι στο προσκήνιο! Ενώ παλαιότερα το χωριό το είχε «σώσει» ένας σωτήρας, στέλεχος των ανταρτών, ανώνυμος ως σήμερα, τώρα η νέα άποψη διατείνεται πως το έσωσαν πολλοί, οι «πολιτικοί υπεύθυνοι του ΕΑΜ» του χωριού.

Ποιο είναι όμως το ακριβές σημαινόμενο της φράσης «πολιτικοί υπεύθυνοι του ΕΑΜ Αιανής»; Εννοείται μόνο το 5μελές Λαϊκό Συμβούλιο ή και οι άλλοι 12 των Λαϊκών Επιτροπών Εκκλησιαστικής, Σχολικής, Επισιτιστικής και Ασφάλειας, συν οι 4 αντίστοιχοι του Λαϊκού Δικαστηρίου;[19] Αν όλοι, τότε οι σωτήρες αυξάνονται στους 21. Πώς συνεννοήθηκαν 21 άνδρες μέσα σε κλοιό γερμανικών ταχυβόλων MG 32[20] και των εξαιρετικά φονικών πολυβόλων MG 42,[21] τι αποφάσισαν και τι ακριβώς έπραξαν είναι στο γράφοντα άγνωστο.

Μόλις χθες 24η Ιανουαρίου 2014 ομότιμος πολιτικός ανήρτησε στο Φέισμπουκ: «χάρη στην ομοψυχία όλων των κατοίκων της Αιανής και στους σοφούς χειρισμούς των Τοπικών Αρχών και Πολιτικών Υπεύθυνων του ΕΑΜ …γλύτωσε η Αιανή από τον βέβαιο και προγραμμένο αφανισμό ! …Τιμούμε τους Προγόνους μας, τους Πατεράδες μας και τους Αγωνιστές της Ε.Α. !».[22] Εδώ βλέπουμε να προστίθενται στον κατάλογο των σωτήρων κι άλλοι, οι Τοπικές Αρχές, δηλαδή το κοινοτικό συμβούλιο του χωριού, διορισμένο και επικυρωμένο άμεσα από την Ελληνική Πολιτεία κι έμεσα από τους Γερμανούς, αφού οι κοινότητες της περιοχής από το καλοκαίρι του 1943 ανήκαν (τυπικά) σε Γερμανική Διοικητική Περιφέρεια.[23] Τα ερωτήματα εδώ αυξάνονται: ο πρόεδρος της κοινότητας έλειπε από το χωριό εκείνη την ημέρα, θα λογαριαστεί κι αυτός ως ωσεί παρών; Πώς έγινε η συνεννόηση, αφού τα συμφέροντα του επαναστατικού ΕΑΜ και της διορισμένης κοινοτικής εξουσίας ήταν αντιμαχόμενα, γι αυτό άλλωστε δεκάδες κοινοτάρχες είχαν εκτελεστεί έως τότε στην περιοχή από τους αντάρτες όπως π.χ. οι Αλέξανδρος Σπυρίδης του Αγίου Χριστοφόρου κι ο Γεώργιος Παυλίδης από το Ανατολικό;[24]

Αν τέλος θεωρηθεί η τιμή στους προγόνους μας και στους πατεράδες μας ίση με την αντίστοιχη προς τους αγωνιστές της «Εθνικής Αντίστασης», τότε λίγοι από τους ζώντες και τεθνεώτες απομένουν ατίμητοι. Όμως από αυτούς τους λίγους –δηλαδή τους αντιεαμικούς ή τους αδιάφορους- μάλλον είχε αρκετούς η Αιανή, ίσως περισσότερους από τους τιμώμενους, αν ρωτιούνταν.

 

Τι πραγματικά συνέβη

Επιχρωματισθέν εξώφυλλο περιοδκού που εξέδιδε ο γράφων στην Αιανή. Ολόκληρο το τεύχος είχε αφιερωθεί στα γεγονότα της 25ης Ιανουαρίου 1944

Επιχρωματισθέν εξώφυλλο περιοδικού που εξέδιδε ο γράφων στην Αιανή. Ολόκληρο το τεύχος είχε αφιερωθεί στα γεγονότα της 25ης Ιανουαρίου 1944

Το 1996 είχε εμπλακεί στη διένεξη ο γράφων με το αφιέρωμα «25 Γενάρη 1944» στο περιοδικό Τετράδια Ιστορίας, τ. 7 (Γενάρης 1996) διορθώνοντας τη χρονολογία και προσθέτοντας διάφορα. Από αυτά όμως μόνον το έτος 1944 εισακούστηκε.

Ας αφηγηθούμε λοιπόν από την αρχή οπλισμένοι με μελέτη, εξαντλητικές προφορικές συνεντεύξεις και ιστορική λογική. Την 16η Γενάρη 1944 Γερμανοί τεχνικοί των μεταλλείων Ροδιανής έρχονται στην Αιανή με μοτοσυκλέτα προς αγοράν βοδιών. Πληρώνουν και κανονίζουν την επόμενη μέρα να έλθει αυτοκίνητό τους να τα φορτώσουν. Η μελλοντική άφιξή τους διαδίδεται και λόχος του 1/27 τάγματος του ΕΛΑΣ με διοικητή τον Κοζανίτη Νικόλαο Βαλαγιάννη καταφθάνει στην περιοχή. Δύο νάρκες τοποθετούνται στη βόρεια είσοδο του χωριού και οι αντάρτες πιάνουν ενεδρευτικές θέσεις στα υψώματα Άι-Πρόδρουμους και Άι-Λιας.

Κτύπημα Γερμανών μέσα στο χωριό σήμαινε αναπόδραστο ολοκαύτωμα. Αντέδρασαν τότε αρκετοί, αν όχι όλοι, οι κάτοικοι, με προεξάρχουσες τις γυναίκες -μνημονεύεται η Βάια Ασημίνα. Ο παππούς μου Νάτσιος Κύρινας μόλις πρόλαβε να ξεθάψει τις νάρκες και οι αντάρτες αποσύρθηκαν. Δεν έχει εξακριβωθεί αν οι Γερμανοί είδαν το αγωνιώδες σκηνικό πριν πέσει η αυλαία της ησυχίας. Τα ζώα πάντως φορτώθηκαν και το αυτοκίνητο έφυγε απείραχτο.

Πρωί της 24ης Ιανουαρίου 1944 αντάρτες του Σινιάτσικου με αρχηγό τον φιλόλογο Αλέξη Ρόσιο (Υψηλάντη στο επαναστατικό ψευδώνυμο) ενεδρεύοντας στο λόφο Καγιά Μπασί ελάχιστα ανατολικά του Βατερού φόνευσαν τον Γερμανό ιατρό των SS Δρ. Χάας και τραυμάτισαν βαριά τον οδηγό του. Ο Δρ. Χάας είχε ως τότε χειρουργήσει δωρεάν δεκάδες Έλληνες πολίτες από την πόλη της Κοζάνης και την επαρχία, π.χ. τον αγρότη Νικόλαο Τσιτσιμίκλη από τον Βελβενδό και τον Κοζανίτη ράπτη Ιωάννη Μπουμπόναρη. Γράφει ο τελευταίος σε ανέκδοτα ακόμη χειρόγραφά του:

…θα πέθαινα αν δεν ερχόταν ένας πολύ καλός Γερμανός γιατρός Αξιωματικός και εκτός των Γερμανών στρατιωτών που γιάτρευε και ήταν πολύ καλός χειρούργος. Ήταν και καλός άνθρωπος. Χειρουργούσε και Έλληνες πολίτες χωρίς λεφτά, όπως και μένα που με έκανε δύο μαζί εγχειρίσεις, σ’ ένα σχολείο στην Κοζάνη στο 5ο δημοτικό που το επέταξαν…[25]

Την ίδια μέρα οι SS επισκέφτηκαν μαινόμενοι τον τόπο της ενέδρας φονεύοντας ό,τι κινούταν στο δρόμο τους, εκτελώντας και φυλακίζοντας κατοίκους του Βατερού. Εκείνο το πρωί 27 άνδρες είχαν χάσει τη ζωή τους από γερμανικά πυρά.

Βαθιά χαράματα της επόμενης ημέρας Γερμανοί κατέβηκαν σιωπηλοί από «28» αυτοκίνητα[26] στα πρόθυρα της Αιανής –η πληροφορία για 200 οχήματα[27] είναι υπερβολική. Κύκλωσαν το χωριό στήνοντας φυλάκια στους γύρω λόφους. Εισβάλλοντας έπειτα στα σπίτια και χωρίς να ξεφύγει ούτε μία ριπή υποχρέωσαν τον αντρικό πληθυσμό να συγκεντρωθεί στο προαύλιο του ναού του Αγίου Γεωργίου. Αν επέλεγαν τη σημερινή πλατεία, δεν θα υπήρχε οπτική επαφή με τα φυλάκιά τους. Το σχέδιο αντανακλά εμπειρία μάχιμης μονάδας.

Ο υπεύθυνος του ΕΑΜ Αιανής Ιωάννης Γιαννάκης ή Στάμος, όταν άκουσε για την ύπαρξη Γερμανών προσπάθησε να διαφύγει προς τη θέση Παπαζήση φορτωμένος με δύο ατομικά όπλα. Βληθείς όμως από τον Άι-Λια, προφανώς με ΜG 42, εξέπνευσε. Ο σύντροφός του Σπύρος Ζυμάρας από την Κάτω Κώμη, στέλεχος της ΠΕ Κοζάνης του ΚΚΕ, δεν τον είχε ακολουθήσει. Αφέθηκε να μεταφερθεί όπως όλοι οι άνδρες στο προαύλιο του ναού παίζοντας το κεφάλι του, επιλογή που έσωσε τη ζωή του.

Ο πατέρας μου Γρηγόρης Καλλιανιώτης την ημέρα εκείνη είχε λάβει άδεια από την εργασία του στα μεταλλεία Ροδιανής για να εορτάσει στην Αιανή:[28]

 

Ο Γρηγόριος Καλλιανιώτης υπηρετώντας τη θητεία του κατά τη διάρκεια του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου. Παρότι απρόσκλητος, έπαιξε σπουδαίο ρόλο στο μπλόκο των Γερμανών στην Αιανή τον Ιανουάριο του 1944

Ο Γρηγόριος Καλλιανιώτης υπηρετώντας τη θητεία του κατά τη διάρκεια του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου. Παρότι ανένταχτος κι ακομμάτιστος, έπαιξε σωτήριο ρόλο στο μπλόκο των Γερμανών στην Αιανή τον Ιανουάριο του 1944

Γιόρταζα εκείνη τη μέρα κι είχα έρθει από βραδύς στο χωριό.

Πρωί πρωί καθώς πήγα να ανοίξω το στάβλο μια κλωτσιά μ’ έριξε κάτω. Γύρισα κι είδα έναν απειλητικό, με προτεταμένο όπλο, Γερμανό. Was ist los? (τι συμβαίνει;) τον ρώτησα. Εξεπλάγη που μιλούσα Γερμανικά. Τον είπα ότι εργάζομαι στα μεταλλεία Ροδιανής σαν αποθηκάριος τροφίμων. Προχωρήσαμε ως την εκκλησία. Είδα εκεί μαζί με τους Γερμανούς οπλισμένους Έλληνες που φορούσαν πολιτικά.

Άρχισαν οι Γερμανοί να με ρωτούν για Banditen (συμμορίτες). Στεκόμασταν έξω από τον κλοιό μαζί με τον αντιπρόεδρο της κοινότητας Μανώλα και προσπαθούσα να καταλάβω τι ακριβώς ζητούσαν οι Γερμανοί.

Εκείνη την ώρα άκουσα το Γιώργο Γκαραλιό να λέει «Διάουλι, σκότουσαν του Γιαννάκ(η)». Αμέσως λέω στους Γερμανούς ότι κάποιος Γιαννάκης είναι σημαντικό πρόσωπο στην οργάνωση του χωριού μας. Όταν σε λίγο τον έφεραν και τον απίθωσαν μπροστά μας υποκρίθηκα πως δεν τον γνώριζα! Απάντησε μέσω εμού ο Μανώλας ότι ο νεκρός λέγονταν Γιαννάκης.

Οι Γερμανοί διέταξαν 3 νεολαίους να φέρουν αυγά και παίρνοντας μαζί τους εμένα πήγαμε στο σπίτι του Γιαννάκη. Έβγαλαν ένα βόδι κι ένα γάιδαρο έξω και άναψαν φωτιά. Ό,τι πρόλαβε η γυναίκα του έριξε από το πίσω παράθυρο. Άρχισαν σε λίγο να σκάζουν οι κρυμμένες στα ντουβάρια σφαίρες και δεν επέτρεπαν κανέναν πια να πλησιάσει.

Εν τω μεταξύ οι Γερμανοί αποφάσισαν να ανιχνεύσουν το δρόμο προς το Χρώμιο, γνωρίζοντας προφανώς πως σε δύο εβδομάδες θα περνούσαν πάλι από εκεί συμμετέχοντας σε μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση εναντίον του ΕΛΑΣ. Προπορεύτηκε μοτοσυκλέτα με το Χρήστο Τζαναμπέτη στο καλάθι και αυτοκίνητα ακολουθούσαν από πίσω. Σταμάτησαν στο Χρώμιο μέσα, οδοιπόρησαν για ένα διάστημα κι επέστρεψαν πίσω χωρίς να δεχθούν ούτε μία τουφεκιά. Ο σύνδεσμος που είχε σταλεί από το Χρώμιο στην Ποντινή να ειδοποιήσει για την παρουσία των Γερμανών δεν πήγε.[29]

Ο κλοιός της Αιανής έληξε χωρίς να ελεγχθούν οι ταυτότητες των εγκλείστων ούτε να γίνει έρευνα για όπλα. Γερμανοί κι ένοπλοι Έλληνες ανέβηκαν στα αυτοκίνητα και ξεκίνησαν για Κοζάνη παίρνοντας μαζί τους 10 άνδρες του χωριού, οι οποίοι δεν είχαν καταβάλει (λόγω πενίας ή εκουσίως) το φόρο της δεκάτης στην Ελληνική Πολιτεία –ανάμεσά τους κι ο Πάσχος Γκαραλιός, περιοδικός αντάρτης του ΕΛΑΣ.[30] Στην φορολογική τελειότητα ήταν πολύ μεθοδικοί οι Γερμανοί όπως αποδεικνύεται σε ανάλογη υπόθεση του οικισμού Γαλάνη Μπουτζακίων.[31]

Οι Αιανιώτες κρατούμενοι κοιμήθηκαν το βράδυ στο στρατόπεδο της Κοζάνης. Το επόμενο πρωί 26η Ιανουαρίου 1944 άκουσαν τρομαγμένοι τα πυρά γερμανικού αποσπάσματος που εκτέλεσε έξω από το στρατόπεδο 43 άνδρες ως αντίποινα για το γερμανικό αίμα. Αυτό μάλλον επιτάχυνε την απόφασή τους να πληρώσουν όσο το δυνατόν τα χρωστούμενα. Ελευθερώθηκαν το απόγευμα της επόμενης μέρας, αφού προφανώς πλήρωσαν.[32]

Το βράδυ της 25ης Ιανουαρίου 1944, την ίδια μέρα δηλαδή της επιχείρησης στην Αιανή  ο φρούραρχος Κοζάνης ταγματάρχης Άλφρεντ Μάττιχ διοργάνωσε δεξίωση καλώντας την ελίτ της πόλης. Από αγαλλίαση αφού διαπιστώθηκε πως δεν υπήρχαν αντάρτες στον Τσιαρτσιαμπά ή από προεξαγγελτική καταπράυνση, αφού την επόμενη θα υπέγραφε την εκτέλεση 43 κρατουμένων; Μήπως εξήγησε στους παρισταμένους ότι μόνον 3 από τους μελλοθάνατους ήταν Κοζανίτες, ενώ οι άλλοι αγρότες από τα περίχωρα της πόλης οπότε ούτε έπρεπε να παραπονεθούν ούτε να ξεφύγουν από την έως τότε νομιμόφρονα στάση τους;

 

Αναπάντητα ερωτήματα

Για ποιο λόγο οι ειρημένοι αντικομουνιστές οπλίτες από το Σπάρτο δεν πρόδωσαν την ύπαρξη του γνωστού τους στελέχους του ΚΚΕ από την Κάτω Κώμη; Δεν τον είχαν δει καθώς προσπαθούσε εναγωνίως να κρυφτεί από τα μάτια τους ή δεν είχαν αυξημένο μένος εναντίον των ανταρτών, αφού το χωριό τους δεν είχε κτυπηθεί μέχρι τότε; Καθώς ένας εκ των δύο ολίγους μήνες αργότερα άλλαξε στρατόπεδο, η εξήγηση της αβλεψίας οφείλεται ίσως στην τεράστια γκρίζα ζώνη που εκτεινόταν σε αμφότερες τις πλευρές.

Κατά μαρτυρία του θείου μου Θανάση Καλλιανιώτη στη σκηνή διερμήνευε ο γνωστός του Μιχάλης Παπακωνσταντίνου. Όταν Γερμανός στρατιώτης έφερε το θείο για να τον κλείσει κι αυτόν στο προαύλιο του Αγίου Γεωργίου, ο Μιχάλης είπε στο Γερμανό να τον συνοδεύσει πίσω στο σπίτι του κι όντως ο στρατιώτης το έπραξε.[33] Τι ακριβώς κουβέντιασαν στα γερμανικά είναι άγνωστο. Λογικό είναι να ειπώθηκε πως ο θείος έμενε Κοζάνη κι όχι μόνιμα στην Αιανή, οπότε ας επέστρεφε πίσω.

 

Παγιωμένες αντιλήψεις

Ας επεξεργαστούμε τώρα όσα έχουν αναφερθεί: η άποψη πως η εκτέλεση των κατοίκων της Αιανής από τους Γερμανούς ήταν «δεδομένη» και «προγραμματισμένη» δεν ισχύει, αφού δεν εκτελέστηκαν! Δεν είχε φονευθεί κανείς Γερμανός στρατιώτης μέσα ή κοντά στο χωριό για να υπάρξουν αντίποινα. Φυσικά η Αιανή δεν ήταν ποτέ «επίκεντρο» των ανταρτών, διότι η έδρα των τελευταίων ήταν η περιοχή των Βεντζίων, από κει εξορμούσαν. Αφού την Αιανή, 20 χμ. από την Κοζάνη και 10 από τη Ροδιανή, διέσχιζε αμαξιτός δρόμος, πώς θα έδραζαν αντάρτες εντός της;

Η στάση των Γερμανών στην Αιανή είχε ως σκοπό τον εγκλωβισμό ενόπλων, αν όντως είχε καταυλιστεί τμήμα τους μέσα. Κύριος όμως σκοπός της άφιξής των ήταν η ανίχνευση προς τα Βέντζια και η κατάσταση του οδοστρώματος για την προσεχή τους μεγάλη επιχείρηση.

Ακόμα και φονεύοντας ένοπλο αντίπαλό τους η μόνη ανάρμοστη πράξη των Γερμανών στην Αιανή ήταν η πυρπόληση οικίας, γεγονός όχι πρωτότυπο, αφού ολίγους μήνες νωρίτερα το ίδιο είχαν πράξει εις βάρος ανταρτών του ΕΛΑΣ του ιδίου χωριού. Ο λόχος των SS, διότι μόνο δύναμη λόχου διέθετε ικανό αριθμό αντρών ώστε να επανδρωθούν φυλάκια έξω από το χωριό και να συλλεχτεί ο πληθυσμός μέσα του, δεν εφήρμοσε βία στην Αιανή, γεγονός που διαλύει παγιωμένες αντιλήψεις (στερεότυπα είναι η λέξη του συρμού) περί της εγγενούς αγριότητας των SS. Τηρουμένων των αναλογιών περισσότερο ωμοί αποδεικνύονται όσοι σε περίοδο ειρήνης κινδυνεύουν να χάσουν θέσεις και προνόμια που ποτέ δεν άξιζαν να κατέχουν παρά οι διακινδυνεύοντες σε πολεμικές περιόδους!

Κάθε γερμανικός κλοιός δεν ακολουθούταν αναπόδραστα από εξανδραποδισμό των κατοίκων, ώστε να συμβεί το ίδιο και στην Αιανή. Στον Βελβενδό, π.χ. την 11η Απριλίου 1944 όταν όλοι οι άνδρες είχαν προσέλθει αναγκαστικά από τους SS στην πλατεία, μόνον 6 από αυτούς έχασαν τη ζωή τους,[34] οι υπόλοιποι ούτε καν αγγίχτηκαν. Παρόμοια αναγκαστική συγκέντρωση ανδρών είχε λάβει χώραν και στον γειτονικό της Αιανής οικισμού Κερασιά 11 ημέρες αργότερα, κατά τη διάρκεια της οποίας είχε φονευθεί από τους Γερμανούς ένας 27χρονος ράπτης που προσπαθούσε να διαφύγει και τραυματιστεί από τους ίδιους θανάσιμα κάτοικος κάτοχος όπλου. Οι Γερμανοί δεν πείραξαν κανέναν άλλον ούτε στον Βελβενδό ούτε στην Κερασιά και φυσικά ούτε και στην Αιανή. 

Η άποψη πως η σωτηρία των κατοίκων οφειλόταν σε θεία επέμβαση ανήκει στη μεταφυσική παρά στην Ιστορία. Τότε εόρταζε ο Άγιος Γρηγόριος, ενώ ο κλοιός είχε συμβεί στο ναό του Αγίου Γεωργίου. Γιατί να είχε ενεργήσει μόνον ο πρώτος; Η έμμετρη πάντως κατάθεση ενός από τους ειρημένους 15χρονους μαθητές

κανείς δεν ήλπιζε./ Αλλά προσεύχονταν. / Σαν τους μάρτυρες της εκκλησίας μπροστά /στα λιοντάρια»[35]

δείχνει το αυξημένο θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων και την επιπολάζουσα απόγνωσή τους. Προφανώς και είχαν υψώσει εκατοντάδες επικλήσεις στα θεία προσδοκώντας την αποφυγή από κάθε μοιραίο.

Η θέση της (ατομικής) εαμικής επέμβασης[36] είναι αμάρτυρη. Όπως και στην περίπτωση της γερμανικής σημαίας της Ακρόπολης δεν έχει ευρεθεί ως σήμερα ο «Αιανιώτης, στέλεχος των ανταρτών» που ειδοποίησε να μη βληθούν οι Γερμανοί, απλώς διότι δεν υπήρξε ποτέ. Αν επιζητούμε κι εδώ την ακρίβεια, θα πρέπει να ειπωθεί πως ο φαντασιακός σωτήρας θα ήταν στέλεχος (πολιτικό) του ΕΑΜ κι όχι στρατιωτικό, διότι βαθμοφόρος στον ΕΛΑΣ δεν ήταν κανείς από την Αιανή, όλοι υπηρέτησαν απλοί αντάρτες. Πώς τώρα ο σωτήρας όχι μόνον κατάφερε να ξεφύγει του στενού γερμανικού κλοιού, αλλά και γνώριζε εκ των προτέρων την κατεύθυνση που θα ακολουθούσαν έπειτα από ώρες οι Γερμανοί, ώστε να ειδοποιήσει τάχιστα τους αντάρτες, είναι το καίριο ζητούμενο. Ποιους αντάρτες; Του τομέα Καμβουνίων που φορές έδραζαν στο Ρύμνιο[37] ή της Κοζάνης που είχαν έδρα τα Βέντζια;

 

Αριθμητικές αυξομειώσεις

Στο ίδιο καμβά της πρώτης εαμικής κατάθεσης εξυφάνθη η δεύτερη, πλην όμως εξαιρετικά προσεκτική: «η οργάνωση του ΕΑΜ στο χωριό προσπάθησε να ειδοποιήσει έγκαιρα τους αντάρτες». Δεν διευκρινίζεται αν τελικά τους ειδοποίησε εγκαίρως –στην πραγματικότητα για τους λόγους που αναφέρθηκαν κάτι τέτοιο ήταν από απίθανο. Είχαν σίγουρα ερωτηθεί αυτόπτες μάρτυρες, πιθανότατα και το στέλεχος του ΚΚΕ από Κάτω Κώμη, αλλά κανείς δεν προσκόμισε ονόματα και τόπους, γι αυτό και η αρχική βεβαιότητα είχε μετατραπεί σε ύστερη πιθανότητα. Ποιοι αποτελούσαν την οργάνωση του ΕΑΜ Αιανής ουδείς εκ των νέων του ιδίου χωριού γνώριζε και είναι αμφίβολο αν θυμούνταν την ονοματική δομή της οργάνωσης με ακρίβεια και οι παλαιοί.

Για τη συνδρομή των γυναικών στη σωτηρία έγινε νωρίτερα λόγος. Ο άνδρας που το έγραψε αναφερόταν στα γεγονότα της 17ης Ιανουαρίου κι όχι της 25ης. Δεν είχε κατά μία οπτική άδικο, αφού χωρίς τη μαχητική παρουσία των εξωεαμικών γυναικών της Αιανής οι αντάρτες θα κτυπούσαν τους Γερμανούς μέσα το χωριό με αποτέλεσμα το ολοκαύτωμά του! Εννοείται πως οι κατάρες των γυναικών απευθύνονταν προς τους αντάρτες κι όχι προς τους Γερμανούς, οι οποίοι απουσίαζαν εκείνη η μέρα από το έργο.

Αφού ο ένας σωτήρας των κατοίκων δεν βρέθηκε και ούτε πρόκειται ποτέ να βρεθεί, η κατάθεση με την πάροδο του χρόνου άλλαξε καταλλήλως ως προς τον αριθμό: ήταν τελικά κατά την επίσημη εξουσία πολλοί οι σωτήρες. Το άγχος εύρεσης του ενός ονόματος καλύφτηκε πίσω από το πλήθος, που εκ των πραγμάτων δεν έχει όνομα. Ανωνυμία και μαζικότητα τότε, μαζικότητα κι ανωνυμία σήμερα. Έχει ήδη υποστεί κριτική η σχετική άποψη οπότε δεν χρειάζεται επανάληψη. Η άλλη γνώμη πως η σωτηρία ήταν «όλων των αγωνιστών για τη διάσωση της Αιανής» πάσχει, διότι οι ένοπλοι Αιανιώτες Ελασίτες βρίσκονταν τον Ιανουάριο του 1944 στα Βέντζια, τα Γρεβενά, την Ήπειρο και τη Θεσσαλία. Πώς πρόσφεραν την αρωγή τους από τόσο μακριά για κάτι που δεν γνώριζαν ότι συμβαίνει είναι ζήτημα λογογράφων, μυθιστοριογράφων ή κινηματογραφιστών, δεν ανήκει σε ιστορικούς.

Ποιοι ήταν οι «ευφυείς χειρισμοί» των εαμικών στελεχών της Αιανής; Ο υπεύθυνος του ΕΑΜ του χωριού Ιωάννης Γιαννάκης ή Στάμος, σύμφωνα με σύγχρονη των γεγονότων εφημερίδα των ανταρτών, η οποία αποτελεί ασφαλέστατη πηγή,[38] είχε φονευθεί νωρίς το πρωί, άρα δεν συμπεριλαμβάνεται στους ιδιοκτήτες των ευφυών χειρισμών. Οι υπόλοιποι συνάδελφοί του μεταφέρθηκαν στο προαύλιο του ναού. Αν δεν εξηγηθεί επακριβώς πώς η «ευφυΐα» των ολιγογράμματων αγροτών ξεγέλασε τους πολύπειρους Γερμανούς, ποια ήταν αυτή και με ποιον τρόπο έλαβε σάρκα και οστά, θα αποτελεί ένα ακόμη προϊόν μυθοπλασίας. Για την ιστορία ας αναφερθεί εδώ πως μετά το θάνατο του Γιαννάκη την οργάνωση του ΕΑΜ Αιανής αποτελούσαν σύμφωνα με πηγές της εποχής οι Ευάγγελος Ευαγγελόπουλος, Θεόδωρος Λιάνας, Ευάγγελος Ντιντίνος, Αλέξανδρος Κοντός και Ιωάννης Μανιάκας.[39]

Η εφημερίδα των ανταρτών Μακεδονική Αλληλεγγύη που τυπώνονταν στον Πεντάλοφο. Σε άρθρο της αναφέρθηκε στα γεγονότα της Αιανής του Ιανουαρίου του 1944 αποτελώντας σημαντική ιστορική πηγή

Η εφημερίδα των ανταρτών Μακεδονική Αλληλεγγύη που τυπωνόταν στον Πεντάλοφο το έτος 1944. Αναφέρθηκε και στα γεγονότα της Αιανής του Ιανουαρίου του 1944 προσφέροντας σημαντικά στοιχεία στον ιστορικό καμβά

Η νεότερη κατάθεση για την προσφορά και των «Τοπικών Αρχών» στη σωτηρία του χωριού, πρέπει όπως ήδη ειπώθηκε να αναλύσει πρώτα τις σχέσεις αντίθεσης μεταξύ Ελληνικής Πολιτείας, Γερμανών κι ΕΑΜ/ΕΛΑΣ κι έπειτα να προχωρήσει σε αφηγηματικές λεπτομέρειες.

Το αξίωμα του υπευθύνου του ΕΑΜ αναπληρώθηκε μετά από τον Ευάγγελο Ευαγγελόπουλο.[40] Οπότε όσοι θεωρούν τον δεύτερο ως πρωταγωνιστή της 25ης Ιανουαρίου 1944, θα πρέπει να αναιρέσουν τόσο τον προεξάρχοντα Ιωάννη Στάμο όσο και τις πηγές της εποχής. Αν μπορούν.

 

Προτάσεις σωτηρίας

Άποψη του γράφοντος είναι πως, σε περίπτωση που εξαιρεθεί η συγκυρία, στο μπλόκο της Αιανής συνεισέφεραν δύο άνδρες, δευτερευόντως ο Μιχάλης Παπακωνσταντίνου και κυρίως ο πατέρας μου Γρηγόρης. Ο πρώτος είχε την απαραίτητη (και λογοτεχνική) ευφυΐα να διαχειριστεί μία κρίσιμη υπόθεση λόγω των σπουδών, της κοινωνικής του τάξης και της πείρας που είχε αποκτήσει μεταφράζοντας, από τα ελληνικά στα γερμανικά και το αντίστροφο, έγγραφα στο Φρουραρχείο Κοζάνης. Αν και είχε πολλάκις ερωτηθεί, ποτέ δεν εξέθεσε στο γράφοντα για κείνη την περίοδο περισσότερα από όσα είχε καταθέσει στα βιβλία του. Φαίνεται πως ούτε ο ίδιος είχε κατανοήσει το σωτήριο ή, ορθότερα, όχι καταγγελτικό, ρόλο του στην υπόθεση.

Ο συνομήλικός του Γρηγόρης, 25χρονος τότε απόφοιτος της Εμπορικής Σχολής Θεσσαλονίκης, γνώστης της αγγλικής, της γαλλικής και της γερμανικής, δεν είχε τις αναστολές του Μιχάλη γι αυτό επί αρκετά έτη πριν κοιμηθεί απολάμβανα τη ρωμαλέα του μνήμη. Το τέχνασμα να παρουσιάσει τον Ιωάννη Γιαννάκη ως παράγοντα των ανταρτών αφού είχε φονευθεί, είχε ικανοποιήσει τους Γερμανούς. Δεν ήταν η μόνη του παρέμβαση υπέρ αδυνάτων και στη βιογραφία του που προσεχώς θα εκδοθεί, θα φανούν παρόμοιες πράξεις του, διόλου εύκολες προς υλοποίησιν ή ασήμαντες στη δίνη μίας εποχής όπου κι ο ίδιος στροβιλιζόταν: εργαζόταν σε μεταλλεία γερμανικών συμφερόντων, είχε αδελφό ελασίτη, φυλακίστηκε από αντικομμουνιστές οπλίτες, ο ΕΛΑΣ τον ζητούσε για ενίσχυση ή ανάκριση κττ. Πού ακριβώς ανήκε; Πουθενά, όπως και η πλειονότητα του λαού! Αν οι υπεύθυνοι του ΕΑΜ σε χωριά βατά στον εχθρό όπως η Αιανή έπαιζαν τη ζωή τους κορώνα –γράμματα, έτρεφαν την ελπίδα πως όταν κέρδιζαν θα απολάμβαναν τους καρπούς των κόπων τους. Ο πατέρας μου Γρηγόρης δεν είχε καμιά ελπίδα ούτε ανέμενε κανένα όφελος. Δούλευε για την τιμή και την υπερηφάνεια.

 

Επιλεγόμενα

Εξετάσαμε τη διάφορη πρόσληψη ενός ιστορικού γεγονότος (γερμανικό μπλόκο στην Αιανή του 1944). Χωρίς να είναι αρκούντως γνωστό στις λεπτομέρειές του και δίχως να συνδεθεί με το συγκείμενο, περιγράφτηκε κι ερμηνεύτηκε ανάλογα με την οπτική, τις γνώσεις ή τα συμφέροντα των εκάστοτε αφηγητών του. Η αρχική θρησκευτική μεταβλητή παραχώρησε τη θέση της στην κομματική (αυστηρά αριστερή στην αρχή, «κεντροαριστερή» σήμερα) αντίστοιχη –η φεμινιστική αφέθηκε ασχολίαστη από όλους.

Καθώς όμως διανύουμε παρατεταμένη προεκλογική περίοδο δεν θα ήταν απίθανο, για να μην υποφώσκουν δυσάρεστες εντάσεις, η φανταστική σωτηρία των κατοίκων να αποδοθεί οσονούπω όχι μόνον ως είθισται στην αριστερά (τότε ΕΑΜ) αλλά και στη δεξιά (τότε κοινοτικό συμβούλιο), αφού σήμερα οι κομματικοί διαχωρισμοί έπαψαν να είναι ευκρινείς. Σίγουρα θα προστεθούν στον σωτηριολογικό κατάλογο και οι άγιοι Γρηγόριος και Γεώργιος. Πιθανότατα θα συμπεριληφθούν οι γυναίκες και οι αντιεαμικοί χωρικοί της Αιανής, άσχετα αν τρεις από αυτούς εκτελέστηκαν από τους αντάρτες την άνοιξη του 1944 ως αντιδραστικοί.

Η περίπτωση να εισέλθει ολίγον αργότερα στον αυτό κατάλογο κι ο λόχος των SS που άφησε ανέγγιχτους τους κατοίκους της Αιανής ενώ είχε τη δυνατότητα να τους εξολοθρεύσει, παρότι τολμηρή, δεν είναι απίθανη. Επειγόντως επιζητούνται σήμερα από θρεμμένους στην Εσπερία ή γονατισμένους στα κελεύσματά της εγγράμματους και πολιτικούς κατακερματισμένες ιστορίες ιδανικών συμβιώσεων, δοσμένες με ζαχαρώδεις λέξεις και νοήματα.

Η κατασκευή ψευδών παρελθόντων υπηρετείται σήμερα με ευλάβεια από αφελείς φιλίστορες, κατόχους θέσεων σε κρατικά ιδρύματα ή πολιτικούς, γενικά από όσους δεν επιθυμούν να χάσουν αυτά που ακόπως κατέχουν. Αν όμως δώσουμε πίστη σε αυτά, δημιουργούμε προηγούμενο για άνετη αποδοχή παρόμοιων (φαντασιακών) εικόνων μίας δήθεν υπαρκτής ή λίαν προσεχούς ευμάρειας όπως προβάλλεται σήμερα η δίωξη του λαού μας ως εποχή παχιών αγελάδων από όσους θησαυρίζουν εις βάρος του!

Ο σκοπός του ανωτέρω κειμένου είναι ξεκάθαρος: καμιά παραχώρηση στη φαντασία και στην υποταγή είτε για το παρελθόν είτε για το παρόν είτε για το μέλλον. Σκοτεινές περίοδοι πάντα υπήρχαν και ποτέ δεν θα πάψουν να υπάρχουν. Σήμερα διανύουμε μία από αυτές. Αυτήν θέλουμε να φωτίσουμε αναλύοντας τα επιμέρους πραγματικά της στοιχεία, ώστε να βρούμε την αχίλλειο πτέρνα της κι όχι να την παρατηρούμε ως θεατές με κατεβασμένα τα κεφάλια. Μόνον έτσι θα προσανατολιστούμε με ειλικρινείς πράξεις κι όχι με πτερόεντα λόγια στην υλοποίηση εξαιρετικού νεανικού συνθήματος της εξεταζόμενης εποχής:

λεύτερη ζωή και φως, μόρφωση, πολιτισμός, κέφι, δρόμος προς τα μπρος![41]

Δρ. Θανάσης Καλλιανιώτης, Koζάνη 25η Ιανουαρίου 2014

[1] SSPanzergrenadierRegiment 7http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/PanzergrenadierregimenterSS/PGRSS7.htm και Ευστράτιος Δορδανάς, Αντίποινα των γερμανικών αρχών Κατοχής στη Μακεδονία 1941 -1944, διδακτορική διατριβή στο τμήμα Ιστορίας του ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2002, σ. 410 ή http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/432/mode/2up

[2] Γρηγόρης Καλλιανιώτης, λογιστής, γενν. 1919, αποθηκάριος τροφίμων για τους Έλληνες εργάτες των μεταλλείων Ροδιανής, συνέντευξη στην Αιανή το Δεκέμβριο του 1996

[3] Δορδανάς, Αντίποινα, ό.π., σ. 505 http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/526/mode/2up

[4] Α. Σ. «1943: 25 του Γενάρη», η Αιανή 11 (Μάρτης 1980) 4. Η λέξη «κανέδες», άγνωστη στην ελληνική, πιθανώς αποτελεί λανθασμένη αντιγραφή της υπαρκτής «καδένες»

[6] Ιωάννης Κολιόπουλος, Η χρησιμότητα της Ιστορίας, Θεσσαλονίκη 1998 (φωτοτυπημένες οδηγίες στους φοιτητές του τμήματος Ιστορίας του ΑΠΘ)

[7] Ιωάννης Γκαλγκουράνας, «Ενθυμήσεις», Τετράδια Ιστορίας 4-5 (Οκτ. –Νοέμ. 1995) 22-3

[8] Βασίλειος Μπούλης, «Ο παπάς απ’ την Αιανή», η Αιανή 8 (Δεκέμβρης 1979) 2

[9] Κώνστας Κωνσταντίνος, «Ομιλία», η Αιανή 10 (Φλεβάρης 1980) 1, 4

[10] «Δυο χρόνια από την έκδοση της «Αιανής»», η Αιανή 21 (Απρίλης 1981) 1, 4

[11] «Διάφορα νέα του Συλλόγου μας», η Αιανή 14 (Ιούνης 1980) 6

[12] Α.Σ., «1943: 25 του Γενάρη», ό.π.

[13] Α.Κ., «Ο Άγιος Γρηγόριος …λένε άλλοι», η Αιανή 11 (Μάρτης 1980) 6

[14] Ανώνυμος, «25η Γενάρη 1943 και οι περιπέτειές της», η Αιανή 19 (Φλεβάρης 1981) 1

[15] Κεντρική Επιτροπή ΚΚΕ, 95 χρόνια αγώνες και θυσίες του ΚΚΕ: Διδασκόμαστε και συνεχίζουμε για το λαό, με στόχο το σοσιαλισμόhttp://www.rizospastis.gr/story.do?id=7703158&publDate=17/11/2013

[16] Σπύρος Ζυμάρας, «Επιστολές», η Αιανή 20 (Μάρτης 1981) 4

[17] Δ.Τ., «25 Ιανουαρίου 1943», Πρωινός Λόγος 590 (19.01.1993)

[19] ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ -Ιστορικά γεγονότα κατά …. ΔΕΚΕΜΒΡΙΟ …. (1898-1950), http://emfilios.blogspot.gr/2010/12/normal-0-false-false-false-el-x-none-x_22.html /1942/12/4

[20] Για την ταχυβολία των MG 32 βλ. http://www.youtube.com/watch?v=l6-xm5iOoYI

[23] Αθανάσιος Καλλιανιώτης, Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία (1941 -1946), ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007, σ. 246, http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/19183#page/246/mode/2up

[24] Ειρηνοδικείο Εορδαίας, απόφαση 96/1945 και Πρωτοδικείο Κοζάνης, απόφαση 16/08.03.1946, τ. Α΄

[25] Ιωάννης Μπουμπόναρης, [Αναμνήσεις]

[26] Μακεδονική Αλληλεγγύη, όργανο της επιτροπής αλληλεγγύης Δυτικής Μακεδονίας 2 (13.2.44) 4

[27] Νικόλαος Σιαμπανόπουλος, κτηνοτρόφος, γενν. 1911, συνέντευξη στο Χρώμιο τον Αύγουστο του 1996

[28] Γρηγόρης Καλλιανιώτης, συνέντευξηό.π.

[29] Νικόλαος Σιαμπανόπουλος, συνέντευξη, ό.π.

[30] Πάσχος Γκαραλιός, κουρέας, γενν. 1917, αγρότης κι Ελασίτης, συνέντευξη στην Αιανή τον Απρίλιο του 1995

[31] Αρχίβ να Μακεντόνια, ΕΜvoΝΟΒ 1.995.4.37/82, Ταγματάρχης Μάτιχ προς κοινοτάρχη Γαλάνης, α.π.828/44, ΟΚ1/742/12.2.44

[32] Πάσχος Γκαραλιός, συνέντευξη ό.π.

[33] Θανάσης Καλλιανιώτης, έμπορος, γενν. 1910, μέλος εφεδρικού ΕΛΑΣ Κοζάνης, συνέντευξη στην Κοζάνη το Μάρτιο του 1996

[34] Πρωτοδικείο Κοζάνης, Δίκη αρ. 18/25-28.7.49, τ. Β΄

[35] Α. Κ.,  «Ο Άγιος Γρηγόριος …λένε άλλοι», ό.π.

[36] Α.Σ., «1943: 25 του Γενάρη», ό.π.

[37] Αθανάσιος Παναγιώτου, Λίγα απ’  όλα, Κοζάνη 2006, σ. 217-8

[38] Μακεδονική Αλληλεγγύη, ό.π.

[39] Σταύρος Θεοδοσιάδης, Η Πίνδος ομιλεί: η Εθνική Αντίστασις 1941 –1944, ΙΝΒΑ, Κοζάνη 2000, σ. 390

[40] Θανάσης Καλλιανιώτης, «Τα απομνημονεύματα του Βασίλη Μπούλη», Τετράδια Ιστορίας 4-5  (Οκτ. –Νοέμβ. 1995) 7

[41] Η Ιστορία και οι αγώνες απλώνονται μπροστά μας, http://www1.rizospastis.gr/storyPlain.do?id=4749416&action=print

Πάσα αντίστασις, προβαλλομένη εις τον γερμανικόν στρατόν, θα συντριβή αμειλίκτως

Γερμανικό Πυροβολικό στον Τσιαρτσιαμπά Κοζάνης βάλει εναντίον οχυρωμένων στις όχθες του Αλιάκμονα Αυστραλών και Νεοζηλανδών

Γερμανικό Πυροβολικό στον Τσιαρτσιαμπά Κοζάνης βάλει εναντίον οχυρωμένων στις όχθες του Αλιάκμονα Αυστραλών και Νεοζηλανδών τον Απρίλιο του 1941

Παρακάτω παρατίθεται για πρώτη φορά μέρος ανέκδοτης πολυσέλιδης εργασίας με τίτλο

Πάσα αντίστασις, προβαλλομένη εις τον γερμανικόν στρατόν, θα συντριβή αμειλίκτως (Η διακοίνωση της κυβέρνησης του Ράιχ προς την ελληνική κυβέρνηση, Βερολίνο, 6η Απριλίου 1941)

Συντάχθηκε το 1999 από το γράφοντα με την αρωγή της Αναστασίας Καραγιαννάκου στο πλαίσιο φοίτησης αμφοτέρων στον Α΄ μεταπτυχιακό κύκλο του Τμήματος Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής ΑΠΘ. Χάριν της αναρτήσεως διορθώθηκαν ορθογραφικά ημαρτημένα και προστέθηκαν οι εικόνες.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Top
Μετάβαση σε γραμμή εργαλείων