Τα πολυβολεία της Κοζάνης

Σημερινή όψη πολυβολείου Κοζάνης. Σχέδιο: Σταματία Λαγού

Σημερινή όψη πολυβολείου Κοζάνης. Σχέδιο: Σταματία Λαγού

Κατηγορούσαν και μέμφονταν ως πρότινος την Αλβανία για τα εκατοντάδες χιλιάδες πολυβολεία, τα οποία είχαν εγερθεί ή χωθεί στο έδαφός της. Την ίδια όμως πρακτική, σε μικρότερη έκταση αλλά όχι σε μαεστρία κι επιβλητικότητα, είχε ακολουθήσει και η Ελλάδα από το 1936 και μετά. Είχε μάλιστα πρωτοπορήσει.

Η αλλαγή της πολεμικής τακτικής, η κατασκευή νέων δρόμων και η αστικοποίηση συνετέλεσαν στην εγκατάλειψη των παλαιών οχυρωματικών έργων στο έλεος της φύσης. Χειρότερος όμως εχθρός η λιθολόγηση των αμυντικών κτισμάτων από ανθίστορες νεόπλουτους, που κοσμούν τις αυλές τους με έτοιμες καλά πελεκημένες πέτρες.

Γνωστότερα όλων στη χώρα είναι τα οχυρά, στα σύνορα με τη Βουλγαρία. Όσον δε αφορά στην περιοχή μας δεν διέφυγαν της καταγραφής αντίστοιχα έργα στη δίοδο «Πόρτις» (αττικιστί πόρτες) των Σερβίων. Τα υπόλοιπα, ιδιαίτερα όσα ευρίσκονται στην πόλη της Κοζάνης, δεν είναι ευδιάκριτα. Αν και η ακριβής, χρονικά, τοιχοδόμησή τους δεν έχει διαπιστωθεί, η ιστορική λογική υποθέτει ότι το πρώτο βήμα έγινε το 1913, κατά τη διάρκεια του πολέμου με τη Βουλγαρία.

Ήταν φυσιολογικό τότε η άμυνα να προσανατολιστεί προς βορράν. Έτσι ανασκάφτηκαν ως απλά παρατηρητήρια οι κορυφές των λόφων Ψηλός Αϊ-Λιας, Κρανιές (όπου σήμερα  ο ναός της Αγίας Παρασκευής), Πουπλιού τ΄ ράχ(η) (τώρα ναός Αϊ-Σαράντη) και Μπούκα Πέτρα, για να εξασφαλιστούν η «αμαξιτή» και οι ημιονικές οδοί προς Κοίλα και Δρέπανο. Ένα χρόνο αργότερα τα απλά χαρακώματα ενισχύθηκαν με λιθόκτιστα πολυβολεία.

Την ακμή τους άρχισαν να γνωρίζουν οι αμυντικές οχυρώσεις της πόλης επί διακυβερνήσεως Ιωάννη Μεταξά. Τα κεντρικά αυτά πολυβολεία μεγάλωσαν σε όγκο κι επιχαλυβώθηκαν με αντίστοιχα πλαγιοφύλαξης. Οι χαλαρές πέτρες στερεοποιήθηκαν με κονίαμα ενώ από πάνω στεγάστηκαν με οπλισμένο σκυρόδεμα. Επιπλέον συνδέθηκαν μεταξύ τους με ορύγματα επικοινωνίας κι ασφαλίστηκαν περαιτέρω με συρματοπλέγματα.

Δεν ήταν επανδρωμένα, όταν κατέφθασαν οι Γερμανοί την άνοιξη του 1941. Δυο χρόνια όμως μετά, με το φούντωμα του αντάρτικου, απέκτησαν περιχαρή ενοίκους, ανάμεσα στους οποίους συναριθμούνταν κι Έλληνες αντικομμουνιστές οπλίτες από την Κοζάνη και τα γύρω χωριά. Από αυτά μέσα έπεσαν φονικές ριπές τον Οκτώβρη του 1944 κατά την οπισθοχώρηση των Γερμανών, για να χυθεί το πρώτο και μοναδικό για την πόλη βρετανικό αίμα, θυσία φιλελληνισμού.

Τα ίδια πολυβολεία κατά την περίοδο του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου, παρόλο που έσφυζαν ως προς την προσέλευση φρουρών, δεν έριξαν ούτε μία ντουφεκιά. Οι αντάρτες του ΔΣΕ ολιγώρησαν να επιτεθούν στην βαριά οπλισμένη και βαθιά φιλοκυβερνητική (όπως πάντα) πόλη.

Ένα μόνον πολυβολείο ακανθίζει και σήμερα τη μνήμη, Όχι επειδή ήταν αρτιπαγές, του 1947, αλλά διότι κτίστηκε μέσα στην πόλη. Βρισκόταν στην νότια αυλόπορτα του 3ου -4ου Δημοτικού Σχολείου (σήμερα Χαρίσιος Μούκας), ώστε να φυλάσσονται από εξωτερική επίθεση, οι φυλακισμένοι στο υπόγειό του κρατούμενοι χωριάτες, ύποπτοι ως κομουνιστές ή αντικαθεστωτικοί.

Σκεπτόμενος, κι όχι αποκλειστικά φιλίστορας, είναι όποιος προτείνει μια χαρτογράφηση, μελέτη κι αξιοποίηση των παραγνωρισμένων αυτών ιστορικών μνημείων, ο κοιτώνας των οποίων γέμει σκουπιδιών, ενώ οι θυρίδες τους χασκάζουν επί ματαίω. Για να μη λησμονείται, τουλάχιστον, η ρήση του Δημοσθένη: «πόλεμος ένδοξος, ειρήνης αισχράς, αιρετώτερος».

 

Το ανωτέρω κείμενο δημοσιεύτηκε στο νεανικό περιοδικό της Κοζάνης Τogether 10 (Noέμβριος 2015) 35

Ετικέτες: , , , , , ,

«Τρύπιος Βράχος». Αναρρίχηση στη Νέα Ζωή Πέλλας

Συμβαίνει σήμερα, ώρα 11, στον Τρύπιο Βράχο (40°50'44.41"Β/ 22° 6'47.21"Α) του χωριού Νέα Ζωή Πέλλας. Φημολογείται πως η Ολυμπιάδα τον διαπέρασε τρεις φορές και μετά μπόρεσε να γεννήσει τον Μέγα Αλέξανδρο. Ως πρόσφατα, όσες επιθυμούσαν να τεκνοποιήσουν, έκαναν το ίδιο αφήνοντας επιτόπιο αντίτιμο έναν πετεινό ή αμνό. Κάτω από αυτά κρύβεται η πανάρχαια λατρεία των λίθων -επιβιώνει ως σήμερα στο Ισλάμ. Εμείς πάμε για να κυοφορήσουμε επαναστατικές ιδέες, ενάντιοι στην επιπολάζουσα αθλιότητα, γαζώνοντας παράλληλα το βράχο με νέες διαδρομές.

Συμβαίνει σήμερα 7η Νοεμβρίου 2015, ώρα 11, στον Τρύπιο Βράχο (40°50’44.41″Β/ 22° 6’47.21″Α) του χωριού Νέα Ζωή Πέλλας. Φημολογείται πως η Ολυμπιάδα τον διαπέρασε τρεις φορές και μετά μπόρεσε να γεννήσει τον Μέγα Αλέξανδρο. Ως πρόσφατα, όσες επιθυμούσαν να τεκνοποιήσουν, έκαναν το ίδιο αφήνοντας επιτόπιο αντίτιμο έναν πετεινό ή αμνό. Κάτω από αυτά κρύβεται η πανάρχαια λατρεία των λίθων -επιβιώνει ως σήμερα στο Ισλάμ. Εμείς πάμε για να κυοφορήσουμε επαναστατικές ιδέες, ενάντιοι στην επιπολάζουσα αθλιότητα, γαζώνοντας παράλληλα το βράχο με νέες διαδρομές.

 

Τμήμα του «Τρύπιου Βράχου», ασβεστολιθικού πεδίου στη Νέα Ζωή Πέλλας. Με το κόκκινο δηλώνεται η νέα αναρριχητική διαδρομή ονόματι «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας», 30 περίπου μέτρα, 6b+ πιθανή δυσκολία, 5 πλακέτες. Ξεκινά από την είσοδο της σπηλιάς, όπου έμπαιναν όσες γυναίκες επιζητούσαν τεκνοποίηση, κι έπειτα περνά από άλλα δύο σπήλαια ψηλότερα ευρισκόμενα. Με το κόκκινο ό,τι γαζώθηκε σήμερα, με το πράσινο το τμήμα που έμεινε ανέπαφο. — μαζί με τους Teo Fasoulas στην τοποθεσία Néa Zoí, Pella, Greece.

Τμήμα του «Τρύπιου Βράχου», ασβεστολιθικού πεδίου στη Νέα Ζωή Πέλλας. Με το κόκκινο δηλώνεται η νέα αναρριχητική διαδρομή ονόματι «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας», 30 περίπου μέτρα, 6b+ πιθανή δυσκολία, 5 πλακέτες. Ξεκινά από την είσοδο της σπηλιάς, όπου έμπαιναν όσες γυναίκες επιζητούσαν τεκνοποίηση, κι έπειτα περνά από άλλα δύο σπήλαια ψηλότερα ευρισκόμενα. Με το κόκκινο ό,τι γαζώθηκε σήμερα, με το πράσινο το τμήμα που έμεινε ανέπαφο. — μαζί με τους Teo Fasoulas.

 

Τοποθετώντας ιμάντα σε μυτίκι, ώστε να λάβει χώραν προώθηση, αρχικά ως τη σπηλιά που διακρίνεται μερικά μέτρα επάνω αριστερά. Ο συμπαγής βράχος δεχόταν ελάχιστες παροδικές ασφάλειες (ψείρες ή καρφιά), αυξάνοντας την επικινδυνότητα και την απορρέουσα πρόκληση. Πιο συγκινητικό όλων ήταν η αιώνια ιερότητα του «Τρύπιου Βράχου», καθώς οι γυναίκες πίστευαν –και πιστεύουν ακόμα- ότι βοηθάει στην τεκνοποίηση. Εμάς, πάντως, μας πρόσφερε σθένος για τον άφοβο δαμασμό του. Φωτό Teo Fasoulas — στην τοποθεσία Néa Zoí, Pella, Greece.

Τοποθετώντας ιμάντα σε μυτίκι, ώστε να λάβει χώραν προώθηση, αρχικά ως τη σπηλιά που διακρίνεται μερικά μέτρα επάνω αριστερά. Ο συμπαγής βράχος δεχόταν ελάχιστες παροδικές ασφάλειες (ψείρες ή καρφιά), αυξάνοντας την επικινδυνότητα και την απορρέουσα πρόκληση. Πιο συγκινητικό όλων ήταν η αιώνια ιερότητα του «Τρύπιου Βράχου», καθώς οι γυναίκες πίστευαν –και πιστεύουν ακόμα- ότι βοηθάει στην τεκνοποίηση. Εμάς, πάντως, μας πρόσφερε σθένος για τον άφοβο δαμασμό του. Φωτό Teo Fasoulas.

 

Άνοιγμα οπής με το ηλεκτρικό τρυπάνι για την τοποθέτηση του 4ου βύσματος. Σε αρκετά σημεία χρειάστηκε τεχνητή ανόρθωση με ιμάντες, αφού τόσο τα πιασίματα όσο και τα πατήματα είχαν κλίση προς τα κάτω, ενώ ο συμπαγής βράχος επέτρεπε λίγες μόνο σταθεροποιητικές ασφάλειες (ψείρες και καρφιά). Πεδίο «Τρύπιος Βράχος» στη Νέα Ζωή Πέλλας. Διαδρομή «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας» — μαζί με τους Teo Fasoulas στην τοποθεσία Néa Zoí, Pella, Greece.

Άνοιγμα οπής με το ηλεκτρικό τρυπάνι για την τοποθέτηση του 4ου βύσματος. Σε αρκετά σημεία χρειάστηκε τεχνητή ανόρθωση με ιμάντες, αφού τόσο τα πιασίματα όσο και τα πατήματα είχαν κλίση προς τα κάτω, ενώ ο συμπαγής βράχος επέτρεπε λίγες μόνο σταθεροποιητικές ασφάλειες (ψείρες και καρφιά). Πεδίο «Τρύπιος Βράχος» στη Νέα Ζωή Πέλλας. Διαδρομή «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας» — μαζί με τους Teo Fasoulas.

 

Ραπέλ για ανάπαυση μετά την τοποθέτηση της 3ης πλακέτας. Ήταν απαραίτητο για να ξεκουραστεί το σώμα, ειδικά τα χέρια, καθώς έπαιρνε χρόνο για να μπουν αρκετές παροδικές ασφάλειες σε μυτίκια κατά κόρον, ώστε το τρύπημα του βράχου να γίνει (σχετικά) ακίνδυνα και σταθερά. Μπροστά διακρίνεται η συκιά όπου και σήμερα κρεμούν οι γυναίκες που θέλουν να τεκνοποιήσουν διάφορα φυλακτά. Πεδίο «Τρύπιος Βράχος» στη Νέα Ζωή Πέλλας. Διαδρομή «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας» — μαζί με τους Teo Fasoulas στην τοποθεσία Néa Zoí, Pella, Greece.

Ραπέλ για ανάπαυση μετά την τοποθέτηση της 3ης πλακέτας. Ήταν απαραίτητο για να ξεκουραστεί το σώμα, ειδικά τα χέρια, καθώς έπαιρνε χρόνο για να μπουν αρκετές παροδικές ασφάλειες σε μυτίκια κατά κόρον, ώστε το τρύπημα του βράχου να γίνει (σχετικά) ακίνδυνα και σταθερά. Μπροστά διακρίνεται η συκιά όπου και σήμερα κρεμούν οι γυναίκες που θέλουν να τεκνοποιήσουν διάφορα φυλακτά. Πεδίο «Τρύπιος Βράχος» στη Νέα Ζωή Πέλλας. Διαδρομή «Τα τρία σπήλαια της Ολυμπιάδας» — μαζί με τους Teo Fasoulas

Ετικέτες: , , , , , , ,

Αναρρίχηση στον Αϊ-Νικόλα Κρεμαστό Καστοριάς

αϊ-νικόλαμ

Ο Τέο Φασούλας ατενίζοντας τη νέα διαδρομή ονόματι «Αϊ-Νικόλα μ΄». Ακολουθεί παλαιότατο «μονοπάτι» μοναχών, το οποίο καταλήγει σε σπηλιά-σκήτη 30 μέτρα πιο πάνω. Μπήκε ένα βύσμα μόνον. Ασβεστόλιθος, επιφανειακά σαθρότατος ομού κι εύθρυπτος

 

αι-νικόλας

Άποψη του, εξαιρετικής ομορφιάς, συγκροτήματος βράχων (40°28’0.30″Β/ 21°21’36.15″Α), 4 χμ. ανατολικά του χωριού Αμπελόκηποι Καστοριάς. Δεξιά διακρίνεται άσπρος ο Αϊ-Νικόλας του Βουνού ή Κρεμαστός όπως μετονομάζεται σήμερα. Τέρμα αριστερά αχνοφαίνεται η διαδρομή «Αϊ-Νικόλα μ» , την οποία επιχειρήσαμε να ανοίξουμε σήμερα μαζί με τον Τέο Φασούλα, ο οποίος διακρίνεται στη φωτό.

 

προώθηση

Ο γράφων ανοίγοντας δεύτερη νέα διαδρομή με τίτλο «Μισό μάλιον» στο συγκρότημα βράχων του Αϊ-Νικόλα Κρεμαστού. Ένα από τα αιτούμενα είναι το καθάρισμα των χόρτων, καθώς κάτω από αυτά αποκαλύπτονται πιασίματα για τα χέρια ή πατήματα για τα πόδια.

Ετικέτες: , ,

Η Ελλάδα κατά την περίοδο 1940 -1941

http://greekdocumentaries1.blogspot.gr/2012/06/blog-post_06.html

http://greekdocumentaries1.blogspot.gr/2012/06/blog-post_06.html

To παρακάτω κείμενο του γράφοντος τιτλοφορείται Η Ελλάδα κατά την περίοδο 1940 -1941. Εμπεριέχεται στο έργο Εμείς οι Έλληνες, πολεμική Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας, Από την Μικρασιατική Καταστροφή στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την Κατοχή, τ. Β΄, Σκάι, Αθήνα 2008, σ. 54-88

 

Η συνθήκη των Βερσαλλιών

Με τη συνθήκη των Βερσαλλιών το καλοκαίρι του 1919 τερματίστηκε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος, αλλά οι εδαφικοί, στρατιωτικοί και οικονομικοί όροι που επεβλήθησαν από τους νικητές αμφισβητήθηκαν από τους ηττημένους, με αποτέλεσμα ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος να ξεσπάσει δύο μόλις δεκαετίες μετά.

Καταφανέστερη όλων ήταν η μειονεξία της Γερμανίας, καθώς εκτός από τις αποικίες έχασε και μητροπολιτικά εδάφη της: η Αλσατία και η Λωρραίνη προσαρτήθηκαν στη Γαλλία, η περιοχή Επέν και Σαιν Βιτ στο Βέλγιο, το βόρειο Σλέσβιγκ στη Δανία, ενώ στην Πολωνία παραχωρήθηκε ένας διάδρομος προς τη Βαλτική ο οποίος διχοτομούσε την Πρωσία. Παράλληλα παρέδωσε τα υποβρύχια και σχεδόν όλο το στόλο της, αποστρατικοποιήθηκε η κοιλάδα του ποταμού Ρήνου και ο στρατός της μειώθηκε σε 100.000 εθελοντές. Τέλος αναγκάστηκε να παραχωρήσει τα μεγάλα εμπορικά της πλοία, να προσφέρει δωρεάν γαιάνθρακα στη Γαλλία, το Βέλγιο και την Ιταλία και να αποζημιώσει τους αντιπάλους της με το υπέρογκο ποσό των 33 δις δολαρίων. Η Βουλγαρία έχασε τότε τη Δοβρουτσά προς χάριν της Ρουμανίας και τη Δυτική Θράκη προς όφελος της Ελλάδας.

Αν και νικήτρια, περισσότερο ανασφαλής χώρα στο στρατόπεδο των νικητών ήταν η Γαλλία που δεν είχε εμπιστοσύνη στην Κοινωνία των Εθνών, αν προέκυπταν προβλήματα όπως η κατάληψη της Κέρκυρας από την Ιταλία το 1923. Γι αυτό δυο χρόνια αργότερα υπέγραψε συμφωνίες φιλίας με χώρες που βρίσκονταν στον άμεσο ή σχεδόν γειτονικό περίγυρο της Γερμανίας, όπως το Βέλγιο, η Πολωνία, η Τσεχοσλοβακία, η Ρουμανία και η Γιουγκοσλαβία. Από την πλευρά της η Βρετανία υποσχέθηκε την παροχή στρατιωτικής βοήθειας στη Γαλλία και το Βέλγιο σε πιθανή επίθεση της Γερμανίας.

 

Φασίστες και Εθνικοσοσιαλιστές

Με ελάχιστα εδαφικά κέρδη από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στα βόρεια και ανατολικά της σύνορα, κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα που είχαν κληρονομηθεί από τη στρατιωτική σύγκρουση και κινητοποιήσεις αγροτών και εργατών –οι τελευταίοι επηρεάζονταν από την εγκαθίδρυση του κομουνισμού στη Ρωσία, αλλά κι από το σχέδιο εξαγωγής του μέσω της Κομουνιστικής Διεθνούς- συνετέλεσαν ώστε το δημιουργηθέν στην Ιταλία Φασιστικό Κόμμα από το Μπενίτο Μουσολίνι, πρώην δάσκαλο και σοσιαλιστή, που υποστήριζε την τήρηση της τάξεως να αποκτήσει την ευμένεια του στρατού, τη αυλής, των γαιοκτημόνων και των βιομηχάνων. Το 1924 το Φασιστικό Κόμμα έλαβε με εκλογές τα 3/5 των ψήφων κι ανήλθε στην εξουσία δημιουργώντας με την πάροδο των ετών ένα ολοκληρωτικό κράτος με διώξεις πολιτικών αντιφρονούντων, ασύστολη προπαγάνδα, λογοκρισία, προσωπολατρία του αρχηγού και ισχυρή μυστική αστυνομία.

Παρόμοια κατάληξη είχαν και τα πράγματα στη Γερμανία μετά τη νόμιμη άνοδο του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος στην εξουσία υπό την ηγεσία του Αδόλφου Χίτλερ, ερασιτέχνη ζωγράφου που είχε τιμηθεί για ηρωισμό στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Η οικονομική κρίση στη χώρα ιδιαίτερα από το 1929 και μετέπειτα, η αύξηση των κομουνιστών και η πολιτική αστάθεια ωφέλησαν το Χίτλερ που έλαβε αρχικά έκτακτες εξουσίες από τη Βουλή για να καταλήξει έπειτα κι αυτός στη δημιουργία ενός ολοκληρωτικού κράτους. Με προγράμματα εξάλειψης της ανεργίας, εγχώριες κατασκευές προϊόντων που πρώτα εισάγονταν από το εξωτερικό με φθηνές πρώτες ύλες από τις χώρες προς Ανατολάς και ιδίως χάρη σε ένα άριστο εξοπλιστικό πρόγραμμα η Γερμανία κατέληξε στα τέλη της δεκαετίας του 1930 αξιοζήλευτη, όχι μόνο στην Ευρώπη.

 

Βαλκανικές ομοιότητες

Η κατολίσθηση της Ρωσίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας στον ολοκληρωτισμό δεν άργησε να βρει μιμητές και σε άλλες χώρες. Στα Βαλκάνια όπου το μορφωτικό επίπεδο, οι εθνικές και γλωσσικές μειονότητες, ο κομουνιστικός κίνδυνος και η κρίση του 1929 υπονόμευσαν χωρίς δυσκολία τους δημοκρατικούς θεσμούς κι έφεραν στην εξουσία στρατιωτικής υφής καθεστώτα (βασιλικά ή δικτατορικά) όχι όμως της ιδίας σκληρότητας με τα τρία αναφερόμενα ολοκληρωτικά.

Στην Ελλάδα μετά από 10 χρόνια απουσίας επανήλθε το 1935 ξανά η βασιλεία. Όμως η παλαιά διαμάχη των Φιλελεύθερων με τους Βασιλικούς, τα δύο πρόσφατα πραξικοπήματα του 1933 και 1935, η ασυνεννοησία των κομμάτων έπειτα από τις εκλογές του Ιανουαρίου του 1936 και οι υποκινούμενες από τους κομουνιστές απεργίες στο εσωτερικό συνεζεύχθησαν με την επίθεση της Ιταλίας στην Αιθιοπία το 1935 κι ένα χρόνο αργότερα με την κατάληψη της αποστρατικοποιημένης ζώνης της κοιλάδας του Ρήνου από τους Γερμανούς και την έναρξη του Εμφυλίου Πολέμου στην Ισπανία με αποτέλεσμα την επιβολή δικτατορίας από τον υπουργό των Στρατιωτικών Ιωάννη Μεταξά με τη συγκατάθεση του βασιλιά τον Αύγουστο του 1936.

 

Ο Ιωάννης Μεταξάς

Στο καθεστώς της «4ης Αυγούστου», ιδιαίτερα στην αρχηγία του Μεταξά, αντίθετα με τα πολλά που διαδίδονται, οφείλεται κατά κόρον, αν όχι αποκλειστικά, όχι μόνον η επιτυχής άμυνα εναντίον των  Ιταλών το 1940, αλλά και η νικηφόρα καταδίωξή τους δεκάδες χιλιόμετρα μέσα στην Αλβανία. Πράγματι ο άνδρας διέθετε αρκετή πολεμική πείρα ως εγκέφαλος του Ελληνικού Επιτελείου κατά τον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο παρότι ήταν απλός λοχαγός του Μηχανικού και βαθιά γνώση της στρατηγικής και της τακτικής, αφού ήδη από το 1915 θεωρώντας ανεδαφική τη Μικρασιατική Εκστρατεία είχε εκφέρει γραπτά την αντιγνωμία του.

Πράγματι από το 1936 και μετέπειτα η Ελλάδα προσανατολίστηκε σοβαρά προς αντιμετώπιση εχθρικής εισβολής διπλασιάζοντας τις σχετικές δαπάνες: Ο αριθμός π.χ. των μονίμων αξιωματικών εξαρτιόταν πάντα από τα εκάστοτε σχέδια Επιστράτευσης, ενώ δόθηκε ιδιαίτερη προσοχή στο Σώμα των Αυτοκινήτων όπως επίσης και στη μετεκπαίδευση των εφέδρων αξιωματικών. Ακόμη πύκνωσαν οι ασκήσεις μάχης στις οποίες συμπεριλαμβάνονταν και οι στρατιώτες, όχι μόνον τα στελέχη. Συγκροτήθηκαν παράλληλα για πρώτη φορά μεγάλες μονάδες Πυροβολικού (με επάρκεια 39.500 πλήρων βολών ορειβατικού Πυροβολικού) και Ιππικού όπως επίσης και τάγματα Μηχανικού. Δόθηκε προσοχή στον ιματισμό του Στρατού όπως επίσης και στην κατασκευή καλών αρβυλών. Αγοράστηκαν μουλάρια για τις μεταφορές, ενώ με την πρόνοια για τα τρόφιμα το στράτευμα διέθετε 20 ημέρες αυτονομία. Καθώς αναμενόταν επίθεση εκ μέρους της Βουλγαρίας κατασκευάστηκαν τέλος στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη υπόγεια οχυρά, γνωστά κι ως «γραμμή Μεταξά».

 

Αναζήτηση ασφάλειας

Παρόλο που η Ελλάδα είχε σοβαρές διαφορές με την Ιταλία, αφού η τελευταία είχε παλαιότερα αξιώσει την παραχώρηση περιοχών της Βορείου Ηπείρου στο Αλβανικό Κράτος, είχε καταλάβει το 1923 την Κέρκυρα και συνέχιζε ακόμη να κατέχει τα Δωδεκάνησα, για να εξασφαλισθεί από την Τουρκία και τη Γιουγκοσλαβία (που εποφθαλμιούσε τη Θεσσαλονίκη) υπέγραψε το 1928 με την Ιταλία δεκάχρονης διάρκειας σύμφωνο το οποίο προέβλεπε παροχή πολιτικής και διπλωματικής υποστήριξης σε περίπτωση βιαίας εισβολής. Με τη Γιουγκοσλαβία όμως κατόπιν παροτρύνσεως της Γαλλία υπέγραψε τον επόμενο χρόνο σύμφωνο φιλίας, αφού ρυθμίστηκαν οι διαφορές σχετικά με την Ελεύθερη Ζώνη στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης.

Με την Τουρκία υπογράφτηκε το 1933 επίσης σύμφωνο με εγγυήσεις για το «κοινό των συνόρων», δηλαδή για τα σύνορα των δύο χωρών με τη Βουλγαρία –το 1938 προστέθηκε νέος όρος ότι σε κάθε άλλη περίπτωση πολέμου εκάστη χώρα θα προάσπιζε την ουδετερότητά της. Η διπλωματική κινητικότητα έφτασε όμως στο απόγειό της το επόμενο έτος με το «Σύμφωνον Συνεννοήσεως» μεταξύ Ελλάδας, Γιουγκοσλαβίας, Ρουμανίας και Τουρκίας. Σε περίπτωση επέμβασης Βαλκανικού Κράτους εναντίον ενός ή περισσότερων μελών, τα άλλα θα παρείχαν υποστήριξη. Με την Αλβανία και τη Βουλγαρία ουδεμία σχέση υπήρξε.

Όταν οι Ιταλοί κατέλαβαν την Αλβανία την άνοιξη του 1939 τόσο η Βρετανία όσο και οι Γαλλία προέβησαν σε μονομερείς δηλώσεις εγγύησης με κάθε μέσο προς την Ελλάδα και τη Ρουμανία, αν δέχονταν επίθεση.

 

Αίτια κι αφορμές του Ελληνοϊταλικού Πολέμου

Οι προστριβές, άμεσες ή έμμεσες, μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας χρονολογούνταν από το 1911, όταν η τελευταία κατέλαβε τα Δωδεκάνησα. Ένα χρόνο αργότερα η Ιταλία αντιτέθηκε στην κατάληψη της Αυλώνας από τα ελληνικά στρατεύματα. Το 1916 μάλιστα ιταλικά στρατεύματα έφτασαν έως τα Ιωάννινα. Τρία χρόνια αργότερα οι Ιταλοί ήθελαν να καταλάβουν, αντί για τους Έλληνες τη Σμύρνη. Το 1923 βομβάρδισαν κι αποβιβάστηκαν στην Κέρκυρα και υποστηρίζοντας σταθερά τις αλβανικές απόψεις υπέγραψαν αμυντική συμμαχία με την Αλβανία το 1927. Δέκα χρόνια αργότερα όντας ήδη μέλος του Άξονα Βερολίνου –Ρώμης η Ιταλία προχώρησε σε σύμφωνο φιλίας με τη Γιουγκοσλαβία περισφίγγοντας κατά κάποιο τρόπο την Ελλάδα από τρία μέρη, από ΝΑ (Δωδεκάνησα), από ΒΑ (Αλβανία) κι από Βόρεια (Γιουγκοσλαβία).

Για την Ιταλία δύο ήταν τα ζητούμενα στις αρχές του 20ού αιώνα και μετέπειτα: η επέκταση της επιρροής της στη Βαλκανική και η κυριαρχία στη Μεσόγειο Θάλασσα. Ανάμεσα όμως από τα Δωδεκάνησα που είχε προσαρτήσει και του κορμού της ιταλικής χερσονήσου έστεκε η Ελλάδα. Αυτή είχαν κατά νου οι Ιταλοί, όταν αποβιβάστηκαν στην Αλβανία τον Απρίλιο του 1939, οι στρατιωτικοί τουλάχιστον, που σύμφωνα με τις πληροφορίες που λάβαινε το ελληνικό Γενικό Επιτελείο Στρατού ομιλούσαν για διεύρυνση των αλβανικών συνόρων ή προσάρτηση της Τσαμουριάς στην Αλβανία.  Προφανώς είχε σειρά προς κατάληψη η Ελλάδα, από όπου θα λαμβανόταν τρόφιμα κι εφόδια, αλλά οι εγγυήσεις της Γαλλίας και της Βρετανίας, ιδιαίτερα της δεύτερης, υπήρξε παράγοντας που δεν μπορούσε εύκολα να παραγκωνιστεί.

Αν όμως η Βρετανία ακολουθούσε προσεκτική πολιτική ως προς την Ιταλία, η Γαλλία επέμενε σταθερά στη δημιουργία Βαλκανικού Μετώπου, για να απομακρύνει προς τον Νότο τον ερχόμενο πόλεμο διαφυλάσσοντας έτσι τα σύνορά της με τη Γερμανία. Τυπικά η Ελλάδα ακολουθούσε πολιτική ουδετερότητας, αλλά στην πραγματικότητα αξιωματικοί του ΓΕΣ, όταν ο Χίτλερ εισέβαλε στην Πολωνία, άρχισαν μυστικές επαφές με Γάλλους συναδέλφους των προσφέροντας παράλληλα στρατιωτικές πληροφορίες στους Βρετανούς. Αύξαινε λοιπόν η ανασφάλεια της Ιταλίας μπροστά στην πιθανότητα αποβίβασης Συμμάχων στη Θεσσαλονίκη, κι εκμετάλλευσης των αεροδρομίων και των λιμανιών της Ελλάδας από τη γαλλική και τη βρετανική αεροπορία και το στόλο τους. Οι υποθέσεις αυτές μεταμορφώθηκαν σχεδόν σε βεβαιότητες, καθώς η Ελλάδα αρνήθηκε να ανανεώσει το σύμφωνο του 1928.

Το ρου της ιστορίας φαίνεται όμως ότι κινούσαν οι Γερμανοί. Μόνο μετά από την εισβολή των Γερμανών στη Γαλλία τον Ιούνιο του 1940 οι Ιταλοί κήρυξαν τον πόλεμο εναντίον της Γαλλίας και της Βρετανίας κι άρχισαν να αναζητούν αφορμές για διατάραξη των σχέσεων με την Ελλάδα και να πυκνώνουν τις σχετικές αιτιάσεις: ότι ο Έλληνας πρόξενος στην Άγκυρα καταφερόταν κατά του Άξονα, πως  βρετανικά πολεμικά πλοία παρέμεναν υπέρ του δέοντος στα ελληνικά λιμάνια και ότι αεροπλάνα των Συμμάχων προσέβαλαν ιταλικά υποβρύχια.

Έχοντας έκτοτε στο νου αφορμές για πόλεμο οι Ιταλοί άρχισαν μία άκρως επιθετική πρακτική με παραβιάσεις του ελληνικού εναερίου χώρου, βομβαρδισμούς ελληνικών πλοίων, ανακίνηση του αλυτρωτισμού των Τσάμηδων της Ελλάδας (υπόθεση Νταούτ Χότζα) και γραπτές μομφές στον Τύπο. Ελάχιστες μέρες αργότερα, το Δεκαπενταύγουστο, τορπίλισαν το εύδρομο Έλλη στην Τήνο. Τελευταία ήταν η ανακοίνωση του ιταλικού τύπου την 26η Οκτωβρίου του 1940 ότι Έλληνες άνοιξαν πυρ εναντίον αλβανικών φυλακίων στην περιοχή Κορυτσάς και πως Έλληνες ή Βρετανοί πράκτορες βομβάρδισαν το Λιμεναρχείο των Αγίων Σαράντα. Ο πόλεμος άρχισε το πρωί της μεθεπόμενης ημέρας

 

Τα ελληνικά σχέδια άμυνας

Μόλις οι Ιταλοί αποβιβάστηκαν στην Αλβανία, εκπονήθηκε εξ ανάγκης από το ΓΕΣ νέο σχέδιο αντιμετώπισης τόσο των Βουλγάρων όσο και των Ιταλών που έλαβε τον κωδικό ΙΒ. Για το πρώτο μέτωπο προβλεπόταν η εγκατάλειψη της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας με γραμμή άμυνας Καϊμακτσαλάν -Βέρμιο –Καμβούνια –Μέτσοβο -ποταμός Άραχθος, ενώ για το δεύτερο τελική οχύρωση των στρατευμάτων στον ποταμό Νέστο. Σε περίπτωση δυσχερειών η άμυνα θα μπορούσε να υποχωρήσει ως τον Πηνειό και τον Αξιό. Φαινόταν ίσως ηττοπαθές, αλλά θεωρήθηκε αναγκαίο, για να εξασφαλισθεί η περίπτωση υπερκέρασης των ελληνικών δυνάμεων από τη νότια Γιουγκοσλαβία, η οποία πιθανόν να επέτρεπε απρόσκοπτα τη διέλευση των Ιταλών από το έδαφός της και για να περατωθεί η επιστράτευση, για την οποία χρειάζονταν 40 περίπου ημέρες.

Δημιουργήθηκε τότε το Τμήμα Στρατιάς Δυτικής Μακεδονίας (ΤΣΔΜ) με έδρα την Κοζάνη για καλύτερο συντονισμό των ενεργειών. Παράλληλα άρχισε η οχύρωση της παραμεθορίου με την Αλβανία και η υπονόμευση του οδικού δικτύου. Τέλος τον Αύγουστο του 1939 επιστρατεύτηκαν άνδρες για στελέχωση της 8ης Μεραρχίας που κάλυπτε την Ήπειρο και της 9ης που βρισκόταν στη Δυτική Μακεδονία.

Καθώς όμως όλα έβαιναν κανονικά κι επιπλέον θεωρήθηκε βέβαιη η ουδετερότητα (ή και  η συμμαχία) της Γιουγκοσλαβίας το σχέδιο μεταβλήθηκε την 1η Σεπτεμβρίου στο τολμηρότερο ΙΒα. Σύμφωνα με αυτό η γραμμή άμυνας προωθήθηκε στα σύνορα με την Αλβανία, ενώ ελήφθη μέριμνα για την προστασία των ακτών, ιδιαίτερα για την έμφραξη του Αμβρακικού κόλπου. Δημιουργήθηκε τότε και το Απόσπασμα Πίνδου, για να καλύπτει το κενό μεταξύ του ΤΣΔΜ και των δυνάμεων της Ηπείρου. Το μόνο ελληνικό έδαφος που αφέθηκε με τμήματα μόνο προκάλυψης, καθώς ως κύρια γραμμή άμυνας επιλέχτηκε στο νότιο τομέα ο ποταμός Καλαμάς, ήταν η ΒΑ Θεσπρωτία που συνόρευε με την Αλβανία.

Τον Απρίλιο του 1940 εκπονήθηκε νέο σχέδιο, το ΙΒβ, δυσχερέστερο όλων, διότι με γνώμονα τη μείωση του συμμαχικού στόλου στην περιοχή προέβλεπε επιπλέον την προστασία της Αττικής, της Ακαρνανίας, της Πελοποννήσου και της Κρήτης.

 

Τα σύννεφα πυκνώνουν

Ενόσω πύκνωνε το καλοκαίρι του 1940 η παρουσία του ιταλικού στρατού στην Αλβανία και οι αξιωματούχοι τους πίστευαν ότι η επίθεση εναντίον της Ελλάδας θα ήταν εκτός από βραχύχρονη και εύκολη το ελληνικό ΓΕΣ αξιοποιούσε ορθά κάθε πληροφορία για τις κινήσεις των Ιταλών και προσάρμοζε ταχύτατα τα σχέδια άμυνας. Τον Αύγουστο ήταν προφανές ότι οι Ιταλοί συγκέντρωναν δυνάμεις στο μέτωπο της Ηπείρου για κύρια επίθεση από την Κακαβιά και τη Μεσογέφυρα, χωριά διάμεσα των οποίων περνούσαν οι αμαξιτοί οδοί προς Ιωάννινα.

Διενεργήθηκε τότε σοβαρή επιστράτευση στη ΒΔ Μακεδονία και δόθηκαν αμυντικές αλλά και επιθετικές εντολές στις μονάδες: σταθερή θέση αντίστασης στην Ήπειρο, ιδιαίτερα στα στενά της Ελαίας (Καλπακίου), αφού αποσύρονταν πρώτα τα τμήματα προκάλυψης που θα επιβράδυναν τον εχθρό χωρίς να φθαρούν. Εμβολή όμως των Ιταλών στις βάσεις τους μέσα στην Αλβανία στον τομέα της Κορυτσάς, ενώ ταυτοχρόνως το Απόσπασμα Πίνδου θα διέκοπτε τη συγκοινωνία Κορυτσάς –Ερσέκας –Μεσογέφυρας.

Οι Έλληνες τον Οκτώβριο του 1940, παρά τις σύγχρονες των γεγονότων ή τις σημερινές φήμες, ήταν πανέτοιμοι για την αντιμετώπιση των Ιταλών. Ενισχυμένη η 8η Μεραρχία διέθετε ισοδύναμες σχεδόν δυνάμεις με τον εχθρό στην Ελαία, αλλά λιγότερες στον υπόλοιπο τομέα της. Στο χώρο του Αποσπάσματος  Πίνδου η αναλογία με τους Ιταλούς Αλπινιστές ήταν αποθαρρυντική, 1 προς 3. Στο μέτωπο της 9ης Μεραρχίας οι Έλληνες υπερτερούσαν. Παρόλο που ο βαρύς οπλισμός, τα άρματα μάχης και η αεροπορία έλειπαν από τον Ελληνικό Στρατό, περίσσευε η διάθεση για αντίσταση μέχρι εσχάτων, η καλή προετοιμασία και η άριστη γνώση του εδάφους.

Στα μέσα Αυγούστου του 1940 οι Ιταλοί βιάζονταν να καταλάβουν εν πρώτοις τη ΒΑ Θεσπρωτία (Τσαμουριά), αλλά οι Γερμανοί τους είχαν αποτρέψει, απασχολημένοι με τη μάχη της Βρετανίας κι επειδή επιθυμούσαν να τη συνδυάσουν με την ταυτόχρονη κατάληψη της Κρήτης. Μετά από άλλη μία αναβολή η επίθεση των Ιταλών κανονίστηκε για την 26η Οκτωβρίου του 1940. Αρχικοί σκοποί η κατάληψη της Ηπείρου και των Ιονίων νησιών με δευτερεύοντες στόχους τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Δεν είχε όμως πλήρως η στάση της Γιουγκοσλαβίας που ίσως συμπαραστέκονταν στην Ελλάδας, πιθανότητα που εξηγούσε και τα αμυντικά έργα των Ιταλών στο βόρειο τομέα.

Παράλληλα βολιδοσκοπήθηκε η Βουλγαρία για μία ταυτόχρονη επίθεση, αλλά η τελευταία αρνήθηκε. Τελικά λόγω της κακοκαιρίας στη θάλασσα η επίθεση αναβλήθηκε ακόμη μία φορά για την 28η Οκτωβρίου. Μέσα στο βαθύ όρθρο επισκέφτηκε τότε τον Ιωάννη Μεταξά ο Ιταλός πρεσβευτής παραδίδοντας τελεσίγραφο με το οποίο εκτοξεύονταν μομφές εναντίον της Ελλάδας ότι είχε δεχθεί τις συμμαχικές εγγυήσεις, φιλοξενούσε το βρετανικό στόλο, ευνοούσε τον ανεφοδιασμό των βρετανικών αεροσκαφών, επέτρεπε την κατασκοπία στο Αιγαίο εναντίον των Ιταλών και ακολουθούσε τρομοκρατική πολιτική στην Τσαμουριά εναντίον των Αλβανών. Ζητούσε παράλληλα από την Ελλάδα στρατηγικές θέσεις εντός της χώρας (χωρίς να τις καθορίζει) και αεροπορικές βάσεις στη Θεσσαλία και Μακεδονία.

Αλλά ο πρώτος, αν και δάκρυσε, δεν πτοήθηκε. Όπως είχε φανεί κατά την πενταετία της διακυβέρνησής του αλλά κι εκμυστηρευτεί στο Γερμανό πρόξενο λίγους μήνες νωρίτερα ο Μεταξάς ανεξάρτητα από τα προσωπικά του αισθήματα γνώριζε ότι στην ανατολική Μεσόγειο κυριαρχούσε η Βρετανία, εναντίον της οποίας δεν μπορούσε να αντιταχθεί. «Ο κύριος της θαλάσσης ήτανε και κύριος της Ευρώπης, ήτανε και κύριος του Κόσμου» είχε γράψει στο ημερολόγιό του ένα σχεδόν χρόνο νωρίτερα ο άριστος επιτελικός αξιωματικός.

 

Αντίπαλοι και σχέδια ενέργειας

Οι Ιταλοί διέθεταν δύο Σώματα Στρατού, το XXV ανεπτυγμένο στην οροθετική γραμμή από τη Θεσπρωτία ως την Κόνιτσα και το XXVΙ στη ΒΔ Μακεδονία. Ενδιάμεσα με κατεύθυνση τον τομέα της Πίνδου υπήρχε η 3η Μεραρχία Αλπινιστών Τζούλια. Το σύνολο του ιταλικού Στρατού έφθανε στους 97.000 περίπου άνδρες, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονταν και Αλβανοί άτακτοι. Για την αντιμετώπισή τους υπήρχαν αντίστοιχα η 8η ενισχυμένη Μεραρχία με έδρα τα Ιωάννινα, το Β΄ Σώμα Στρατού με έδρα τη Λάρισα και το Γ΄ με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Ενδιάμεσα τούτων στο χωριό Επταχώρι του Γράμμου βρισκόταν το Απόσπασμα Πίνδου, έφεδρη μονάδα που είχε επιστρατευθεί δύο μήνες πριν. Ο Ελληνικός Στρατός που επρόκειτο να αντιμετωπίσει του Ιταλούς στο μέτωπο της Αλβανίας δεν ξεπερνούσε τους 35.000 άνδρες. Οι υπόλοιποι βρίσκονταν έναντι της Βουλγαρίας, ήτοι το Δ΄ και Ε΄ Σώματα Στρατού. Όσον αφορά το στόλο οι Ιταλοί διέθεταν συντριπτική υπεροχή όπως επίσης και στην αεροπορία με αναλογία 400 προς 143 αεροσκάφη.

Στα πλεονεκτήματα των Ελλήνων συγκαταλέγονταν η αριθμητική αναλογία ανά Μεραρχία, αφού οι ιταλικές διέθεταν 2 συντάγματα, ενώ οι ελληνικές αντίστοιχες 3. Τα ατομικά τυφέκια των Ιταλών είχαν μικρότερο βεληνεκές και τα ρούχα όπως και οι κουβέρτες των στρατιωτών ήταν λεπτότερες. Επιπλέον στο επίπεδο του τάγματος οι Ιταλοί διέθεταν 8 πολυβόλα εν αντιθέσει με τους Έλληνες που είχαν 12. Αυτές οι μικροδιαφορές θα έπαιζαν σπουδαίο ρόλο στη διάρκεια της σύγκρουσης, λόγω του ορεινού εδάφους όπου κυριαρχούσε το πεζικό και των καιρικών συνθηκών που είχαν αρκετά επιπόλαια υπολογιστεί εκ μέρους των Ιταλών.

Ακόμη ο Ελληνικός Στρατός πολεμούσε για την πατρίδα του σε έδαφος που γνώριζε άριστα και που ήταν αρνητικό για τα μηχανοκίνητα και το βαρύ οπλισμό των Ιταλών, εξ αιτίας της ανυπαρξίας πολλών ευρέων οδικών αρτηριών. Έτσι η υπερτίμηση των ιταλικών αρμάτων και η υποτίμηση του  Έλληνα αντιπάλου έμελε να έχουν τραγικές συνέπειες για τους επιτιθέμενους.

Το τελευταίο ιταλικό σχέδιο επιχειρήσεων τοποθέτησε την κύρια προσπάθεια στην κατεύθυνση των αμαξιτών οδών προς Καλπάκι, Ιωάννινα. Υποβοηθητικά θα δρούσαν μία Μεραρχία Ιππικού στην παραλιακή ζώνη της Θεσπρωτίας που θα συνέκλινε μετά προς τα Ιωάννινα και η Μεραρχία Αλπινιστών που μέσω Σαμαρίνας θα έφθανε στο Μέτσοβο για να αποκόψει τόσο τον ερχομό ενισχύσεων όσο και τη διαφυγή του Ελληνικού Στρατού. Ο ιταλικός στόλος δεν πραγματοποίηση καμία αποβατική ενέργεια, επειδή δόθηκε προτεραιότητα στις μεταφορές προς το Μέτωπο της Λιβύης. Η αεροπορία θα παρέλυε την επιστράτευση.

Το ελληνικό σχέδιο ήταν αμυντικό. Προέβλεπε αρχική άμυνα με τις κατά τόπους υπάρχουσες δυνάμεις κι έπειτα μετά από τη συγκέντρωση των επιστρατευμένων (22 ημέρες για το αλβανικό και 15 για το βουλγαρικό) κατευθύνσεις ανάλογα με την κατάσταση, διότι ως Μέτωπο λογιζόταν και η οροθετική προς τη Βουλγαρία. Ο στόλος θα διατιθόταν στην παράκτια άμυνα και τις μεταφορές. Η αεροπορία θα εκτελούσε αποστολές πληροφοριών, βομβαρδισμούς σε αεροδρόμια στην Αλβανία και εχθρικά πλοία και γενική αντιμετώπιση των ιταλικών αεροπλάνων που θα επιθυμούσαν να καταστρέψουν νηοπομπές, τεχνικά έργα ή τη φίλια αεροπορία.

 

Ιταλική εισβολή (28.10.40 – 13.11.40)

Οι Ιταλοί κινήθηκαν επιθετικά στην Ήπειρο το πρωί στις 5.30΄, μισή ώρα πριν από την εκπνοή του τελεσιγράφου. Τα τμήματα προκάλυψης αντιτάσσοντας επαρκή άμυνα συμπτύχθηκαν κανονικά προς τα πίσω ανατινάσσοντας τις γέφυρες. Τη δεύτερη ημέρα μία μηχανοκίνητη φάλαγγα βλήθηκε από το ελληνικό πυροβολικό κοντά στην Ελαία και σταμάτησε την προέλασή της. Οι Ιταλοί που φαίνεται δεν περίμεναν σοβαρή αντίσταση άρχισαν να κινούνται διστακτικά και να προπαρασκευάζουν επίθεση χωρίς όμως να έχουν στενή επαφή με την ελληνική άμυνα.

Η 2η Νοεμβρίου του 1940 πέρασε με εξ εδάφους κι από αέρος βομβαρδισμούς των ελληνικών θέσεων στα υψώματα γύρω από την Ελαία και επιθέσεις πεζικού χωρίς όμως αποτέλεσμα. Την επόμενη ημέρα πραγματοποιήθηκε επίθεση αρμάτων που αναχαιτίστηκε πάλι από το πυροβολικό, τον εφιάλτη των Ιταλών κατά τη διάρκεια του πολέμου με τους Έλληνες. Τμήματα Ιταλών που είχαν καταλάβει οχυρωμένα υψώματα εκδιώχθηκαν εύκολα. Στη Θεσπρωτία οι Ιταλοί αν και κατέλαβαν την Ηγουμενίτσα δεν προέλασαν προς τα Ιωάννινα, διότι η Ελαία δεν είχε ακόμη διαρραγεί. Την 8η Νοεμβρίου 1940 οι Ιταλοί έχοντας 5πλάσιες περίπου απώλειες από τους Έλληνες ανέστειλαν την προσπάθεια στο κύριο μέτωπο αναμένοντας ενισχύσεις κι αντικαθιστώντας το στρατιωτικό διοικητή τους στην Αλβανία.

Στον τομέα της Πίνδου οι Ιταλοί αλπινιστές, έμπειροι κι υπέρτεροι σε αριθμό, ανάγκασαν τους Έλληνες να υποχωρήσουν και προωθήθηκαν ταχύτατα μερικά μόνο χιλιόμετρα μακριά από τη Σαμαρίνα χωρίς να ενδιαφερθούν για την ασφάλεια των συγκοινωνιών τους. Με νέο όμως σχέδιο μάχης που αποσκοπούσε σε πλευρικό κτύπημα και διακοπή της τροφοδοσίας των αλπινιστών οι Έλληνες περιέσφιξαν επιτυχώς τον επικίνδυνο θύλακα από την πλευρά των Γρεβενών και του Μετσόβου συλλαμβάνοντας εκατοντάδες αιχμαλώτους. Στεναχωρημένη από τρόφιμα κι εφόδια η μεραρχία Τζούλια, που τμήματά της είχαν προωθηθεί ως τη Βωβούσα, άρχισε να υποχωρεί την 6η Νοεμβρίου προς την Κόνιτσα. Διαλύθηκε όμως σχεδόν τελείως ως την 13η Νοεμβρίου αντιμετωπίζοντας ενέδρες ελληνικών τμημάτων.

Στη ΒΔ Μακεδονία οι ελληνικές μονάδες ήταν στην αρχή διστακτικές, έπειτα όμως προχώρησαν μέσα στην Αλβανία φθάνοντας ως τις όχθες του ποταμού Δεβόλη. Οι Έλληνες, ορισμένοι από τους οποίους είχαν περπατήσει εκατοντάδες χιλιόμετρα ως τα σύνορα, είχαν ως την 13η Νοεμβρίου του 1940 αντικρούσει με επιτυχία τους Ιταλούς, είχαν συλλάβει πολλούς αιχμαλώτους και προωθηθεί μέσα στην Αλβανία

 

Ελληνική αντεπίθεση και προέλαση (14.11. 40 – 6.1.41)

Εφόσον είχε αναχαιτιστεί η επίθεση των Ιταλών κι ερχομένου του χειμώνα οι Έλληνες για αναγκαστικούς λόγους επιμελητείας επιδίωξαν αρχικά την κατάληψη της αμαξιτής οδού που από την Κορυτσά έφθανε στην Κόνιτσα μέσω του αλβανικού εδάφους. Ηττημένοι κι υποχωρώντας οι Ιταλοί έκαψαν την Κόνιτσα, την Ηγουμενίτσα, μερικά χωριά και κατέστρεψαν γέφυρες. Η ευνοϊκή εξέλιξη των επιχειρήσεων επέτρεψε στο ΓΕΣ να σχεδιάσει την 20ή Νοεμβρίου του 1940 την κατάληψη του λιμένα των Αγίων Σαράντα και την εξασφάλιση της οδού που εκκινούσε από κει κι έφθανε μέχρι το Λεσκοβίκι, συνδέοντας έτσι με μία σχεδόν ευθεία γραμμή όλο το Μέτωπο από τα παράλια ως τη Γιουγκοσλαβία.

Παράλληλα αποφασίστηκε τη κατάληψη της Κορυτσάς, για την οποία έπρεπε πρώτα να διασπαστεί η προσεκτικά οχυρωμένη τοποθεσία Μόροβα –Ιβάν. Διστακτική αρχικά για το φόβο των ιταλικών αρμάτων η 9η μεραρχία κατάφερε έπειτα από σκληρές επιθέσεις, πολλές από τις οποίες διεξήχθησαν δια της λόγχης, και σοβαρές απώλειες (600 και πλέον νεκροί) να εισέλθει στην Κορυτσά.

Μελετώντας έπειτα την περαιτέρω καταδίωξη των Ιταλών το ΓΕΣ τοποθέτησε την κύρια προσπάθειά του στον παραθαλάσσιο άξονα Ιωάννινα –Αυλώνα κι όχι στον ηπειρωτικό Φλώρινα –Ελβασάν, για να αντιμετωπιστούν οι δυσκολίες μεταφορών μέσα στις ερχόμενες βαριές κλιματικές συνθήκες. Παρόλα αυτά στο βόρειο τομέα του Μετώπου οι Έλληνες προωθήθηκαν μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου ως τη λίμνη Αχρίδα καταλαμβάνοντας το Πόγραδετς και τη Μοσχόπολη κι εξασφαλίζοντας το υψίπεδο της Κορυτσάς. Στο μέσον του Μετώπου οι Ιταλοί αμύνθηκαν γενναία στη διάβαση Κακαβιάς, όχι όμως και στο νότιο τομέα όπου την 6η Δεκεμβρίου κατελήφθησαν οι Άγιοι Σαράντα. Μία μέρα αργότερα έπεσε το Αργυρόκαστρο και τις επόμενες η Πρεμετή και η Χειμάρα.

Οι ελληνικές επιτυχίες επέφεραν τέτοια σοβαρή κρίση στην ιταλική στρατιωτική και πολιτική ηγεσία, ώστε η Ιταλία ζήτησε την επέμβαση της Γερμανίας, αλλά η τελευταία τουλάχιστον λόγω των δυσμενών μετεωρολογικών συνθηκών περιορίστηκε μόνο στη διάθεση ολίγων μεταφορικών αεροπλάνων. Πράγματι το κρύο και οι χιονοπτώσεις εξαντλούσαν τόσο τους μαχητές που πάθαιναν σωρηδόν κρυοπαγήματα όσο και τα μουλάρια που χάνονταν κατά εκατοντάδες περιορίζοντας στο ελάχιστο την απαραίτητη τροφοδοσία, η οποία γινόταν προβληματική καθώς απομακρύνονταν από τις βάσεις της χώρας. Έτσι την 6η Ιανουαρίου του 1941 ανεστάλησαν και τυπικά οι επιθετικές επιχειρήσεις του Ελληνικού Στρατού, οι οποίες στην πραγματικότητα είχαν περιοριστεί εβδομάδες πιο πριν, ιδιαίτερα στο βόρειο τμήμα του Μετώπου.

 

Ο χειμώνας και η εαρινή ιταλική επίθεση (7.1.41 – 26.3.41)

Καθώς οι παγοπληξίες ξεπερνούσαν τις απώλειες μάχης και τα μεταφορικά ζώα είχαν πληγεί κατά το 1/3 τους ο Ελληνικός Στρατός περιέπεσε σε κατάσταση άμυνας, ενεργητικής όμως για να καλυτερέψει τις θέσεις του. Στο πλαίσιο αυτό επιχειρήθηκε και κατορθώθηκε η κατάληψη της στενωπού της Κλεισούρας στις 10 Ιανουαρίου του 1941 και η εκκαθάριση του όρους Τρεμπεσίνα με μεγάλες όμως δυσχέρειες σε ανθρώπινες ζωές, αφού οι μεν Ιταλοί διέθεταν περισσότερους όλμους, το δε ψύχος της ορεινής ζώνης ήταν ανυπόφορο για τους πολλούς. Το εξυφανθέν σχέδιο κατάληψης του λιμένος του Αυλώνα δεν επρόκειτο να τελεσφορήσει.

Σε συνάντηση στην Αυστρία στα μέσα Ιανουαρίου ο Μουσολίνι δήλωσε στο Χίτλερ ότι θα ετοίμαζε μεγάλη αντεπίθεση εναντίον των Ελλήνων στην αρχή της άνοιξης, προφανώς διότι γνώριζε ή διαισθάνθηκε ότι οι Γερμανοί θα προσέρχονταν στην Ελλάδα την ίδια περίοδο. Λόγω της τελευταίας προοπτικής συγκροτήθηκε τότε στην Ελλάδα το Τμήμα Στρατιάς Ηπείρου (ΤΣΗ) για καλύτερο συντονισμό των δύο Μετώπων (αλβανικό και βουλγαρικό).

Την άφιξη ιταλικών ενισχύσεων στην Αλβανία, μέσα στην οποία συμπεριλαμβάνονταν –για λόγους γοήτρου- και ανώτατοι αξιωματούχοι του ιταλικού καθεστώτος, δεν πρόλαβε να δει ο Ιωάννης Μεταξάς που πέθανε στα τέλη του μηνός -όχι όμως και ο Μουσολίνι που παραβρέθηκε από κοντά. Όταν την 2η Μαρτίου 1941 οι Γερμανοί εισήλθαν στη Βουλγαρία, το ΓΕΣ αποφάσισε ότι στο μεν Αλβανικό Μέτωπο η κατάσταση θα έμενε η ίδια, αλλά ταυτόχρονα διέταξε τους Σωματάρχες να μελετήσουν μία ενδεχόμενη σύμπτυξη στη γραμμή Πιέρια –Αλιάκμονας –Σμόλικας –Μέρτζανη.

Η εαρινή επίθεση των Ιταλών έλαβε χώραν σε περιορισμένο μέτωπο με μεγάλη συγκέντρωση δυνάμεων ΒΔ της Κλεισούρας για να προκληθεί ρήγμα, μέσα από το οποίο θα προωθούνταν οδικώς προς την Πρεμετή κι εν συνεχεία προς τα Ιωάννινα. Παρόλη την πυκνή όμως προπαρασκευή του Πυροβολικού (100.000 βλήματα) οι Έλληνες δεν υποχώρησαν. Επικές συγκρούσεις διεξήχθησαν στο στρατηγικής αξίας ύψωμα 731, νότια του οποίου περνούσε απαραίτητη δίοδος, το οποίο επιχείρησαν να καταλάβουν περισσότερο από δέκα φορές. Αν ο Ελληνικός Στρατός έχασε την περίοδο αυτή 1200 περίπου άνδρες, οι Ιταλοί απώλεσαν τριπλάσιους χάνοντας περισσότερο το ηθικό τους. Όταν την 25η Μαρτίου 1941 ανατράπηκε στη Γιουγκοσλαβία η φιλοαξονική κυβέρνηση και η νέα τάχθηκε στο πλευρό των Συμμάχων, οι Ιταλοί έδωσαν προσοχή και προς το Βορρά με αποτέλεσμα να σταματήσουν κάθε διάθεση για νέους αγώνες.

 

Η γερμανική επίθεση στην Κεντρική κι Ανατολική Μακεδονία

Μεγάλη σπουδαιότητα απέκτησε η Ελλάδα το καλοκαίρι του 1940, όταν ο Χίτλερ αποφάσισε να στραφεί εναντίον της Ρωσίας. Έτσι η κατάληψή της ήταν αναγκαία για να εξασφαλιστεί η νότια πλευρά του στρατού του από την αεροπορία τουλάχιστον, η οποία μπορούσε να πλήξει τις πετρελαιοπηγές της Ρουμανίας. Η πρώτη νύξη για την επιχείρηση αυτή έγινε την 12 Νοεμβρίου 1940 κι ένα μήνα αργότερα έλαβε το όνομα «Μαρίτα». Θα τελείωνε μέσα στο Μάρτιο του 1941 κι έπειτα οι Γερμανοί θα στρέφονταν εναντίον της Ρωσίας.

Στις 23 Νοεμβρίου 1940 η Ρουμανία προσχώρησε στον άξονα και λίγες μέρες αργότερα άρχισε να συγκεντρώνονται στο έδαφός της δυνάμεις με προορισμό την Ελλάδα. Την 1η Μαρτίου 1941 με αντάλλαγμα τη Δυτική Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία προσχώρησε και η Βουλγαρία οπότε οι γερμανικές δυνάμεις προωθήθηκαν μέσα σε μία εβδομάδα ως τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. Παράλληλα με τη στρατιωτική ετοιμασία η Γερμανία επιχείρησε να βολιδοσκοπήσει την Ελλάδα για μία σύναψη ανακωχής με τους Ιταλούς, η πρώτη έλαβε χώρα την 17η Δεκεμβρίου του 1940, κατά την οποία ο γερμανικός στρατός θα παρεμβαλλόταν μεταξύ των δύο αντιπάλων μέχρι το διακανονισμό της διαφοράς.

Η Ελλάδα όμως τόσο επί Μεταξά όσο και επί πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κορυζή αρνήθηκε τη διαμεσολάβηση. Συγχρόνως, για να μην προκληθούν οι Γερμανοί, δεν επιθυμούσε την αρωγή της Βρετανίας στην περίπτωση που η αρωγή της τελευταίας ήταν ανεπαρκής. Στις αρχικές συσκέψεις Ελλήνων και Βρετανών στην Αθήνα όπως την 15η Ιανουαρίου 1941 αποφασίστηκε ότι συμμαχικός στρατός θα αποβιβαζόταν στη χώρα μόνο εάν οι Γερμανοί εισέρχονταν στη Βουλγαρία. Οι Βρετανοί –καθώς η κοιλάδα του Αξιού ήταν βατή στα γερμανικά άρματα- επέμεναν η τοποθεσία άμυνας να ξεκινά από τη θάλασσα της Πιερίας και μέσω Βερμίου να καταλήγει στο Καϊμακτσαλάν, μία πράγματι οχυρή θέση, αλλά για την εκλογή της οι Έλληνες δεν συμφωνούσαν, αφού θα αφηνόταν σχεδόν ολόκληρη η Βόρεια Ελλάδα στα χέρια των Γερμανών και των Βουλγάρων που καραδοκούσαν από πίσω.

Αναγκαστικά τότε προκρίθηκε η συμβιβαστική πρόταση σύμφωνα με την οποία θα εκκενωνόταν η Δυτική Θράκη και η άμυνα θα διεξαγόταν και στη γραμμή Μεταξά από τις ελλιπείς 4 ελληνικές μεραρχίες και στην τοποθεσία «Βερμίου» από κοινού με τους Βρετανούς (συγκρότημα W). Εν τω μεταξύ η Τουρκία είχε υπογράψει με τη Βουλγαρία σύμφωνο φιλίας και μη επιθέσεως. Την 3η Απριλίου του 1941 προκλήθηκαν και οι Γιουγκοσλάβοι για κοινή επιθετική ενέργεια στην Αλβανία όσο κι εναντίον των Γερμανών στη νότια Σερβία, αλλά η ασυνεννοησία ήταν προφανής. Ήταν φανερό ότι η έκβαση της άμυνας ήταν καταδικασμένη, αλλά παρόλα αυτά οι Σύμμαχοι για λόγους γοήτρου έστειλαν 60.000 περίπου άνδρες.

Το σχέδιο των Γερμανών, το οποίο υποστήριζαν 1000 αεροπλάνα, ήταν: με την κύρια προσπάθεια θα καταλαμβανόταν η Νότια Γιουγκοσλαβία κι έπειτα οι τεθωρακισμένες μονάδες θα προχωρούσαν ταχύτατα από Μοναστήρι προς Γρεβενά για να απειλήσουν από τα νώτα τόσο τον Ελληνικό Στρατό στην Αλβανία όσο και την τοποθεσία Βερμίου. Δευτερεύοντες στόχοι ήταν αφενός η διάσπαση της γραμμής Μεταξά κι αφετέρου η κατάληψη της Δυτικής Θράκης με σύγκλιση στη Θεσσαλονίκη. Αντίθετα οι Έλληνες θα αμύνονταν αρχικά στη γραμμή Μεταξά και το Νέστο και θα υποχωρούσαν προς Βέροια ή Καβάλα, ενώ το συγκρότημα W θα αμύνονταν σταθερά στη θέση του.

Οι Γερμανοί επιτέθηκαν το πρωί της 6ης Απριλίου 1941, ενώ η διακοίνωση με την οποία αναγγελλόταν η εισβολή δόθηκε στην Αθήνα ένα τέταρτο αργότερα. Το βράδυ οι Έλληνες στρατιώτες του δυτικού τομέα συμπτύχθηκαν πίσω από το Στρυμόνα, αφού οι Γερμανοί είχαν διεισδύσει από το δυτικό Μπέλες, ενώ τα οχυρά ήταν ακόμη απόρθητα. Τη δεύτερη μέρα της επίθεσης ορισμένα οχυρά εγκαταλείφτηκαν και οι άνδρες τους παραδόθηκαν ή διέφυγαν. Την τρίτη ημέρα της μάχης οι Γερμανοί εισέβαλλαν στην Ξάνθη και την Κομοτηνή και κινούνταν ήδη προς το Κιλκίς με αποτέλεσμα στις 11 το βράδυ να ζητηθεί από τους Έλληνες κατάπαυση του πυρός.

Την επομένη ημέρα 9η Απριλίου οι Γερμανοί είχαν εισέλθει στη Θεσσαλονίκη, ενώ μερικά οχυρά όπως οι Παληουριώνες αντιστεκόταν ακόμη. Μόνο στις 10 Απριλίου όλα τα τμήματα ανέμεναν την εκτέλεση των όρων της συνθηκολόγησης. Οι Έλληνες είχαν 1000 νεκρούς και τραυματίες, ενώ οι Γερμανοί 555 νεκρούς και 2134 τραυματίες.

 

Αποχώρηση Βρετανών

Εξ αιτίας της ταχύτατης διάσπασης του Γιουγκοσλαβικού μετώπου τροποποιήθηκε κι αραιώθηκε η διάταξη του συγκροτήματος W με επιπλέον εγκατάσταση τμημάτων στις διαβάσεις Πισοδερίου και Κλεισούρας και τις στενωπούς Κλειδίου και Μπουγαζίου, για να αποφευχθεί επαφή των Γερμανών με το ΤΣΔΜ που μαχόταν στο Αλβανικό Μέτωπο. Μετά από την κατάληψη της ανυπεράσπιστης Φλώρινας την 10η Απριλίου 1941 οι Γερμανοί αποφάσισαν να προελάσουν προς την Αθήνα από τους άξονες Φλώρινα –Λάρισα και Θεσσαλονίκη Λιτόχωρο.

Την 12η Απριλίου οι Γερμανοί διέσπασαν την άμυνα στο Κλειδί και τις επόμενες ημέρες έπειτα από μία αρματομαχία στον κάμπο της Πτολεμαΐδας και επιθέσεις εκβίασαν τη στενωπό της Κλεισούρας προχωρώντας προς Καστοριά. Οι Βρετανοί αποφάσισαν να συμπτυχθούν στις Θερμοπύλες, καθώς οι Έλληνες στρατιώτες άρχισαν να διαρρέουν για να μην αιχμαλωτιστούν, ενώ οι Γερμανοί προχωρούσαν και προς τα Γρεβενά. Στις 15 Απριλίου Νεοζηλανδοί και Αυστραλοί προέταξαν σθεναρή άμυνα στην περιοχή Σερβίων εμποδίζοντας τους Γερμανούς να διαβούν τον Αλιάκμονα, ενώ την ίδια μέρα παρά την πεισματώδη άμυνα των Ελλήνων κατελήφθη το Άργος Ορεστικό.

Μόνο μετά από την κατάληψη του Μοναστηρίου από τους Γερμανούς την 9η Απριλίου 1941 το ΓΕΣ αποφάσισε την εκκένωση της Βορείου Ηπείρου όπου το ηθικό του Στρατού άρχισε να μειώνεται. Καθώς οι μηχανοκίνητες μονάδες του εχθρού προχωρούσαν τα ελληνικά τμήματα συμπτύσσονταν από το βράδυ της 12ης Απριλίου, αρχικά ομαλά, όσο όμως πλησίαζαν στη μεθόριο με αυξανόμενο ρυθμό. Πρώτοι άρχισαν να φεύγουν κατά ομάδες οι οπλίτες που κατάγονταν από περιοχές κατειλημμένες από τους Γερμανούς, αφού φοβούμενοι τους Ιταλούς δεν υπολόγιζαν τα επιτόπια στρατοδικεία όπου τυφεκίζονταν οι ανυπάκουοι. Μπροστά στο φάσμα της αιχμαλωσίας οι Σωματάρχες του Αλβανικού πρότειναν στην Ελληνική Κυβέρνηση την 16η Απριλίου συνθηκολόγηση, αλλά η τελευταία αρνιόταν ενόσω ακόμη μάχονταν οι Βρετανοί στη χώρα.

Με τους Γερμανούς έξω από τη Λάρισα την 18η Απριλίου επισυνέβη πολιτική κρίση στην Αθήνα και αυτοκτονία του πρωθυπουργού Κορυζή, αφού δεν είχε λυθεί το δίλημμα μεταξύ συνθηκολόγησης και παράτασης της αντίστασης κατά των Ιταλών και των Γερμανών τόσο από τους Βρετανούς που ήταν οχυρωμένοι στις Θερμοπύλες όσο και από το ΤΣΔΜ και το ΤΣΗ. Την επομένη ημέρα προκρίθηκε η αποχώρηση της Κυβέρνησης στην Κρήτη και η εκκένωση της Ελλάδας από τους Βρετανούς, ενώ τη μεθεπόμενη ο διοικητής του Γ΄ Σώματος Στρατού αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου έλαβε την πρωτοβουλία σύναψης ανακωχής με τους Γερμανούς. Την 23η Απριλίου ο ίδιος υπέγραψε το 3ο και τελικό πρωτόκολλο συνθηκολόγησης με τους Γερμανούς αλλά και τους Ιταλούς, ενώ δύο μέρες αργότερα σχημάτισε με στρατιωτικούς και πολιτικούς «Κατοχική» Κυβέρνηση στην Αθήνα.

Έπειτα από αντίσταση στις Θερμοπύλες και τον Ισθμό της Κορίνθου και κάτω από σφοδρούς βομβαρδισμούς της γερμανικής αεροπορίας οι Βρετανοί εκκένωσαν στις 30 Απριλίου την ηπειρωτική Ελλάδα έχοντας 12000 συνολικές απώλειες κι αφήνοντας στα χέρια των Γερμανών 10000 άνδρες αιχμαλώτους, ενώ οι Γερμανοί αντίστοιχα 5000 άνδρες. Την 2η Μαΐου 1941 ο Χίτλερ έδωσε πλήρη ελευθερία στους Έλληνες αξιωματικούς κι οπλίτες που θεωρούνταν αιχμάλωτοι πολέμου.

 

Η μάχη της Κρήτης (20 -31.5.41)

Σε σύσκεψη των Γερμανών για την αναγκαία κατάληψη μίας αεροναυτικής βάσης στη Μεσόγειο, από όπου μπορούσαν να ελεγχθεί και ο δίαυλος του Σουέζ προκρίθηκε την 20η Απριλίου 1941 αντί για τη Μάλτα η Κρήτη. Όσα είχαν όμως διατυπωθεί στο ελληνικό ΙΒ σχέδιο άμυνας άλλαξαν, διότι την ευθύνη της ασφάλειας της νήσου ανέλαβαν από το Νοέμβριο του 1940 οι Βρετανοί επιτρέποντας έτσι την αναχώρηση στο Αλβανικό Μέτωπο της τοπικής 5ης μεραρχίας και ταγμάτων των Εμπέδων. Παρέμειναν έτσι μόνο ντόπιοι Πολιτοφύλακες ενισχυμένοι με τη Σχολή Οπλιτών Χωροφυλακής, μερικών ταγμάτων νεοσυλλέκτων και τη Στρατιωτική Σχολή των Ευελπίδων –εκτός τούτων συγκροτήθηκαν σώματα ενόπλων πολιτών, αυθόρμητα ή από τους Βρετανούς και τη Χωροφυλακή.

Εκτός αυτών στην Κρήτη κατέληξαν 25000 περίπου Σύμμαχοι που διεκπεραιώθηκαν από την ηπειρωτική Ελλάδα. Συνολικά οι αμύντορες αριθμούνταν σε 43000 άνδρες, όχι όμως καλά εξοπλισμένοι. Αρχηγός όλων ανέλαβε ο υποστράτηγος Μπέρναρντ Φρέυμπεργκ, που ασχολήθηκε δραστήρια με την άμυνα ζητώντας ενισχύσεις σε πολεμικό υλικό, από το οποίο όμως έφτασε στο νησί λιγότερο από το μισό. Με το τετραμερές σχέδιο άμυνας καλύπτονταν οι πόλεις Ηράκλειο, Ρέθυμνο και Χανιά, τα τρία γειτονικά τους αεροδρόμιο και ο όρμος της Σούδας.

Στο σχέδιο των Γερμανών -όπου συμμετείχαν και οι Ιταλοί που θα αποβιβάζονταν στο νησί από την ανατολική ακτή- θα λάβαιναν μέρος 24000 περίπου άνδρες πέφτοντας με αλεξίπτωτα (10000), κατόπιν προσγείωσης αεροπλάνων (5750) και με πλωτά μέσα (7000). Η επίθεση θα πραγματοποιούνταν σε δύο κύματα με προτεραιότητα στην κατάληψη του αεροδρομίου Μάλεμε, των Χανίων και της Σούδας.

Μέρες πριν από την επίθεση προηγήθηκαν βομβαρδισμοί και περιπολίες αεροσκαφών για παρεμπόδιση άφιξης ενισχύσεων. Το πρωί όμως της 20ής Μαϊου 1941 οι βομβαρδισμοί και οι πολυβολισμοί πύκνωσαν υπερβολικά κι άρχισε να πέφτουν αλεξιπτωτιστές και να προσγειώνονται ανεμοπλάνα κυρίως στο τομέα του Μάλεμε και ανατολικότερα για να διακοπούν οι επαφές με τα Χανιά. Σφοδρές συγκρούσεις με σοβαρές γερμανικές απώλειες έλαβαν χώραν στο ύψωμα 107 από το οποίο ελέγχονταν το αεροδρόμιο του Μάλεμε με αποτέλεσμα το βράδυ οι Νεοζηλανδοί (χωρίς να το γνωρίζουν οι Γερμανοί) να το εγκαταλείψουν, μία μοιραία απόφαση.

Ένα βασικό στήριγμα της άμυνας είχε πέσει, ενώ οι Γερμανοί είχαν σταθεροποιηθεί επίσης έξω από τα Χανιά και το Ρέθυμνο. Εκτιμώντας σωστά την κατάσταση οι Γερμανοί αποφάσισαν να ενισχύσουν περαιτέρω τους τομείς Μάλεμε και Σούδα –Χανιά και πράγματι την επόμενη μέρα το ύψωμα 107 καταλήφθηκε, αλλά καθώς ο βρετανικός στόλος βύθισε αρκετά πλωτά γερμανικά μέσα, ο πόλεμος δεν είχε ακόμη κριθεί.

Την 22η του μηνός γερμανικά αεροπλάνα  (12 ανά ώρα) προσγειώνονταν συνεχώς στο Μάλεμε μεταφέροντας άνδρες, ενώ βομβαρδιζόταν η πόλη του Ρεθύμνου. Την επόμενη ημέρα βομβαρδίστηκε και το Ηράκλειο όπου οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν γυναικόπαιδα ως προπέτασμα για την κατάληψη της πόλης. Οι αντεπιθέσεις Συμμάχων κι Ελλήνων εναντίον των Γερμανών ήταν ανεπιτυχείς με αποτέλεσμα την 26η Μαϊου ζητήθηκε από το Φρέυμπεργκ η εκκένωση της Κρήτης.

Πράγματι την 27η έφθασαν στη Σούδα κι απέπλευσαν τα πρώτα βρετανικά πολεμικά φορτωμένα με άνδρες, ενώ οι Γερμανοί εισήλθαν στα Χανιά. Την επομένη ημέρα Βρετανοί επιβιβάστηκαν κι από το Ηράκλειο χωρίς να ειδοποιηθούν τα ελληνικά τμήματα που παρέμειναν επί τόπου. Μαχόμενα έπειτα τα τμήματα είτε παραδίδονταν στους Γερμανούς είτε υποχωρούσαν προς το νότο για να φθάσουν στα Σφακιά από όπου θα εγκατέλειπαν το νησί. Την 1η Ιουνίου έφθασαν εκεί οι Γερμανοί αιχμαλωτίζοντας όσους δεν πρόλαβαν να επιβιβαστούν στα πλοία, ενώ άλλοι στρατιώτες διέφευγαν στα βουνά. Οι Έλληνες αιχμάλωτοι απολύθηκαν από την Κρήτη τμηματικά από τις 20 Ιουνίου ως τα τέλη Νοεμβρίου του 1941.

Δέκα μέρες κράτησε η μάχη της Κρήτης με μεγάλες απώλειες για όλους: οι Έλληνες είχαν περίπου 340 θύματα, οι Βρετανοί 1750, ενώ οι Γερμανοί 2000 νεκρούς κι άλλους τόσους αγνοούμενους. Συνολικά στους δύο πολέμους με την Ιταλία και τη Γερμανία φονεύθηκαν 14000 περίπου Έλληνες αξιωματικοί και στρατιώτες, τραυματίστηκαν 63000 εξ ων οι 25000 παγόπληκτοι, κι αιχμαλωτίστηκαν 2500 χιλιάδες άνδρες.

 

Ετικέτες: , ,

Οι έδρες του ΓΑ του ΔΣΕ (1946 -1949): πολιτικά και στρατιωτικά κριτήρια

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Για να τη δείτε ολόκληρη, κλικάρετε επάνω της

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Για να την δείτε ολόκληρη, πατήστε επάνω της. Για να διαβάσετε παράλληλα κείμενο και εικόνες πατήστε εδώ

Προλεγόμενα

Επιλέχτηκε προς παρουσίασιν το παρόν θέμα, οι αλλαγές δηλαδή της έδρας του Γενικού Αρχηγείου (ΓΑ) των ανταρτών των ΟΔΕΚ/ΔΣΕ (Ομάδων Δημοκρατικών Ενόπλων Καταδιωκόμενων/ Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας) κατά την περίοδο του κυρίως Εμφυλίου Πολέμου 1946 -1949, επειδή συνάδει με τον χώρο όπου βρισκόμαστε. Εδώ, στα Λιβάδια Κοτύλης (40°20’12.70″Β/20°58’10.85″Α), ιδιαίτερα στα όμορα υψώματα Πύργος και Τούμπα και στα αντικρινά Μπουχέτσι, Άνω και Κάτω Αρένες, Τσούμια και Σούφλικας, συνήφθησαν αιματηρότατες μάχες μεταξύ διεθνιστών ανταρτών κι εθνικιστών στρατιωτών. Το ΓΑ του ΔΣΕ έδραζε για ένα διάστημα σχετικά κοντά μας, 10 περίπου χιλιόμετρα σε ευθεία γραμμή προς τα ΝΔ. Εφαπτόμενος της ανακοίνωσης είναι, επομένως, κι ο χρόνος.

Τα γεγονότα εκτυλίχτηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1940, όμως ο εμφύλιος μαίνεται μέχρι σήμερα και καταδήλως δεν θα πάψει ποτέ. Όχι όμως, όπως παλιά, με σιδηροφορούντες πολίτες εναντίον οπλιτών. Αλλά με φανερή οικονομική καταπίεση, ορατά στους σκεπτόμενους κοινωνικά χάσματα κι έντεχνη πνευματική διαστρέβλωση, την οποία δωρίζουν οι έχοντες εις βάρος των πενομένων. Αμφότερα συναπαρτίζουν ένα κοινό πρόβλημα: τον εμφύλιο μεταξύ του λαού και της άρχουσας τοπικής και γενικής ελίτ. Όταν καταλάβουμε τον παλαιότερο, θα εννοήσουμε τον σύγχρονο και τον μελλοντικό κι από τα λόγια θα περάσουμε στην πράξη. Λοιπόν, εδώ και τώρα, ένα πρώτο βήμα.

 

Παράγοντες γραφής

Κάθε ιστορική σύνθεση εγκιβωτίζει στον καμβά της απαραίτητα στοιχεία, την μελέτη, την κρίση και την τέχνη. Αναγνώστηκαν έτσι αρχειακές πηγές, έντυπα απομνημονεύματα κι απόψεις αμέτοχων. Καταγράφηκαν προφορικές αναμνήσεις και βηματίστηκε ο ίδιος ο χώρος -χωρίς την καλή αίσθηση του τελευταίου κάθε άποψη πλέει ανέστια στον επισφαλή ωκεανό του γραφείου.

Τη μελέτη ακολουθεί η κρίση, καθώς είναι απολύτως φυσική η ύπαρξη της υποκειμενικότητας, η οποία πηγάζει από είτε από μερική αντίληψη των γεγονότων είτε από εκούσιες στρεβλώσεις για λόγους μνημονικού γοήτρου ή θερμών ωφελημάτων. Στην ορθή κρίση δεν χωρούν θεαματικές κυβιστήσεις, πρόσφορες για κατάληψη αξιωμάτων ή προσμονή επιδομάτων. Η θέση των θεραπόντων της ευγενούς Ιστορίας πρέπει να είναι διαυγής. Ο Ιστορικός κρίνει με συμπάθεια όσους, τότε, δεν ήξεραν, αλλά κι αυτούς, που στις μέρες μας αφήνονται ως αθύρματα να αγνοούν. Σκληρότατα όμως όσους, τότε, γνώριζαν αλλά δεν μιλούσαν. Με την ίδια σκληρία, εννοείται, κι αυτούς, που σήμερα παραλλάσουν τα γεγονότα κοιτώντας μέσα από το δίοπτρον των συμφερόντων τους.

Τελευταία η τέχνη της σύνθεσης. Σχετίζεται στενά με τη μελέτη και την κρίση κι αποκτάται με την εμπειρία. Η οξύνοια στην παρατήρηση, η φαντασία στη σύνδεση των κενών και η τόλμη στη διατύπωση επιτρέπουν την αντοχή το έργου στο χρόνο. Γιατί, όσα γράφονται προς χάριν των καιρών, καταισχύνουν τους συντάκτες τους, αφήνοντάς τους έκθετους, όσο κι αν καλύπτονται με μανδύες ομόθρονων υποστηρικτών τους.

 

Το αγκάθι του ΝΟΦ και οι κατοχικές κληρονομιές. 1946

Το φθινόπωρο του 1944 επικράτησε και στις πόλεις το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Δίωξε με τέτοια αναλγησία τους αντιπάλους, ώστε, ευθύς ως ανέλαβε τα ηνία η αστική κυβέρνηση, όλα κατά το μάλλον ή ήττον τα στελέχη του, εκτεθειμένα σε βιαιότητες, προσέφυγαν σε χώρες βορείως των συνόρων. Όταν το ΚΚΕ αποφάσισε το 1946 να επαμφοτερίσει ακόμα μια φορά μεταξύ μιας φανερής πολιτικής δράσης και μιας υπόγειας πολεμικής, κατάλληλος χώρος ανάπτυξης ενόπλων ήταν τα ΒΔ σύνορα: άμεση πρόσβαση στα αδελφά εν κομμουνισμώ κράτη, για οδηγίες, συμπαράσταση, υλικά, ίαση τραυματιών, έμπεδα κττ.

Την Καστοριά, την Φλώρινα και την Πέλλα διαφέντευαν Σλαβομακεδόνες αλυτρωτιστές κάτω από τις σημαίες του ΝΟΦ. Κατευθυνόμενοι από την Γιουγκοσλαβία, θα δημιουργούσαν προβλήματα στον νεοφανή ΔΣΕ: στρατιωτικής φύσεως εξαιτίας του διαμοιρασμού των οφικίων, και πολιτικής αντίστοιχης λόγω της βέβαιης κυβερνητικής κατακραυγής και της πλειονότητας του λαού. Το ΚΚΕ ισορροπούσε για άλλη μια φορά στη δοκό που διαχώριζε έναν πρακτικό εθνικισμό, διανθισμένο με βρετανικές λίρες κι ευμενή αναγνώριση, από έναν θεωρητικό διεθνισμό, στηριγμένο σε μισοειπωμένους σοβιετικούς υποτονθορισμούς.

Επιλέχτηκαν, λοιπόν, εξ ανάγκης, όχι η δοκιμασμένη επί Κατοχής κι απόκρημνη κεντρική Πίνδος, αλλά τα λοφώδη Χάσια, γνωστά από πριν στον διορισμένο αρχηγό του ΔΣΕ Μάρκο Βαφειάδη και κάπως κοντά στη μεθόριο. Επρόκειτο, πάλι, για μια μέση οδό.

 

Επιδίωξη παρθενογενεσίας και αναζήτησης προλεταριάτου. 1947

Τα διπλωματικά παράπονα του ελληνικού κράτους στα τέλη του 1946 για τις οικειότατες επαφές των ανταρτών του ΔΣΕ με την Αλβανία, την Γιουγκοσλαβία και την Βουλγαρία, επίσης και για το διαπεπαρμένον των συνόρων από αφικνούμενους στην χώρα πρώην αντάρτες του ΕΛΑΣ ή και μέλη του ΝΟΦ, ήταν αδύνατον να μείνουν αναπάντητα. Ο ΟΗΕ αποφάσισε να διερευνήσει τις καταγγελίες καταρτίζοντας και στέλνοντας επί τόπου μιαν Επιτροπή Ερεύνης. Εξαναγκάστηκε τότε το ΓΑ του ΔΣΕ να μετακινηθεί νότια της πρώτης έδρας. Όσο μακρύτερα από τα σύνορα, για να μην εκτοξεύονται πάρθιες μομφές για συνεργασία τους με το εξωτερικό. Επιθυμούσε διακαώς να δηλωθεί ως τέκνο παρθενογενεσίας κι όχι ξενοκίνητο ως μερικώς ήταν.

Μαζί του ως συνοδεία το ΓΑ έλαβε και αντάρτες από την Πέλλα, αρκετοί εκ των οποίων ήταν Σλαβομακεδόνες, προφανώς για να μη βρεθούν επί τόπου, στην περίπτωση που η Επιτροπή επισκεπτόταν το μέρος, αφού λογικά θα προερχόταν από τη Θεσσαλονίκη. Γι’ αυτό την άνοιξη του 1947 η Επιτροπή προσήλθε μεν στην Δυτική Μακεδονία, αλλά οι διοικητικές κεφαλές του ΔΣΕ, έχοντας γύρω τους, για προφύλαξη, ρωμαλέο αριθμό ανταρτών, κατευθύνθηκαν στα παλιά λημέρια του ΕΛΑΣ, στην ορεινή κεντρική Πίνδο.

Άποψη του γράφοντος είναι πως με την κίνηση αυτή προς το νότο η ηγεσία του ΚΚΕ, η οποία μέχρι τότε δρούσε ελεύθερα κι άνετα στην Αθήνα, ευελπιστούσε ότι θα ξυπνούσε την κοιμισμένη μαχητικότητα των εργατών των μεγαλουπόλεων. Όραμα που δεν κατόρθωσε ούτε τότε, παρόλη τη δυναμική, να επιτύχει ούτε βεβαίως από τότε ως σήμερα.

 

Η αδελφή Αλβανία. 1948

Αμέσως μετά από το εαρινό ταξίδι στα Άγραφα, αναγκαστικό για την αποφυγή του εμπαιγμού εκ μέρους του ΟΗΕ κι άκρως επικίνδυνο λόγω της εύκολης περικύκλωσης από στρατιωτικές μονάδες, το ΓΑ του ΔΣΕ επέστρεψε στο φυσικό του χώρο, τη Δυτική Μακεδονία. Οι συνεννοήσεις συνεργασίας με το ΝΟΦ, είχαν επιτύχει και οι Σλαβομακεδόνες αντάρτες εντάχθηκαν αγόγγυστα στα τμήματα του ΔΣΕ. Ο χώρος είχε απορρυπανθεί.

Η Πέλλα γειτνίαζε με τη Θεσσαλονίκη, για να επιλεγεί ως έδρα του ΓΑ, όπως επίσης και το Καϊμακτσαλάν. Η πολιορκία προς άλωσιν των Γρεβενών, το καλοκαίρι του 1947, για να οριστούν έδρα της Προσωρινής (γιατί προσωρινής;) Δημοκρατικής Κυβέρνησης των ανταρτών, καταποντίστηκε με βαριές απώλειες. Παρόμοια αποτυχία και στην Κόνιτσα.

Απέμεναν τα ορεινά. Το καθαυτό Βίτσι απειλούταν με βαρύ οπλισμό από τα υψίπεδα της Φλώρινας, του Αμυνταίου και της Καστοριάς, οπότε απορρίφθηκε. Ο Γράμμος φώναζε τα πλεονεκτήματά του: απουσία δρόμων, πλούσια νερά, νομαδική κτηνοτροφία, προεργασία από τον δικηγόρο και τοπικό καπετάνιο Γεώργιο Γιαννούλη, που εν τέλει εκτελέστηκε από τους ολιγογράμματους προϊσταμένους του, και, κυρίως, άμεση επαφή με την Αλβανία (και τη Γιουγκοσλαβία). Έξωθεν των συνόρων διαβιούσαν οι ηγέτες του ΚΚΕ/ΔΣΕ και τυπικά μόνον ως έδρα προβαλλόταν η θέση Μούκα Πέτρα, 3 χλμ. ΝΑ του οικισμού Αετομηλίτσα.

Όταν ο Στρατός κατέλαβε ολοκληρωτικά το Γράμμο το καλοκαίρι του 1948, επιλέχτηκε, εξ ανάγκης, ως νέα έδρα το ΓΑ του ΔΣΕ το ακροπύργιο, κυριολεκτικά, της Πρέσπας.

 

Ζήτω η ζωή μας. 1949

Στην ΒΔ πλευρά της Ελλάδας αναγκάστηκε να καταφύγει, έπειτα από βαριές ήττες από τον Ελληνικό Στρατό το φθινόπωρο του 1948 το ΓΑ του ΔΣΕ. Για την ακρίβεια στη χερσόνησο, που οι ντόπιοι κάτοικοι ονόμαζαν Άφρικα, τοπωνύμιο αλβανικού, προφανώς, ετύμου. Σαν καρδιά του ανθρώπου να βρίσκεται όχι στο κέντρο του σώματος, αλλά στις άκρες των δακτύλων. Πρωτοτυπία!

Η νέα έδρα αποδείκνυε την αδυναμία στρατιωτικής κατίσχυσης των ανταρτών. Ήταν όμως πρώτης τάξεως ευκαιρία για ταξίδια στο εξωτερικό των πολιτικών ηγετών τους χωρίς απολύτως κανέναν ενδιάμεσο κίνδυνο από επίγεια ή επουράνια πυρά, αφού ούτε τα αεροπλάνα του ελληνικού κράτους έφθαναν ως εκεί ούτε οι οβίδες του πυροβολικού.

Ο εγκλεισμός του ΔΣΕ στην λεκάνη των Πρεσπών, τη δίοδο του Μάλι Μάδι και την πεδιάδα των Κορεστίων, δίγλωσσες περιοχές όπου μητρική γλώσσα της πλειονότητας ήταν η μεσαιωνική σλαβική, κι ο τρόμος των πολιτικοστρατιωτικών στελεχών του ΔΣΕ για μια πιθανή απείθεια των υπηκόων του νεοπαγούς κράτους των, παρ’ όλη την αφθονία των μέτρων επαγρύπνησης, οδήγησε το ΚΚΕ από την ευλύγιστη πρότερη θέση «πλέρια ισοτιμία στις μειονότητες» στο φριχτό ολίσθημα πως «ο μακεδονικός λαός θα βρει την πλήρη εθνική αποκατάστασή του».

Η απόγνωση πια φανερή. Παρά τις αφειδώλευτες προμήθειες όπλων και πολεμοφοδίων, που κατέφθαναν από το εξωτερικό, και τις αθρόες επιστρατεύσεις γυναικοπαίδων, δεν ικανά χέρια για να τα κρατήσουν δεν περίμεναν. Η ήττα έχαιρε προ των πυλών.

 

Ιδεολογία και επιβίωση

Στην ιδεολογία, στις ενάρετες δηλαδή προθέσεις, διατυμπανίζουν πως οφείλουν την συμμετοχή τους στον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο οι αντάρτες του ΔΣΕ όπως επίσης και οι ύστεροι υποστηρικτές τους. Στο ζήτημα όμως που αδρά εξετάσαμε, η ιδεολογία μόνον στην αρχική φάση, δηλαδή στην έδρα των Χασίων, μια κάπως κεντρική περιοχή, χωρά ως αιτιολόγημα. Η καταφυγή στην ακρώρεια των Πρεσπών επιτρέπει το σχηματισμό μιας αρνητικής σκέψης: ότι η ιδεολογία, παρά την ηχηρή της μεστότητα, αποτελεί ένα εύθραυστο κέλυφος όπου συμποσούνται πιο χαμηλόφωνα στοιχεία, η επιβίωση π.χ.

Φυσικά και είναι συγγνωστή η επιβίωση. Όχι όμως, όταν περιπλέκεται με συμπληρωματικές διαστάσεις σαν την ασφαλή ραστώνη, τον γλυκασμό της εξουσίας ή την αυταπάτη της μεγαλοσύνης. Αν ως Ανώτατο Πολεμικό Συμβούλιο (του ΔΣΕ) ιστορείς την ισότητα ξαπλωμένος στην ασφάλεια των σπηλιών της Πρέσπας κι όχι όρθιος ανάμεσα στις προκεχωρημένες βάσεις των ανταρτών σου, θα αποτύχεις.

Ο κόσμος της δράσης ολίγες μόνον φορές μπορεί να αναπαρασταθεί με την γλώσσα της απραξίας. Ο χαμός του μαχητή σου, ας είναι και δικός σου χαμός. Το αίμα του, το αίμα σου. Αυτά συγκεφαλαιώνουν μιαν ζηλευτή ιδεολογία, όχι οι ειρημένες επεκτάσεις. Πράγμα που δεν είχαν πράξει οι καθοδηγητές των ανταρτών, που αποσύρονταν στο εξωτερικό, ούτε και οι στρατιωτικοί τους ηγέτες. Εξαίρεση μόνον των τελευταίων αποτελούν άνδρες με φλογισμένα μάτια, όπως ο δάσκαλος Μ. Ζυγούρας, με επαρχιώτικη υψιπέτεια σαν τον φιλόλογο Α. Ρόσιο ή νεαροί αποφασισμένοι για ταχείες διακρίσεις, όπως ο Π. Βαϊνάς.

Υ.Γ. Το ανωτέρω κείμενο γράφτηκε για να εκφωνηθεί από στήθους στις 23.05.2015 σε επιστημονική διημερίδα, που οργάνωσε το Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών του ΠΑΜΑΚ με τίτλο Ελλάδα και Βαλκάνια στον 20ό αιώνα από την 22η έως 24η Μαΐου 2015 στο Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης Γράμμου. Η περίληψη, που δημοσιεύτηκε νωρίτερα, ανοίγει εδώ.

Ετικέτες: , , , ,

Οι έδρες του ΓΑ του ΔΣΕ (1946 -1949): πολιτικά και στρατιωτικά κριτήρια

Ο Ανάργυρος Φτάκας κι ο γράφων βαστούν μία αμερικανική ναπάλμ βόμβα που έριξαν τα αεροπλάνα του Ελληνικού Στρατού εναντίον των ανταρτών του ΔΣΕ. Βρέθηκε στο ύψωμα Ανθρωπάκος του Γράμμου. Το μοναδικό αυτό εύρημα πιστοποιεί την κενή φιλολογία περί εκατομμυρίων ναπάλμ που έπεσαν στο Γράμμο κατά την περίοδο του Κυρίως Εμφυλίου Πολέμου

Ο Ανάργυρος Φτάκας κι ο γράφων βαστούν μία αμερικανική ναπάλμ βόμβα που έριξαν τα αεροπλάνα του Ελληνικού Στρατού εναντίον των ανταρτών του ΔΣΕ. Βρέθηκε στο ύψωμα Ανθρωπάκος του Γράμμου. Το μοναδικό αυτό εύρημα πιστοποιεί την αμάρτυρη φιλολογία περί εκατομμυρίων παρομοίων που φημολογείται πως κατέκαψαν το Γράμμο και το Βίτσι κατά την περίοδο του Κυρίως Εμφυλίου Πολέμου

Ελλάδα και Βαλκάνια στον 20ό αιώνα, είναι ο τίτλος επιστημονικής διημερίδας που διοργανώνει το Τμήμα Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών της Σχολής Οικονομικών και Περιφερειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας από την 22η έως 24η Μαΐου 2015.

Θα λάβει χώραν στο όρος Γράμμος, Πάρκο Εθνικής Συμφιλίωσης, θέση Λιβάδια Κοτύλης (40°20’12.67″Β/20°58’10.82″Α).

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , ,

Το μακεδονικό ζήτημα σε Φλώρινα, Καστοριά, Κοζάνη από τα κάτω. Δεκαετία 1940

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Ολόκληρη κατεβαίνει από το https://drive.google.com/file/d/0B0nFJ7A1flyDd2w1bFdlT1N2YW8/view?usp=sharing

Η πρώτη εικόνα της οπτικής παρουσίασης. Ολόκληρη κατεβαίνει από εδώ

Ανακοίνωση στο μάθημα Το Μακεδονικό Ζήτημα της κυρίας Σοφίας Ηλιάδου -Τάχου του Π.Μ.Σ. Ιστορία, Τοπική Ιστορία: Έρευνα και Διδακτική. ΠΤΔΕ Φλώρινας 26.04.2015

1. Στην παρούσα ανακοίνωση νύσσονται εξελίξεις από τα κάτω στις περιοχές Φλώρινας, Κοζάνης και Καστοριάς κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1940. Σχετίζονται με το Μακεδονικό Ζήτημα, το παιχνίδι δηλαδή ομάδων εξουσίας, φερτών συνήθως και κάποτε αλλόφωνων, στο σβέρκο του πληθυσμού, που κατοικούσε μόνιμα στην αναφερθείσα περιοχή εξ αρχαιοτάτων χρόνων. Σ’ αυτό συμμετείχαν, βεβαίως, δραστικότατα και οι εντόπιοι, για λόγους που εκκινούν από πεπυρακτωμένα ταπεινά ένστικτα και τελειώνουν σε έξοχες ιδεολογικές συναρπαγές.

Κάθε διατυμπάνιση καθαρής γλωσσικής γραμμής, η οποία χώριζε Έλληνες και Σλαβομακεδόνες,[1] μπορεί να χειροκροτηθεί μόνον μέσα σε σαλόνια με ακριβά κρασιά, κοστούμια κι αρώματα. Διότι στη γυμνή καθημερινότητα στα εδάφη αυτά συνδιέμενε πληθυσμός με διάφορες μητρικές γλώσσες: την ελληνική, την αθιγγανική, τη σλαβομακεδονική, τη βλάχικη, την αρβανίτικη και την εβραϊκή, ενώ στις πόλεις και τα χωριά, τουλάχιστον όσον αφορά στην κρατική και ημικρατική μηχανή, εκκλησία, παιδεία, στρατό, κυριαρχούσε η ελληνική. Με την άφιξη Προσφύγων από τη Θράκη και τη Μικρά Ασία στις αρχές του 20ού αιώνα, το μωσαϊκό εμπλουτίστηκε με νέες εκφωνητικές ψηφίδες, της τουρκικής π.χ. γλώσσας, αλλά οι συνδετικοί αρμοί των επήλυδων με το αθηναϊκό κράτος έγιναν ακόμη πιο σφιχτοί.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , ,

Η «Λευκή Τρομοκρατία» στη Δυτική Μακεδονία: 1945 -46

Σέρβα παρτιζάνα. Νεαρά κορίτσια όπως η παριστάμενη αποτελούσαν άριστο μέσο προπαγάνδας για στρατολόγηση αγοριών και κοριτσιών στο αντάρτικο. Πηγή http://www.jugosloveni.info/12/Fotografije.html#

Σέρβα παρτιζάνα. Νεαρά κορίτσια όπως η παριστάμενη αποτελούσαν άριστο μέσο προπαγάνδας για στρατολόγηση αγοριών και κοριτσιών στο αντάρτικο. Πηγή http://www.jugosloveni.info/12/Fotografije.html#

Κάτωθι παρατίθενται ορισμένα χωρία από την αρχή και το τέλος ευρύτερου κειμένου του γράφοντος, το οποίο συμπεριελήφθη στο βιβλίο Έθνος, Κράτος και Πολιτική, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2009 (τιμητικός τόμος για τον Ι. Σ. Κολιόπουλο), σ. 115 -149, επιμ: Β. Γούναρης. 

 

1. Η βία της επανάστασης

Από αμέλεια ή άγνοια, αναπόδραστο ρομαντισμό ή εκούσια παρασιώπηση της ιστορικής γραμμής και του πλαισίου, η διετία 1945 έως 1946 έγινε αποδεκτή από ορισμένους ιστορικούς (από φιλίστορες επίσης και μέρος του λαού) ως «Λευκή Τρομοκρατία». Όσο εύκολα αποδεκτός γίνεται ο ορισμός της, τόσο δύσκολα αιτιολογείται η εμφάνισή της. Έτσι, ενώ γενικώς οι απόψεις συγκλίνουν ότι επρόκειτο για την άγρια τρομοκρατία που εξασκούσαν ηγετικές μερίδες[1] ή ολόκληρο το ελληνικό κράτος –με την αρωγή των Βρετανών-[2] εναντίον του ΕΑΜ και της Αριστεράς, ελάχιστες προσδιορίζουν τον λόγο άσκησής της. Μία από τις τελευταίες, πάντως, αναφέρεται στο «δικαστικό προγκρόμ» της περιόδου και τα «φανταστικά εγκλήματα» του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ.[3] Όπως όμως θα φανεί, η βία των επαναστατών ασκήθηκε όντως κατά τη διάρκεια της Κατοχής και δεν ήταν καθόλου φανταστική. Η κληρονομιά της διαπότισε ολόκληρο το έτος 1945 και μαζί με την επιβουλή των βόρειων όμορων κρατών υπήρξαν δύο από τους κύριους παράγοντες, αν όχι οι μοναδικοί, που διολίσθησε η χώρα στον κυρίως Εμφύλιο Πόλεμο.

Από την άνοιξη του 1945 άρχισαν να κατατίθενται στα  Δικαστήρια της Δυτικής Μακεδονίας χιλιάδες αγωγές. Το πλήθος οφειλόταν στην υπολειτουργία, καλύτερα στην παράλυση, της κρατικής Δικαιοσύνης κατά τη διάρκεια της Κατοχής αλλά και στο γεγονός ότι την ίδια περίοδο οι σχέσεις των ανθρώπων είχαν εκτραχυνθεί ιδιαίτερα όσον αφορά στα θέματα των απαλλοτριώσεων και της βίας. Πράγματι, λοιπόν, οι «δικαστικές διώξεις» είχαν προσλάβει το χαρακτήρα χιονοστιβάδας, αλλά μένει να εξακριβωθεί ποιο ήταν το ακριβές περιεχόμενό τους και κυρίως ποιοι ήταν οι εναγόμενοι για ανάρμοστες πράξεις.

Το καλοκαίρι του 1945 στα δικαστήρια της Κοζάνης εξετάστηκε η αγωγή ενός τουρκόφωνου πρόσφυγα από τα Ίμερα εναντίον ενός 60χρονου εντοπίου αγρότη από τον γειτονικό Βελβενδό. Από τον πρώτο το Νοέμβριο του 1944, όταν οι αντάρτες του ΕΛΑΣ μπήκαν στο χωριό του, είχε κλαπεί ένα βόδι (τα ζώα ήταν τότε απαραίτητα για την επιβίωση), το οποίο βρέθηκε στο στάβλο του δεύτερου. Ο Βελβενδινός ισχυρίστηκε ότι είχε αγοράσει το ζώο από την Επιτροπή Τροφοδοσίας Ανταρτών, αλλά, μη διαθέτοντας αποδείξεις, καταδικάστηκε σε τέσσερις μήνες φυλάκιση. Καθώς κάτοικοι του Βελβενδού, ενταγμένοι ή φίλα προσκείμενοι στον Εφεδρικό ΕΛΑΣ (πολίτες δηλαδή χωρίς στολή, αλλά ένοπλοι) είχαν ακολουθήσει την προέλαση των ανταρτών, η πιθανότητα να το απαλλοτρίωσε ο Βελβενδινός δεν ήταν καθόλου μικρή. Άλλωστε, τις φοβερές εκείνες μέρες που στα Ίμερα εκτελέστηκαν περισσότεροι από έξι δεκάδες κάτοικοι, τι σημασία είχε ένα βόδι λιγότερο;[4]

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , ,

Τζήκας Ντιντίνος: ο κομμουνιστής – πρότυπο. Ιστορία της σύγχρονης πολιτικής ιδεολογίας μέσα από την αφήγηση ενός καπνεργάτη

tzhkasΑλλά θα φτιάξω μια ζωή κοινή, ίδια για όλους[1]

Τον παρατηρούσα από χρόνια. Τον ήξεραν όλοι στο χωριό. Γέμιζε με το σεμνό του παρόν όλες τις πολιτικές εκδηλώσεις. Μια σκυφτή, αμίλητη μορφή, με νευρικό βάδισμα κι ένα μόνιμο τσιγάρο στο χέρι. Επάγγελμα καπνεργάτης. Ιδεολογία κομμουνιστής. Μόνιμος κομμουνιστής, όχι σαν αυτούς τους μοδάτους που παρέρχονται όταν μεγαλώσουν.

Ήταν παιδί όταν ο πατέρας του μπήκε φυλακή, τέλειωσε την εφηβεία του όταν βγήκε. Διάβαζε με πάθος. Δοσμένος στο Κόμμα. Παντού και πάντα πρώτο το Κόμμα. Γραμματέας της κόβας στη μεταπολίτευση. Αποσύρθηκε από το αξίωμα στην αρχή της δεκαετίας του ΄80, γιατί οι καιροί είχαν αλλάξει. Η αγαθή αγωνιστικότητα παραχώρησε τη θέση της στον άξοδο βερμπαλισμό. Δεν χρειάζονταν πια άκαμπτοι επαναστάτες-πρότυπα αλλά εκφωνητές υποσχέσεων εργασίας και δεινοί μάστορες των ελιγμών. Πέρασε λοιπόν στην εφεδρεία: χαμαλίκι, νεροκουβάλημα, σκούπισμα, αφίσες, κουπόνια. Δεν παραπονέθηκε. Το Κόμμα δεν καταλαβαίνει από παράπονα.

Οπλίστηκα με τα ιστορικά σύνεργα κι έκατσα απέναντί του στο τραπέζι του καφενείου. «Τι θα πιεις δάσκαλι ; Φέρι έναν καφέ του δάσκαλου»! Αρχίσαμε τη συζήτηση. Συμπλήρωνα την κοφτή διήγησή του με ερωτήσεις. Αποφάσισα μετά να τη δημοσιεύσω χωρίς να τον ρωτήσω. Ως συνηθίζεται υπομνημάτισα την αφήγηση.

Πιστεύω ότι το κείμενο αξίζει να προσεχτεί γιατί ανήκει τόσο στην Ιστορία όσο και στην Κοινωνιολογία. Μέσα στην απλότητά του αφήνει να διακριθούν οι απαρχές της ιδεολογίας του ήρωα, η καταγραφή της στο χρόνο, η παρακμιακή φθορά κι ο αυριανός θάνατός της. Θα λέγαμε ότι πρόκειται για την ιστορία ενός συνδετικού κρίκου, ο οποίος γράφει και σβήνει την ύπαρξη μιας πνευματικής περιπέτειας, αν ανιχνεύαμε στο κείμενο τη φιλοσοφική του διάσταση.

Η οικογένειά μας κατάγεται από την Πάδι. Ασχολούνταν όλοι με την κτηνοτροφία και συνέχισαν το ίδιο, όταν αργότερα μετακομίσαμε στην Αιανή.[2] Ο πατέρας μου γεννήθηκε το ΄12. Όταν γεννήθηκα πήραμε κλήρο 42 στρεμμάτων.

Στον πόλεμο του ΄40 ο πατέρας μου ήταν σαλπιγκτής στο σύνταγμα του Καραθάνου. Όταν γύρισε στο χωριό μπήκε στο κομμουνιστικό κόμμα κι ανέλαβε υπεύθυνος στην ΕΤΑ. Ο πρώτος κομμουνιστής του χωριού ήταν ο Λάμπρος Μπαλιάκας. Είχε μυηθεί το ΄22 στη Μικρά Ασία και το ΄26 ψήφισε Μέτωπο Εργατών – Προσφύγων. Ήταν κρυφός όμως και δε μιλούσε πουθενά.

Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας άρχισε το κυνηγητό των αριστερών. Ήμουν 6 χρονών αλλά θυμούμαι τους οπλισμένους χωροφύλακες, που έρχονταν σπίτι. Ο πατέρας μου βγήκε αντάρτης το Φθινόπωρο του ΄46. Πιάστηκε τραυματισμένος στο Χρώμιο.[3] Τότε κράτησαν για καμιά βδομάδα κλεισμένους στου Μπαρούτα το σπίτι τον παππού, το θείο και τη μάννα μου.

Ο πατέρας μου δικάστηκε ισόβια και φυλακίστηκε στην Κοζάνη. Μετά στο Γεντί Κουλέ, όπου ντουφέκιζαν τους Σλαβομακεδόνες. Στα Γιούρα ως το ΄55, φυλακές Αλεξάνδρας Βόλου, Μεσολόγγι και Πάτρα απ΄ όπου αποφυλακίστηκε το ΄58. Τότε ο παππούς δώρισε ένα οικόπεδο μας κι έγινε αυλή του δημοτικού σχολειού της Αιανής.[4]

Μετά την κατοχή τα οικονομικά της οικογένειάς μας πήραν τον κάτω δρόμο. Μας έκαψαν το μαντρί μας το ΄46, ο πατέρας μου αντάρτης και μετά στη φυλακή, ο θείος μου πήγε φαντάρος, ο παππούς είχε γεράσει και τα ζώα μας αφανίστηκαν όλα. Ο πατέρας μου στερήθηκε την ελληνική ιθαγένεια, τα χωράφια μας δημεύτηκαν κι όταν πηγαίναμε να τα καλλιεργήσουμε μας έστελναν απαγορευτικά χαρτιά.[5]

Ρωτούσα στο σχολειό το δάσκαλό μου γιατί είχαν φυλακίσει τον Κολοκοτρώνη!

Ήμουν δεκαπέντε χρονών, όταν δούλεψα γελαδάρης στα Μελίσσια για να αγοράσω ένα γουμάρι. Μ΄ αυτό κουβαλούσα και πουλούσα ξύλα στην Κοζάνη κι έστελνα πενηντάδραχμες επιταγές στον πατέρα μου στη φυλακή.

Όταν άνοιξαν τα μεταλλεία λευκολίθου του Νίκου Μάστορα δούλεψα ενάμισι χρόνο κουβαλώντας με το καρότσι από τη γαλαρία προς τα έξω. Τότε είχαν κολλήσει αφίσες στο χωριό, που έγραφαν «Ντροπή στην επιτροπή ειρήνης, ντροπή στα ανθρώπινα δικαιώματα», τις οποίες σκίζαμε το βράδυ μαζί με τον Τηλέμαχο.

Ήμασταν μέλη της νεολαίας της ΕΔΑ από το ΄58 που άνοιξε γραφείο της στο χωριό. Ρίχναμε και προκηρύξεις στο χωριό μαζί με το Βύρο.[6]

Το 1960 πήγα φαντάρος στα Γιάννενα. Με είχαν ρωτήσει αν ήμουν σε καμιά οργάνωση. Είχα απαντήσει ότι «δε γνωρίζω τίποτα». Πάντως εμάς, γιατί βρήκα κι άλλους κομμουνιστές, δεν μας έστελναν στα φυλάκια της Αλβανίας. Εκεί ψήφισα το ΄61 Πανδημοκρατικό Αγροτικό Μέτωπο.

Απολύθηκα από το στρατό και δούλεψα τρία χρόνια οικοδόμος στην Αθήνα. Όταν γύρισα στο χωριό έκανα την ίδια δουλειά, καλλιεργώντας παράλληλα τα χωράφια ή δουλεύοντας τα καλοκαίρια στην «κουμπίνα».[7]

Ο Σπύρος Ζυμάρας μας οργάνωσε στη νεολαία Λαμπράκη, ήμουν και στέλεχος του νομαρχιακού συμβουλίου της. Συνεδριάζαμε και στο χωριό στο σπίτι μου ή στου Καρπενήση. Το ΄64 νοικιάσαμε το «Τζιάτζιο» και πήγαμε στο Φαρδύκαμπο, όπου ο κεντρώος βουλευτής Λαζαρίδης μίλησε για την Εθνική Αντίσταση.[8]

Το πρωί της δικτατορίας του ΄67 κρυφτήκαμε με τον πατέρα μου στο υπόγειο του Βλάχου αλλά βγήκαμε το βράδυ γιατί δεν πείραξαν κανέναν εκτός από τον Αργύρη Στάμο. Έμαθα από τον Μπαρούτα ότι πήγαν στα γραφεία της ΕΔΑ, πήραν τα βιβλία από μέσα και τα έκαψαν στη σούδα εκεί μπροστά. Απαγορεύονταν οι συγκεντρώσεις αλλά εμείς οι νεολαίοι κάναμε πηγαδάκια και σκεφτόμασταν να αφοπλίσουμε τα ΤΕΑ. Ακούγαμε για πληροφόρηση τη «φωνή της αλήθειας» του ΚΚΕ από το ραδιόφωνο.[9]7

Το ΄68 έγινε η ψηφοφορία για το ναι ή όχι στο σύνταγμα του Παπαδόπουλου. Πήγα μέσα στο παραβάν και ψήφισα. Ο μόνος που ψήφισε φανερά «όχι» ήταν ο Χαρίσης Κοντός, που ανακατεύονταν με τον Ψαρουδάκη.[10]

Την ίδια χρονιά είχε έρθει ένα χαρτί στον πατέρα μου και μάθαμε για τη διάσπαση του Κόμματος. Πρώτος στο χωριό έφυγε στο «εσωτερικό» ο Χαρίσης Πάσχος, επειδή επηρεάζονταν από τον Ζυμάρα.[11]

Όταν έγινε μεταπολίτευση μαζευτήκαμε καμιά εικοσαριά νεολαίοι στου Βύρου το σπίτι και κάναμε την ΚΝΕ Αιανής. Ανέλαβα υπεύθυνος, έγραφα την εφημερίδα τοίχου που την κολλούσαμε έξω από του Γκάγκου το σπίτι ή γράφαμε μπροσούρες σε πανό και συνθήματα σε σπίτια. Τότε δημιουργήσαμε και την ΚΟΒ του ΚΚΕ, στην οποία ανέλαβα γραμματέας για εννιά χρόνια, και τον επόμενο χρόνο νοικιάσαμε επίσημο γραφείο.

Συνδεόμασταν με την Κοζάνη και διαβάζαμε τα έντυπα του κόμματος. Η κόβα μας χρεώνονταν με 35 εφημερίδες, τις οποίες πουλούσα εγώ κάθε μέρα στους χωριανούς. Προσκαλούσαμε κι ομιλητές ή διαφωτιστές σαν τον πρώην βουλευτή της ΕΔΑ Μπούσιο ή το Λαζαρίδη, που τους φιλοξενούσα στο σπίτι μου.

Έβγαινα για κατήχηση στα χωριά της αχτίδας Τσιαρτσιαμπά ως και τα τουρκόφωνα. Στις εκλογές έμπαινα αντιπρόσωπος στα εκλογικά κέντρα άλλων χωριών: στην Αγία Παρασκευή το ΄81 είχαμε πάρει 3 ψήφους ! Έβαλα και υποψήφιος κοινοτικός σύμβουλος. Πρόσφερα εργασία στα φεστιβάλ του κόμματος, μάζευα οικονομικές ενισχύσεις, έτρεχα για το κόμμα. Όταν δεν υπήρχαν λεφτά στο γραφείο έβαζα από τα δικά μου.

Σύνταξη Εθνικής Αντίστασης δεν πήραμε, γιατί η μάννα μου δε θέλησε να κάνει χαρτιά και το αφήσαμε έτσι.

Στην εκκλησιά δεν πάω, καταλαβαίνεις τώρα, πάω πολύ σπάνια, σε γάμους και μνημόσυνα.

Είχα επιφυλάξεις για τη συνεργασία με τη Δεξιά το ΄89 αλλά υπάκουσα στο Κόμμα. Τώρα δεν διαβάζω το Ριζοσπάστη γιατί σταμάτησε να έρχεται στο περίπτερο της Αιανής. Μπορεί οι καιροί να άλλαξαν αλλά τα προβλήματα παραμένουν. Ο λαός υποφέρει.

Το Κόμμα δεν μπορώ να το αφήσω. Είμαι δεμένος μαζί του.

 

Δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό της Κοζάνης Παρέμβαση (Ιαν. – Φεβρ. ΄97) 15 -16

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] «Αλλ΄ ένα ποιώ κοινόν πάσιν βίοτον και τούτον όμοιον» Αριστοφάνης, Εκκλησιάζουσες, τ. 3, Heineman, London 1972, σ. 594

[2] Ο ερχομός των Ντιντίνων αποτελεί δείγμα των δημογραφικών αναστατώσεων κατά την περίοδο των τελευταίων αιώνων στην περιοχή. Ενώ οι απαρχές της σύγχρονης Αιανής  χρονολογούνται τον 7ο αιώνα μ. Χ. ο καθοριστικός αιώνας για το μέλλον του οικισμού είναι ο 18ος. Τότε ενισχύεται το πληθυσμιακό δυναμικό του χωριού με την προσέλευση ανθρώπων από τα γύρω χωριά, τις Σέρρες ή και το Καρπενήσι.

[3] Ο ευκατάστατος κτηνοτρόφος Βαγγέλης Ντιντίνος βγήκε αντάρτης στο ΔΣΕ μαζί με αρκετούς άλλους χωριανούς το Νοέμβρη του ΄46. Στις 16 του Γενάρη του επόμενου χρόνου ο στρατός μπλοκάρισε το προωθημένο φυλάκιο των ανταρτών στο Χρώμιο. Η αναγκαστική έξοδος των τελευταίων στοίχισε την επιτόπια ζωή του αντάρτη Γρηγόρη Στάμου και τον θανάσιμο κοιλιακό τραυματισμό του Βασίλη Σφήκα, που πέθανε αργότερα στην Ποντινή. Ο Ντιντίνος τραυματίστηκε στο χέρι κι αιχμαλωτίστηκε μαζί με τον συνεπαναστάτη του Νίκο Μανώλα.

[4] Θεωρώ ως πολύ πιθανή την υπόθεση ότι η δωρεά του οικοπέδου στο σχολείο συνετέλεσε στην αποφυλάκιση του Βαγγέλη

[5] Εδώ ο Τζήκας μάλλον κάνει λάθος σχετικά με την ιθαγένεια και τη δήμευση. Οι αντίστοιχοι νόμοι είχαν ψηφιστεί μετά τη φυλάκιση του πατέρα του και τίποτα ενισχυτικό της γνώμης του δεν υπάρχει στα αρχεία της κοινότητας Αιανής. Η στέρηση όμως της νομής των κτημάτων πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με το Ν’ ψήφισμα της 20-4-48, σύμφωνα με το οποίο καταδικάζονταν όλοι όσοι «από της εχθρικής κατοχής κι εντεύθεν (είχαν δράσει ) αντεθνικώς…». Ν. Αλεβιζάτος, Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση 1922-1974, Θεμέλιο, Αθήνα 1983 σ. 493

[6] Ο Τηλέμαχος και ο Βύρων είναι δυο άτεγκτοι παλαιοκομμουνιστές, παιδικοί φίλοι του Τζήκα. Τα γραφεία της ΕΔΑ άλλαξαν τρεις φορές τόπο ώσπου κλείστηκαν δια παντός το 1967.

[7] Δουλειά στην «κουμπίνα» σήμαινε κουβάλημα υπέρβαρων τσουβαλιών γεμάτα σιτάρι από τα φορτηγά στα σπίτια των αγροτών, σκέτη αποκτηνωτική ξεθέωση

[8] Η αναφερόμενη γιορτή στο  Φαρδύκαμπο είναι η πρώτη αριστερή αντιστασιακή εκδήλωση τουλάχιστον στη Μακεδονία, ο  δε Τζιάτζιος ήταν ο ιδιοκτήτης του λεωφορείου, που δρομολογήθηκε για πρώτη φορά στη γραμμή Αιανής-Κοζάνης.

[9] Ο Αργύρης Στάμος έχει μια πολυτάραχη ιστορία. Μέλος του ΚΚΕ από το ΄43, Ελασίτης, εξόριστος φαντάρος στη Μακρόνησο. Την 21η Απριλίου 1967 το πρωί καταδιώχτηκε και πιάστηκε στην Αιανή από δυο ένθερμους της δικτατορίας νεολαίους. Εξορίστηκε για 4 χρόνια στη Λέρο. Ο «Μπαρούτας» ή Θανάσης Καραμανώλας ήταν ένας αγαθότατος μανιώδης πότης. Το σπίτι του χρησίμευε ως μεταγωγική φυλακή των ανταρτών στη διάρκεια του εμφυλίου. Τον θυμάμαι καλά το ΄74 όταν κυκλοφορούσε με Μ 1 όπλο στο χέρι, διαπρύσιος υποστηριχτής της «επανάστασης». Ήταν από την πάστα των απλοϊκών ανθρώπων, που αγόγγυστα προσέφεραν υπηρεσίες χωρίς καμιά ανταμοιβή.

[10] Ο Χαρίσης Κοντός, μαχητικότατος δημοκράτης,  καθηγητής σήμερα στα ΤΕΙ Λάρισας δημιούργησε έναν πυκνό χριστιανοδημοκρατικό πυρήνα στην Αιανή, τον οποίο διεύρυνε ο μεταπολιτευτικός παπάς Κώστας Κώνστας. Μέσα σ΄ αυτόν ανένηψαν αρκετοί οπαδοί της δικτατορίας. Η ενδιαφέρουσα αυτή θρησκευτικοπολιτική κίνηση διαλύθηκε άδοξα μετά τη λιποταξία του ιδρυτή της Ν.  Ψαρουδάκη και τη μετάθεση του πατρός Κώστα στο Βελβεντό

[11] Ο Χαρίσης Πάσχος, ένας θερμοκέφαλος νεολαίος με πατέρα αντάρτη του ΔΣΕ διακρίνονταν για την καυστικότατη κριτική του σε θεσμούς και πρόσωπα. Είχε την τόλμη να αποκλίνει από την «ορθοδοξία» του Κόμματος, τον καιρό που οι λέξεις ρεφορμισμός και πρακτορολογία μεσουρανούσαν ακόμη στον πολιτικό λόγο της αριστεράς. Σήμερα δεμένος με την οικογένεια και τη μόνιμη δουλειά στο μουσείο αναπολεί τις συγκινητικές εκείνες παλιές εποχές

 

Ετικέτες: , , , ,

Οὔτε ἄντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ

Το ευρεθέν πέρυσι φρέαρ της κεντρικής πλατείας Κοζάνης. Για την διατήρηση ή απομάκρυνσή του άναψε ένας μικρός λεκτικός εμφύλιος πόλεμος

Το, ευρεθέν πέρυσι, φρέαρ της κεντρικής πλατείας Κοζάνης. Για την διατήρηση ή απομάκρυνσή του άναψε ένας μικρός λεκτικός εμφύλιος πόλεμος στα ΜΜΕ και τα κοινωνικά δίκτυα

Κουβὰ δὲν ἔχεις καὶ τὸ πηγάδι εἶναι βαθύ είχε απαντήσει σε ευαγγέλιο αποδιδόμενο στον Ιωάννη, μια Σαμαρίτισσα, πεντάκις παντρεμένη και με 6ο  μνηστήρα, όταν ο Ιησούς που καθόταν στο χείλος του την υποσχέθηκε πως θα την έδινε να πιει ζωντανό νερό.

Πόσο βαθύ ήταν το πηγάδι του ευαγγελιστή μάλλον δεν θα το πιστοποιήσουμε ποτέ, όμως το πηγάδι, το οποίο ανακαλύφτηκε στην κεντρική πλατεία της Κοζάνης το Σεπτέμβριο του 2014, είναι εύκολο να μετρηθεί.

Το δύσκολο στην προκείμενη περίπτωση είναι το άντλημα, αυτό δηλαδή που πρέπει να κατεβάσει κανείς μέσα για να φέρει επάνω το νερό, το σκεύος, το αγγιό, όπως ονομάζεται στην ιδιόλεκτο της περιοχής. Χρειάζεται κάποια τέχνη να το ρίξεις και να το ανασύρεις από το ειρημένο πηγάδι γεμάτο, όχι βέβαια με το υπάρχον, αλλά με το ζωντανό νερό. Συνεπώς περιττεύει να ειπωθεί πως όποιος έχει μικρό αγγιό, αρύει και λίγο ύδωρ ζων ελληνιστί ή λάλον ύδωρ σύμφωνα με τον τελευταίο χρησμό του Μαντείου των Δελφών.

Η διακοίνωση στα ΜΜΕ του ευρεθέντος φρέατος ως πηγαδιού, είναι μάλλον προβληματική. Γενικώς, η λέξη πηγάδι παραπέμπει σε επίρρυτο νερό, τρεχούμενο δηλαδή, ή που πηγάζει μέσα από τη γη. Συνώνυμες ο κρουνός και η ανάβρα ή το αναβρυκό. Το φρέαρ, δηλαδή η περίκτιστη τεχνητή οπή εδάφους όπου συγκεντρώνεται νερό, ονομάζεται στην ιδιόλεκτο της Αιανής μπνάρ(ι), αλλά μπνάργια μόνον έξωθεν του σημερινού βυζαντινού ναού του Αγίου Δημητρίου υπήρχαν, κι αυτά στενάζουν σήμερα σκεπασμένα από λαίμαργους γεωργικούς ελκυστήρες.

Οπότε φρέαρ βρέθηκε στις αρχές του περασμένου Σεπτεμβρίου, κατά την ενεστώσα ευρωβόρα ανάπλαση της κεντρικής πλατείας της πόλης, αχρείαστη κατά τον γράφοντα, όχι πηγάδι. Στην ιδιόλεκτο της πόλης αποκαλούταν παλαιότερα αρβανίκους, προφανώς λόγω Αρβανιτών φρεατωρύχων που είχαν ειδικευθεί στην κατασκευή, αφού η Κοζάνη, δέκτης επιπολάζουσας αστυφιλίας στα μέσα της προηγούμενης χιλιετίας, δεν διέθετε αρκετό νερό τις θερμές εποχές.

Την ανακάλυψή φρέατος ακολούθησαν δημοσιεύσεις διανοητών, φιλιστόρων, αρχαιολόγων, ιστορικών, ιατρών κι αρχιτεκτόνων. Με μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο, απλώνονται αυτές με ευκολία στα μάτια των αναγνωστών, οπότε δεν χρειάζεται να αναφερθούν διεξοδικά εδώ. Διανοητές σαν το Γιώργο Παφίλη και φιλίστορες όπως ο Δημήτρης Βούρκας πρότειναν όχι μόνον να παραμείνει το αποκαλυφθέν φρέαρ στη θέση του, αλλά και να αναδειχθεί ως αξιοθέατο. Φυσικό (και ορθόν) ήταν να συμπλεύσουν μαζί τους δύο αρχαιολόγισσες, εξ επαγγέλματος τουλάχιστον, αφού κάθε εύρημα του παρελθόντος όχι μόνον δεν είναι πρέπον να επιχωματώνεται, αλλά ούτε και να μετακινείται από τον συμφραζόμενο χώρο του. Την άποψή τους συμμερίστηκε και λόγιος, διδάκτορας της ιατρικής.

Εν αντιθέσει με τους ανωτέρω, ιστορικός προσπάθησε να εντάξει τον αρβανίκου στον οικιστικό ιστό. Χαρακτήρισε τη διατήρησή του κακόγουστη πινελιά επάνω, στην ευρωπαϊκών προδιαγραφών, πλατεία και πρότεινε να μεταφερθεί σε άλλο μέρος. Πολεοδόμος, που εν τέλει προτίμησε να αφεθεί επιτόπου το φρέαρ και να αναδειχθεί, θεώρησε πως το εύρημα δεν αποτελεί σημαντικό ιστορικό μνημείο.

Ελκυστικότερα είναι τα σχόλια που ακολούθησαν τις ανωτέρω δημοσιεύσεις, επώνυμα κι ανώνυμα, ιδιαίτερα όσα γράφτηκαν στο Βιβλίο των Προσώπων (Facebook). Αν και τα τελευταία δεν είναι ορατά σε όλους, αποτελούν ικανά χωρία για την εκπόνηση μιας ιστορικής εργασίας για τα παίγνια της μνήμης, την οικιστική εξέλιξη της πόλης, την χαρτογράφηση του εργατικού της δυναμικού, την εξόρυξη και μεταφορά υλικών, την ιδεολογική κατάτμηση εντοπίων κι επήλυδων κοκ. Στα σχόλια είχε εμπλακεί κι ο γράφων υποστηρίζοντας λιτά τόσο την επί τόπου διατήρηση του αρβανίκου όσο και την σπουδαιότητα του ευρήματος.

Πρόκειται για αυθεντική ιστορική πηγή. Αν σήμερα η ανάγνωσή του βασίζεται σε αποσπασματικά στοιχεία, οπότε κρίνεται θαμπή, στο μέλλον, όπου οι μελετητές θα εργάζονται με πιο ρωμαλέα εργαλεία, θα είναι σίγουρα καθαρότερη. Η παλαιά πέτρινη πόλη του Μιχάλη Παπακωνσταντίνου δεν έχει ουδεμία σχέση με τη σημερινή σκυροδεμένη αντίστοιχη και το συνεχή αρχιτεκτονικό δυτικισμό της. Κινδυνεύει άραγε από ένα ατεχνούργητο φρέαρ, έναν ασήμαντο αρβανίκου;

Ας περάσουμε τώρα στην ιστορική ανάλυσή του με όσα τεκμήρια διαθέτουμε μπροστά μας. Περισσότερα υπάρχουν στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης, αλλά ο γράφων δυστυχώς προ ετών είχε ξεφυλλίσει ορισμένα μόνον από αυτά. Μία πλήρης μελέτη τους θα φωτίσει αρκετά δυνατά το μεσαιωνικό σκηνικό. Λοιπόν, η απουσία οίκησης της πλατείας φανερώνει τον παλαιόθεν κοινόχρηστο χώρο της. Το φρέαρ είναι κοινοβιακό, όχι ιδιωτικό. Οπότε σχηματίζονται δύο κύριες υποθέσεις εργασίας ως προς τη χρήση του:

α) το νερό του ήταν απαραίτητο για την κατεργασία δερμάτων (σλαβιστί κόζια, κουζίνια στην ιδιόλεκτο της Αιανής, εξ ου και το προκύψαν οικωνύμιο Κόζιανη) από βυρσοδέψες της συνοικίας Βλάθκα (Βλάχικα). Άρα η δημιουργία του προχωρεί βαθύτερα στο χρόνο

β) ανήκε στον γειτνιάζοντα ναό του Αγίου Νικολάου και ήταν απαραίτητο για την επίγεια και μεταφυσική απορρύπανση του εκκλησιάσματος σε περιόδους ξηρασίας

Αν μελετηθεί ο τρόπος κατασκευής του και συγκριθεί με άλλα αντίστοιχα, της περιοχής ή γενικότερα, ποια συμπεράσματα άραγε θα προκύψουν; Σε περίπτωση που ανασκαφεί ο πυθμένας του, τι καινούρια πράγματα θα δείξει;

Ο αρβανίκους πρέπει να διαπρέψει ανέγγιχτος στη θέση του προκαλώντας όσους έχουν αγγιά να τα δοκιμάσουν εντός του!

Το κείμενο δημοσιεύτηκε πρόσφατα πρώτη φορά στο περιοδικό της Κοζάνης Together 7 (Απρίλιος 2015) 80

Ετικέτες: , , , , , ,

Ένα αισθαντικό Σαββατοκύριακο

Αριστερά ο Τέο Φασούλας ανοίγει την αθλητική διαδρομή "Κατεδαφίσεις ΕΠΕ. Δεξιά ο Γιώργος Γκάλιος κατεβαίνει από την παραδοσιακή αντίστοιχη "Ξέμεινα από υλικά"

Αριστερά με το πορτοκαλί μπλουζάκι, στην προέκταση του σχοινιού, ο Τέο Φασούλας ανοίγει την αθλητική διαδρομή «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ. Δεξιά επάνω ο Γιώργος Γκάλιος στην παραδοσιακή αντίστοιχη «Ξέμεινα από υλικά»

Μεσοβδόμαδη ειδοποίηση από τον μάστερ Ιχθυολογίας Θοδωρή Φασούλα: το προσεχές ΣΚ θα έρθουν στην Κοζάνη δύο μορφές της παγκόσμιας αναρρίχησης, ο Γιώργος Γκάλιος και η Ηρώ Γυιόκα, κανόνισε που θα πάμε.

Άρχισε η αδημονία. Ως τώρα προτιμούσαμε με τον ειρημένο να ανοίγουμε νέες διαδρομές, υπόθεση που σήμαινε κάθε άλλο παρά καθαρή ανέρπυση. Μαγευόμασταν με την εξερεύνηση μισοειδωμένων μονοπατιών, ψαύση παρθένων πεδίων, ανιχνευτικές μονομαχίες με εύθρυπτους βράχους και πρωταθλητισμό αστειοτήτων. Τώρα τι κάνουμε;

Στερφεύοντας σήκωσα τους ώμους. Πρότεινα, σχεδόν εν σιγή, την πρώτη μέρα να πάμε στο λόφο του Αϊ-Λια Κοζάνης, όπου είχαμε ήδη γαζώσει μία, αθλητική πια, διαδρομή, την Ιπτάμενο Τρυπάνι, 6α+, και σκαρφαλώσει την Ξέμεινα από υλικά, 5+, παραδοσιακή αντίστοιχη. Οπότε, για να γεμίσει η μέρα περίσσευε χρόνος να προχωρήσουμε σε άνοιγμα κι άλλης διαδρομής. Για την Κυριακή σκεφτόμασταν να πάμε στο χωριό μου Αιανή, στο φαράγγι του Χάντακα όπου είχαμε ήδη εντοπίσει δυο βραχώδη συμπλέγματα. Να καρφώσουμε κι εκεί βύσματα.

 

Κατεδαφίσεις ΕΠΕ

Το Τέο Φασούλας κατά το άνοιγμα της διαδρομής "Κατεδαφίσεις ΕΠΕ", ψάχνει να σταθεί για να τρυπήσει

Ο Τέο Φασούλας κατά το άνοιγμα της διαδρομής «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ». Ψάχνει πιάσιμο να σταθεί, για να τρυπήσει μετά με το κίτρινο τρυπάνι που φέρει στη ζώνη του

Οι φιλοξενούμενοι ήρθαν από Θεσσαλονίκη. Αφήσαμε τα αυτοκίνητα στον Ψηλό Αϊ-Λια και οδεύσαμε τον κατήφορο προς το πεδίο με τον άνεμο να φυσά ψυχρά από το Βορρά. Απιθώσαμε τα υλικά και οι αναρριχητές μπήκαν στο Ιπτάμενο Τρυπάνι. Όταν ήρθε η σειρά μου, αρνήθηκα. Προτίμησα να μιλάω με δυο Κοζανίτες περιπατητές, το Νίκο Σκαρκαλά κι έναν νεότερο, που, όταν μας είδαν, ζύγωσαν κοντά μας. Επιθυμούσα να χαρώ επί γης τους φιλοξενούμενους, παρά να παραδέρνομαι κρεμασμένος επί σχοινίου.

Έπειτα, ο Γιώργος με έμπειρα μάτια εντόπισε μια νέα διαδρομή, δεξιά της πρότερης δικής μας. Την εξετάσαμε από κάτω και οι τέσσερις. Μαλακή κλίση στην αρχή, η οποία κατέληγε σε πατάρι. Ακολουθούσαν μερικά μέτρα καθετίλας. Από κει δύο οι έξοδοι: αριστερά σαθροί ογκόλιθοι και μετά πλάκα, δεξιά μια αδιόρατη ρωγμή που ίσως έπαιρνε υλικά. Πιο πάνω κάθε σκαρίφημα ήταν ανώφελο. Φαινόταν βέβαια μια μικρή άρνηση και ύστερα πλάκα, αλλά έπρεπε να δεις την πορεία από κοντά.

Μπήκε επικεφαλής ο Θοδωρής βαραίνοντας τρία βύσματα. Όταν έφτασε στη βάση των ανισόρροπων ογκόλιθων, έχωσε αναγκαστικά ένα φρεντάκι από κάτω τους και τραβήχτηκε προσεκτικότατα. Πάτησε επάνω τους δίκην λεοπάρδαλης και χτύπησε νέο βύσμα. Κάθιδρος ων από την υπερπροσπάθεια, ζήτησε ανάκληση.

Σειρά του Γιώργου. Ανέβηκε και προφυλάσσοντας με ζέση τα σκοινιά, άρχισε να πετά κάτω μερικές εκατοντάδες κιλά βράχων. Στην πλάκα που βρισκόταν κάθε κίνηση προς τα πάνω ήταν αδύνατη, δεν χωρούσαν υλικά. Αναγκαστικά τρύπησε και βάζοντας για προώθηση και στήριξη τεχνητά (ανάποδα βύσματα και ιμάντες) βίδωσε πλακέτα πιο πάνω από την άρνηση. Κι ακόμα μία πιο πάνω. Κατέβηκε.

Έχωσαν μετά στο λούκι εμένα. Έφτασα στο τελευταίο βύσμα κι άρχισα να ψάχνω σχισμές για χώσιμο υλικών. Μια ψείρα μπήκε δεξιά στην λεπτή επιδερμίδα του βράχου, ένα καρυδάκι αριστερά σε μια αμφίβολη οπή, ιμάντες για ισοστάθμισή τους. Ανόρθωση με άμεση ετοιμότητα πτώσης. Κράτησαν. Εκατέρωθέν μου όλα σαθρά. Πάνω από το κεφάλι ένα έξαρμα όπου μπορούσε να πιαστεί κανείς με ασφάλεια μέχρι να χώσει υλικά, αλλά πώς να το φτάσεις;

Στριφογύριζα σαν παγιδευμένο αγρίμι φτιάχνοντας συνεχώς πόδια και χέρια, αλλά διστάζοντας. Από κάτω ο Τέο να φωνάζει στην αναρριχητική αργκό: «όρμα, ρε σκύλε!». Μετ΄ ου πολύ, απάντησα απονενοημένος: «Τέο, έχεις σάλπιγγα, έτσι; Βάρα την ισπανική υποχώρηση»! Κατέβηκα.

Με διαδέχτηκε ο Τέο. Έβαλε άλλη μια πλακέτα κι έφυγε πιο πάνω, ενώ ο Γιώργος με την Ηρώ είχαν μπει δίπλα, στην διαδρομή Ξέμεινα από υλικά. Το πεδίο δυσκόλευε και είχε κι άλλα σαθρά. Η ώρα περνούσε. Ο Τέο ζήτησε ανάκληση. Δεν επιχείρησε έπειτα κανείς μας.

Η διαδρομή αφέθηκε ημιτελής. Μιαν άλλη φορά. Την είχαμε αρχικά ονομάσει «Κατεδαφίζεται», αλλά μάλλον η ύστερη μεταβάπτισή της ως «Κατεδαφίσεις ΕΠΕ» ακούγεται καλύτερα, καθώς ρίχτηκαν και θα πεταχτούν αρκετά ακόμη βράχια για να καθαρίσει.

Χωριστήκαμε. Τα παιδιά πήγαν στο ράντσο του Τέο στα Βέντζια, ο γράφων στη βραδιά ποίησης προς τιμήν του Μανώλη Αναγνωστάκη στο Λαογραφικό Μουσείο Κοζάνης. Συμφωνήσαμε αύριο να πάμε Αιανή. Ό,τι καταφέρουμε το πρωί, το μεσημέρι έδινε βροχές.

 

Μπροστά από την "Τρανή Σουρβάλα". Στα γαλάζια η Ηρώ Γιόκα. Με το κόκκινο ο Τέο Φασούλας. Τον Τζώνυ κράτα ο Γιώργος Γκάλιος

Μπροστά από τον καταρράκτη της θέσης «Τρανή Σουρβάλα». Στα γαλάζια η Ηρώ Γιόκα. Με το κόκκινο ο Τέο Φασούλας. Τον Τζώνυ κράτα ο Γιώργος Γκάλιος. Ο γράφων στα μαύρα

60 και βάλε θεατές

Κυριακή πρωί, 22α Μαρτίου 2015, στο φαράγγι του Χάντακα. Τέσσερις μόνο, παρόλο που είχε διακοινωθεί νωρίτερα στο ΦΒ η πρόθεσή μας. Όταν αφηγείται κανείς αναρριχητικές περιπέτειες και συγκινήσεις, εραστές της φύσης και της άσκησης πυρακτώνονται από σχετικό ενδιαφέρον, αλλά ελάχιστοι έως κανείς έρχονται στο πεδίο. Η απομόνωση των τοπίων, η επικινδυνότητα του επιχειρήματος ή η ευκολία ροής των λόγων σε σχέση με την πράξη παίζουν απευκταίο ρόλο; Ίσως τα τρία μαζί ή κι άλλα περισσότερα, σαν την ατομικότητα ή την έλλειψη συνεργασίας κι εμπιστοσύνης.

Παιδικές μνήμες ανέβλυζαν δυνατά, μόλις αρχίσαμε να κατεβαίνουμε στο φαράγγι του Χάντακα, για να δούμε από κοντά ένα μπλοκ βράχων στη δεξιά όχθη του λάκκου. Στις σουρβάλες (καταρράκτες) και τα βιρά (βάθρες) του μάθαμε μαθητές Δημοτικού να κολυμπάμε. Βαδίζοντας σε εκτεθειμένα μονοπάτια, που σε περίπτωση πτώσης, σήμαιναν βαρύ τραυματισμό, αν όχι θάνατο. Τότε δεν νιώθαμε κανέναν κίνδυνο, λόγω της προεφηβικής ηλικίας ή της άμεσης επαφής με τη φύση. Εκτός από τον ομήλικό μου Ζήση, που πολύ παλιά είχε κτυπήσει στο κεφάλι, πέφτοντας από μονοπάτι 4+/5-, ήμουν παρών, κανείς δεν έπαθε ποτέ τίποτα εκεί, ούτε η προφορική μνήμη διέσωσε κάτι.

Το μπλοκ των βράχων που από απόσταση φαινόταν κατάγερο, ήταν τελικά χίλια κομμάτια. Οπότε διαπερνώντας το ρέμα που κυλούσε ρωμαλέα, κατευθυνθήκαμε μεταξύ Τρανής και Μικρής Σουρβάλας, στο πεδίο που είχαμε εντοπίσει μια πρότερη μέρα με τον Τέο. Ανεβήκαμε από το παλιό, παιδικό μονοπάτι, απλώνοντας σκοινιά για ασφάλεια, κι εγκατασταθήκαμε στην αριστερή όχθη του γκρεμού, κάτω ακριβώς από το κιόσκι της σημερινής γεώτρησης.

sk-etoim

Γιώργος Γκάλιος και Τέο Φασούλας ετοιμάζονται για το άνοιγμα της διαδρομής «60 και βάλε θεατές», ο οποία βρίσκεται στα αριστερά. Πίσω τους στο βάθος ο καταρράκτης της «Μικρής Σουρβάλας»

Ρελέ σε μια γκορτσιά κι ο Γιώργος ανέλαβε δράση. Με ασφάλεια τον Τέο φορτώθηκε όλα τα υλικά και κατέβηκε στη βάση της νέας διαδρομής. Ανεβαίνοντας καθάριζε και βαρούσε βύσματα με το τρυπάνι. Αν και η διαδρομή δεν ήταν, μάλλον, μεγαλύτερη από 10 μέτρα, δεν υπήρχε ούτε οπτική ούτε ακουστική επικοινωνία μεταξύ τους, διότι ο βράχος ήταν αρνητικός και το βάγμα των καταρρακτών γέμιζε τον αιθέρα. Μόνον κατά την τοποθέτηση της 5ης ασφάλειας τον είδαμε. Ανέβηκε περιχαρής επάνω και αποσύρθηκε για ανάπαυση προτρέποντάς μας να μπούμε στη διαδρομή. Την έδινε περίπου 6b+.

Ασφάλισα τον Τέο από έναν χαμηλό ισχνό κέδρο με δυο ιμάντες και κατέβηκα στην άκρη του γκρεμού για να μη ζορίζονται τα σκοινιά. Τον πήρα πάνω μου. Κατεβαίνοντας αυτός με ραπέλ ως τη βάση, γρήγορα τον έχασα. Η επικοινωνία μας διεξαγόταν αποκλειστικά μέσω της τάσης του σκοινιού. Ποιος είπε πως η λεκτική αντίστοιχη δεσπόζει όλων των υπόλοιπων; Όταν έπειτα από ώρα τον είδα, χαρήκαμε. Ανέβηκε. «Σειρά σου», είπε, «βγάλε το φούτερ, θα τα δεις όλα!».

Φορώντας κοντομάνικο προσγειώθηκα δίπλα στο λάκκο. Έβαλα τα αναρριχητικά υποδήματα και μπήκα στη διαδρομή. Άρνηση. Αδιόρατα πατήματα για τα πόδια, επικλινή όλα και γλιστερά για τα χέρια. Απασφάλισα το σακούλι με τη μαγνησία κι έχωσα γενναία τα δάχτυλα μέσα. Με τα ψέματα κέρδιζα μέτρα, άρμεξα κρυφά κι ένα σετάκι. Ο ιδρώτας ποτάμι. Βγάζοντας το κεφάλι από την άρνηση, είδα τον  φιλοσκώμμονα Τέο να γελάει μιμούμενος την κλασική ελληνική χειρονομία του μέσου δακτύλου, η οποία δήλωνε τη δυσκολία του πράγματος.

Ασφάλιση σχοινοσυντρόφου κατευθείαν από το σώμα. Η δυναμική αυτή τεχνική εφαρμόζεται σε δύσκολα πεδία ή όταν δεν υπάρχει οπτική και λεκτική επικοινωνία μεταξύ των δύο εμπλεκομένων

Ασφάλιση σχοινοσυντρόφου κατευθείαν από το σώμα. Η δυναμική αυτή τεχνική εφαρμόζεται σε δύσκολα πεδία ή όταν δεν υπάρχει οπτική και λεκτική επικοινωνία μεταξύ των δύο αναρριχητών

Λίγο πριν φτάσω στο κέδρινο ρελέ, άρχισε ξαφνικά η βροχή. Ταχύτατο μάζεμα των υλικών κι ομαδική καταφυγή στη ταβέρνα του Στάμου για άλας, γλυκογόνο και πρωτεΐνες. Απέμενε το όνομα της διαδρομής. Θα την λέγαμε 60 και βάλε θεατές, αφού οι μόνοι περιεστώτες, εκτός του σκύλου μας, του Τζώνυ, ήταν ένα κοπάδι αμνοεριφίων, μαζί με τον ποιμένα του συν τρία μαντρόσκυλα, κι ένα τεράστιο γεράκι που μετεωριζόταν ψηλά, ίσως επειδή είχαμε εισχωρήσει στον βιότοπό του.

Συμφωνήσαμε την επόμενη φορά να προσέλθουμε κι ως φαραγγιστές. Να κατηφορίσουμε (canyoning) το Χάντακα μέσα από την κοίτη του, εξοπλισμένοι με στολές νεοπρενίου.

Γενικές απώλειες ΣΚ: ένα σετάκι, ένα φρεντάκι και συνήθη επιδερμικά τραύματα. Ιδιαίτερα κέρδη: κατάκτηση ανέγγιχτων εδαφών κι ακροβασίες μεταξύ φοβίας και ικανοτήτων, με τις δεύτερες να κερδίζουν. Διαχυτότατη εμπιστοσύνη, άπλετη συνεργασία, ταχύτατη ανταπόκριση και πρωταθλητισμός σε αστειότητες.

Ετικέτες: , , , , , ,

Λάζος Τσιτούρας

Τσιτούρας,-Κοτζιούλας-1944

Χειμώνας στην Ήπειρο 1943 -44. Στη φωτό από αριστερά: Γιώργος Κοτζιούλας, ποιητής κι αγιογράφος του Άρη Βελουχιώτη. Στη μέση ο γιατρός Σαμαράς από την Ελασσόνα, αρχίατρος της 8ης μεραρχίας ΕΛΑΣ. Δεξιά ο Λάζος Τσιτούρας από την Αιανή (το χωριό μας). Καβαλάρης σε βαρβάτο από μικρός, αδαμάντινος χαρακτήρας, εργάτης του χεριού, νοσοκόμος στην Αλβανία, ιδεολόγος κομμουνιστής (κάτι σπανιότατο) και σπουδαίο παλικάρι. Πρώτος στον ΕΛΑΣ, πρώτος στις ΟΔΕΚ, πρώτος και στο ΔΣΕ. Πέθανε Τασκένδη. Ακόμα δεν τον έστησαν ανδριάντα οι υποδειλιώντες εν όπλοις συνάδελφοί του Τσιαρτσιαμπά και περιχώρων!

[χτένισμα 29.03.2015. Για τα ποιήματα που έγραψε ο Γ. Κοτζιούλας προς χάριν του Λάζου Τσιτούρα, ανοίξτε το σύνδεσμο https://sarantakos.wordpress.com/2015/03/29/lazos]

Ετικέτες: , , , , , ,

Νικόλαος Πλακοπίτης: 1906 -1944

Plak

Προσκύνησε ο Τσίπρας στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, πρώτη ιδεολογική του πράξη.

Να μην λησμονούμε πως ανάμεσα σε όσους εκτέλεσαν εκεί οι Γερμανοί, ήταν κι ο 38χρονος Κοζανίτης οικοδόμος Νικόλαος Πλακοπίτης, πολιτευτής το 1936 του, μαχητικότατου τότε, ΚΚΕ.

Προλετάριος και πραγματικός επαναστάτης, όπως αποδεικνύεται και στην παρατιθέμενη εικόνα, δεν στήριξε ποτέ ως αριστερό άλλοθι το καθεστώς!

Φυσικά δεν είναι μόνον αυτοί οι κοντοχωριανοί μας. Στο ίδιο μέρος εκτελέστηκαν επίσης οι: Γιάννης Στάθης από τα Σέρβια, Μιχάλης Βούγιας από τον Πεντάλοφο, Κώστας Δημητριάδης από την Πτολεμαϊδα και Βασίλης Παπαβασιλείου από το Βελβεντό, ξεχασμένοι από όλους, εκτός από τους καθαρόαιμους, αντικαθεστωτικούς, ιστορικούς.

Τελείωμα διαδρομής «Ιπτάμενο Τρυπάνι»

Θανάσης Καλλιανιώτης και Θεόδωρος Φασούλας στη βάση της διαδρομής Ἱπταμενο Τρυπάνι", έτοιμοι για δράση

Θανάσης Καλλιανιώτης και Θεόδωρος Φασούλας στη βάση της διαδρομής Ἱπταμενο Τρυπάνι», έτοιμοι για δράση

Τελειώνοντας σήμερα μεσημέρι τη διακονία μου ως πολιτισμικός καθοδηγητής της Β΄ Περιφέρειας ΔΕ Κοζάνης, συναντηθήκαμε στην Κοζάνη με το Θεόδωρο Φασούλα -στο ΦΒ Teo Fasoulas– που είχε έρθει από τη Θεσσαλονίκη.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Ετικέτες: , , , , , ,

Η πολιορκία και οι εκτελέσεις των Πετρανών: Νοέμβριος 1944 (απόσπασμα)

Αντικομουνιστής οπλαρχηγός από την ύπαιθρο της Εορδαίας. Βρισκόταν μέσα στα Πετρανά κατά την περίοδο της πολιορκίας του χωριού από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ το Νοέμβριο του 1944

Τουρκόφωνος οπλαρχηγός του ΕΕΣ από την Εορδαία. Βρισκόταν μέσα στα Πετρανά κατά την περίοδο της πολιορκίας του χωριού από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ το Νοέμβριο του 1944. Διέφυγε σπάζοντας τον κλοιό.

Απόσπασμα από το πέμπτο κεφάλαιο βιβλίου του γράφοντος με τίτλο Η πολιορκία και οι εκτελέσεις των Πετρανών: Νοέμβριος 1944. Η δημοσίευση ολόκληρου του έργου αναμένεται.

 

Η πιθανότερη ημέρα της επίθεσης του ΕΛΑΣ ήταν η επόμενη των τριήμερων διαπραγματεύσεων, οι οποίες είχαν αποτύχει. Στη βόρεια πλευρά του χωριού προσήλθαν το βράδυ της 23ης Νοεμβρίου οπλίτες από την Πηγή Τρικάλων. Είχαν καλεστεί εσπευσμένα από το Βαθύλακκο, όπου είχαν κινηθεί για υπηρεσία, κι εγκαταστάθηκαν σε οχυρωμένο σπίτι. Την άφιξή τους αγνοούσαν οι αντάρτες, με αποτέλεσμα να πάθουν τη μεγαλύτερή τους καταστροφή εκεί μπροστά.

Μέρος των Θεσσαλών οπλιτών στάλθηκε μέσα στη νύχτα και στο λόφο της Γκόλιαβης Ράχη, προς επάνδρωσιν ενός δευτέρου, πρόχειρου πολυβολείου.[1] . Το υφιστάμενο εκεί φυλάκιο ήταν ευπαθές σε κάθε προσβολή: ο εκτεταμένος, μαλακός κώνος της κορυφής βοηθούσε κάθε άνετη κίνηση ενώ το έδαφος προσέφερε αρκετή κάλυψη στους επιτιθέμενους, κάλυψη που ενίσχυε το πέπλο του σκοταδιού. Έπειτα πυρά από βαριά ανταρτικά πολυβόλα από το γειτονική ανταρτοκρατούμενη Κορώνα, παρ’ όλη την απόσταση των δύο περίπου χιλιομέτρων, που χώριζε τα δύο υψώματα, δεν έπαυαν να αποτελούν κίνδυνο, ως προς το ζήτημα του ηθικού περισσότερο. Οι οπλίτες γνώριζαν καλά τα μειονεκτήματα της θέσης, αλλά πώς να αρνηθούν στις διαταγές;

Μικρές σταγόνες βροχής άρχισαν να πέφτουν, όταν προχώρησε η νύχτα. Πάλευαν με το σεντόνι της πάχνης καθώς τις ωθούσε δυνατά ο ψυχρός άνεμος προς το ύψωμα. Αθέατοι αντάρτες πέρασαν το σέλωμα μεταξύ των δύο υψωμάτων, στα βόρεια ριζά της Γκόλιαβης Ράχης, κι άλλοι συνάδελφοί τους πλησίασαν χαμηλότερα, μέσα από το χαμηλό δάσος των δρυών. Φορώντας τσαρούχια, για να μην ακούγονται βήματα επάνω στις γυμνές πέτρες, είχαν σκοπό τη σιωπηρή καταβολή του φυλακίου με παράλληλη εξόντωση όλων των ευρισκόμενων εκεί οπλιτών. Η απόσταση που έπρεπε να καλύψουν ήταν μηδαμινή στο μισοσκόταδο: 80 υψομετρικά, μισό χιλιόμετρο έκταση.

ΚΣΕ Κοζάνης 2013

ΚαταγραφήΣτις 22 Απριλίου 2013 δημιουργήθηκε από το γράφοντα ιστολόγιο με τίτλο ksekozanis και υπότιτλο νέα, παρουσιάσεις, ιδέες ΠΕ60 στη διεύθυνση http://ksekozanis.wordpress.com. Η τελευταία ανάρτησή του έλαβε χώραν την 28η Νοεμβρίου του ιδίου έτους.

Στο διάστημα αυτό επεξεργαστήκαμε μαζί με νηπιαγώγισσες μαθήματα περί της Τεχνολογίας Πληροφοριών κι Επικοινωνίας (ΤΠΕ).

Την πορεία αυτών, όπως επίσης και διάφορα άλλα, μπορείτε να παρακολουθήσετε μπαίνοντας στο ιστολόγιο από την ανωτέρω διεύθυνση.

Ήταν μία εντυπωσιακότατη χρονιά. Να συνδιαλέγεσαι με μάχιμους. Πέρα από τη θεωρία, εργαζόμασταν και στην πράξη.

 

Ιστορία Παλιουγριάτσιανου, τ. Α΄ 3.000 π.Χ. -1912 μ.Χ.

Πλαστικό ομοίωμα κόρης ντυμένο με την παραδοσιακή στολή του χωριού Παλιουγριάτσιανου Κοζάνης. Εν αντιθέσει με τις πολύχρωμες πεδινές ομόφυλές της, οι γυναίκες των ορεινών φορούσαν μαύρα ρούχα για να συμπλέουν με την αγριάδα του βουνού και τα έθιμά του

Πλαστικό ομοίωμα κόρης ντυμένο με την παραδοσιακή στολή του χωριού Παλιουγριάτσιανου Κοζάνης. Εν αντιθέσει με τις πολύχρωμες πεδινές ομόφυλές της, οι γυναίκες των ορεινών φορούσαν μαύρα ρούχα για να συμπλέουν με την αγριάδα του βουνού και τα έθιμά του (Λαογραφικό Μουσείο Παλαιογράτσανου)

Απόσπασμα από πρόσφατο έργο του γράφοντος με τίτλο Ιστορία Παλιουγριάτσιανου [Κοζάνης], τ. Α΄, 3000 π.Χ -1912 μ.Χ. Γίνεται αναφορά στο πραγματικό έτυμο της σημερινής κωμόπολης Βελβεντού Κοζάνης όσο και σε αιώνιες διαμάχες περί της γης: συγκεκριμένα στην εφαπτόμενη πεδινή έκταση Γριατσιάνη μεταξύ Βελβεντινών και Παλαιογρατσανιτών. Η έκδοση ολόκληρου του βιβλίου αναμένεται.

 

Η κεντρική θέση της Γριατσιάνης καταγράφεται από τους Βελβεντινούς ως Παλιόχωρα[1] -εκφωνείται Παλιόχουρα από τους κατοίκους του Παλιουγριάτσιανου. Αν κάτω από την Παλιόχουρα κρύβεται μία από τις αρχαίες πόλεις Φυλακαί,[2] Έλυμα, Ελίμεια,[3] Βουλλίς,[4] Αλεβέοι, Βίστυρρος ή Δουρέοι,[5] μόνον επιγραφική μαρτυρία μπορεί να το αποδείξει. Προς το παρόν κάθε επιθυμία εύρεσής της ατονεί. Η πλούσια πάντως γη της Γριατσιάνης έθρεφε πολλά στόματα: το 1528 διέθετε 191 νοικοκυριά, 20 άγαμους, 11 χήρες και πρόσοδο 25606 άσπρα. Το Παλιουγριάτσιανου αντίστοιχα είχε 49, 24, 4 και 5200.[6] Τα πλούσια νερά του τελευταίου, οφειλόμενα εν μέρει στην αφθονία βροχής που έπεφτε επί τόπου όσο και ψηλότερα στο βουνό,[7] πότιζαν χωράφια με εξαίσια στιράλαυκα (αυλάκια για να φεύγει το περισσευούμενο νερό),[8] κήπους κι οπωροφόρα. Οι πευκώνες πρόσφεραν ξυλεία κατασκευών περισσότερο παρά καθημερινής καύσης. Στο μαλακό κλίμα συνέβαλλε η έναντι του ποταμού κορυφογραμμή Ασάρ (μετονομασθείσα σε Κρεμαστόν).[9] Περνώντας από την κορυφή Σιβρί κατέληγε στην ομότιμή της Σαρί Καγιά κόβοντας εντελώς ή διασκορπίζοντας τους βορείους ανέμους, πράξη που ευνοούσε την πολυάνθρωπη κατοίκηση τόσο στην αρχαιότητα, όπως αποδεικνύουν δεκάδες ερευνημένες θέσεις,[10] όσο και στις αρχές της Τουρκοκρατίας. Γι αυτό στα ιζηματογενή εδάφη της δεξιάς όχθης του Αλιάκμονα (λωρίδα Σερβίων) συνωστίζονταν δέκα οικισμοί: Βελβεντός, Γριατσιάνη, Γούλες, Κιραμίδα, Κολτσάκ, Κρανίδια, Μπλόλακας, Ρύμνιο, Σέρβια και Τζιρνίστα. Επρόκειτο για ένα σύνολο 2370 εστιών,[11] το 38,8% των χριστιανικών οικισμών της επαρχίας Σερβίων!

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Το ιπτάμενο τρυπάνι (ιστορία αναρρίχησης)

Ο Θοδωρής στο μονοπάτι. Κάτω η Εγνατία. Στο βάθος χιονισμένο το Σινιάτσικο

Ο Θοδωρής στο μονοπάτι. Κάτω η Εγνατία. Στο βάθος χιονισμένο το Σινιάτσικο

Μεσημέρι Κυριακής. Χτυπά το κινητό. Φαντάζομαι νέα «σκαρίκια» (συγχαρητήρια). Θεωρητικά είμαι επιθεωρητής από αρχές Ιουλίου, πρακτικά δασκαλεύω ακόμα. Όλα φαίνονται αργά σε όσους βαδίζουν γρήγορα. «Έλα, τώρα βγαίνω από Εγνατία, πάω Βατερό».

Ήταν ο Θοδωρής. Μιλήσαμε από χτες να ανοίξουμε νέα αναρριχητική διαδρομή απέναντι από τον Αρίνταγα, στα βράχια της δυτικής κλιτύος του υψώματος που οι Κοζανίτες αποκαλούν Ψηλό Αϊ-Λια. Πώς το έλεγαν παλιότερα, πριν κτιστεί ο ορθόδοξος ναός είναι άγνωστο. Ναοί σε περίβλεπτα μέρη δεν συνηθίζονταν στη βαθιά Τουρκοκρατία, αφού η αλλόθρησκη εξουσία έμενε στα πεδινά. Το ύψος, ιδίως το ηθικό, και το υψόμετρο παίζουν σημαντικό ρόλο.

Ανηφόρισα τον Αϊ-Λια. Άσφαλτος στη βάση, τσιμέντο μετά και στο τέλος χώμα. Ήλιος λαμπρός, αλλά στην κορυφή ένα ελαφρύ ανοδικό ρεύμα θύμιζε το κατώφλι του χειμώνα. Η καθαρή ατμόσφαιρα επέτρεπε το άνετο άπλωμα των ματιών. Το Γκιοζ Τεπέ (τουρκ. μάτι -κορυφή) προς τα Μπουτζάκια με το εντυπωσιακό πυραμοειδές σχήμα του –η μετονομασία του ως Σκοπός θεωρείται απλοϊκή, διότι σκοποί στήνονται και στο ίσιωμα. Μακριά πίσω άρχιζαν χιονισμένες κορυφές: το Βέρμιο, το κατάφορτο όπως πάντα Καϊμακτσαλάν, το Βίτσι, το Σινιάτσικο, ο Σμόλικας μακρυά, τα Πιέρια κι ο άρχοντας Όλυμπος.

Διαβάστε όλο το άρθρο »

Δεν χειροκροτώ πεπερασμένες αντιλήψεις, δεν επιθυμώ να υποτάξω το πνεύμα μου

synolikh-eikona

Κλικάροντας στις σελίδες 36, 53, 54 και 55 διαβάζετε ή αποθηκεύετε πρόσφατη συνέντευξη του γράφοντα στο περιοδικό της Κοζάνης #together 3 (Νοέμ. 2014) 36, 53-5, σχετική με την Ιστορία, την Παιδεία, τον Πολιτισμό, την Άθληση και την καθημερινή ζωή.

Να τους πατήσουμε με το πνεύμα των προγόνων μας: η οικοδόμηση του Παρθεναγωγείου Κοζάνης το 1911

Λεπτομέρεια από την παράσταση

Λεπτομέρεια από την επί σκηνής παράσταση

Θεατρικό έργο δύο πράξεων, προσαρμοσμένο για 11 ρόλους (ένας της αφηγήτριας), οι οποίοι ορίστηκαν δια κλήρου.

Αρχική σύνταξη από τον Θανάση Καλλιανιώτη. Επεξεργασία και τελική μορφή του σεναρίου, ομού και της σκηνοθεσίας, από τους συμμετέχοντες μαθητές της ΣΤ1 του Δ.Σ. Χαρίσιος Μούκας Κοζάνης Από τους ίδιους παίχτηκε το απόγευμα της 3ης Δεκεμβρίου 2014 στο αμφιθέατρο της Λέσχης Αξιωματικών Φρουράς Κοζάνης στα πλαίσια των εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια του ειρημένου Σχολείου.

Στον εμπλουτισμό της σκηνής προσέφεραν την αρωγή τους οι μαθητές, ο Γεώργιος Παλιούρας και η Ιωάννα Νεβεσκιώτη.

 

ΑΦΗΓΗΤΡΙΑ

Η πρώτη σκηνή περιλαμβάνει μια συζήτηση στον οντά του μουχτάρη (σήμερα λέγεται δήμαρχος) Κοζάνης σχετικά με την οικοδόμηση του Παρθεναγωγείου, του σημερινού δηλαδή Σχολείου μας. Παρόντες ο ίδιος, η οικογένειά του (γυναίκα, κόρη και γιος), ένας αζάς (σήμερα λέγεται δημοτικός σύμβουλος) κι ένας δάσκαλος.

Διαβάστε όλο το άρθρο »