Sapere aude! Τόλμησε να μάθεις

Την Παρασκευή 3 Φεβρουαρίου 2012 με την πρωτοβουλία του Δικτύου Ναυαρίνο προβλήθηκε στο Μουσείο Βυζαντινού πολιτισμού Θεσσαλονίκης το βραβευμένο ντοκιμαντέρ “Out of Cordova”  του Jacob Bender. Η προβολή εντάχθηκε στο πρόγραμμα των παράλληλων εκδηλώσεων γύρω από την τρέχουσα έκθεση του Μουσείου «Βυζάντιο και Άραβες».

embedded by Embedded Video

YouTube Direkt

To ντοκιμαντέρ αναφέρεται στους Εβραίους, τους Μουσουλμάνους και τους Χριστιανούς που αγωνίζονται για τη συνύπαρξη – ενάντια στην καπήλευση των αντίστοιχων θρησκειών από εξτρεμιστές – με στόχο να χρησιμοποιήσουν τις θρησκευτικές παραδόσεις τους ως πηγές ανοχής, δημοκρατικότητας και σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η ταινία παρουσιάζει τις ιστορίες δύο φωτισμένων ανθρώπων της Κόρδοβας του 12^ου αιώνα, του χρυσού αιώνα της αραβοκρατούμενης Κόρδοβας, μιας εποχής που χαρακτηρίζεται από το πνεύμα της ανεκτικότητας, με Εβραίους,  Χριστιανούς και Μουσουλμάνους να ζουν ως επί το πλείστον ειρηνικά μαζί κάτω από το λάβαρο του convivencia (της συνύπαρξης).

Το σύνθημα Sapere aude!  Τόλμησε να μάθεις –που ο Kant αναγόρευσε στο έμβλημα του Διαφωτισμού- ακούστηκε, ενάντια σε όλες τις θρησκευτικές αυθεντίες, αιώνες πριν τον Διαφωτισμό, προπαντός από τα μεγάλα τέκνα της Κόρδοβας, τον Άραβα μουσουλμάνο Ιμπν Ρουσντ ή Αβερρόη και τον Εβραίο Ραμπί Μωσέ μπεν Μαϊμόν ή ΡαΜμπάΜ (από την ακροστιχίδα των εβραϊκών λέξεων του ονόματος), γνωστότερο με το εξελληνισμένο όνομα Μαϊμονίδης.

Ο Αβερρόης ήταν ‘Αραβας φιλόσοφος, γιατρός και θεολόγος. Γεννήθηκε στην Κόρδοβα της Ισπανίας και πέθανε σε ηλικία 72 ετών στο Μαρακές του Mαρόκου.  Στον Αβερρόη (όπως και στον Αβικέννα) οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η διάσωση ιδεών και πολλών γραπτών της ελληνορωμαϊκής φιλοσοφίας. Έγραψε μια ιατρική εγκυκλοπαίδεια και σχεδόν για όλα τα έργα του Αριστοτέλη διάφορα σχόλια. Η επιρροή του στο μεσαιωνικό χριστιανισμό είναι σημαντική και ονομαζόταν με το παρατσούκλι «ο σχολιαστής» ή ο «φιλόσοφος». Ο Αβερρόης διαπίστωνε ότι ο μοναδικός τρόπος για να κατακτήσει ο άνθρωπος την ευτυχία ήταν ο ορθολογισμός. Με τη λογική μπορεί ο άνθρωπος, αξιοποιώντας τα δεδομένα των αισθήσεων, να καταλήξει στην αλήθεια.

Ο Μωυσής Μαϊμονίδης (1135-1204). Γεννήθηκε στην Κόρδοβα και έζησε χρόνια στο Κάιρο ως γιατρός στην αυλή του σουλτάνου Σαλαντίν, αντάξιου αντιπάλου του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου. Μουσουλμάνοι δικαστές και χριστιανοί λόγιοι κατέφευγαν στις συμβουλές του, που χαρακτηρίζονταν από σύνεση, μέτρο και συνεχή προσπάθεια να εναρμονίσει την ιουδαϊκή πίστη με τον ορθό λόγο. Το έργο του «Οδηγός του αμφιβάλλοντος» συστήνει να μένει κανείς μακριά από τους ανοήτους και να μην επιζητά να τους επιβληθεί. Οι σκληροί πόλεμοι δεν έλειπαν ούτε στην εποχή του, αλλά ο Μαϊμονίδης δεν έβλεπε την αντιπαράθεση των ιδεών σαν εμπόλεμη κατάσταση. Ο δρόμος για την έξοδο από την αμφιβολία περνούσε για τον σοφό Εβραίο μέσα από την παραδοχή πως οφείλουμε να αμφιβάλλουμε μέχρι τέλους. Πως ακόμα και όταν έρθει η ώρα της απόφασης, θα πρέπει να ξέρουμε πως πρόκειται για ένα στοίχημα που δεν αποκλείει το λάθος.

Με μια ριζοσπαστική ανανεωτική προσέγγιση στην αρχαιοελληνική κληρονομιά, ιδιαίτερα στη σκέψη του Αριστοτέλη, δίνοντας πλήρη δικαιώματα στην επιστημονική έρευνα και την διεκδίκηση της αλήθειας, περνώντας μέσα από συγκρούσεις με τις αυθεντίες, διωγμούς από τους φανατισμούς και διαμάχες με ριζωμένες αντιλήψεις, άνοιξαν τον δρόμο στην Αναγέννηση και το νεωτερικό κόσμο. Αυτή η ιδρυτική χειρονομία της νεωτερικότητας στην αυγή της, «ξεχάστηκε» από την Δύση…

Ο Μαϊμονίδης και Αβερρόης γίνανε οι πρωταγωνιστές μιας αληθινής πολιτιστικής επανάστασης με ιστορικές συνέπειες όχι μόνο στη φιλοσοφία αλλά στη διαμόρφωση της Ευρώπης και του κόσμου στους Μοντέρνους Καιρούς. Ξεπέρασαν συνειδητά τα όρια της ιδιαίτερης εθνο-θρη-σκευτικής τους κοινότητας, ανοίχτηκαν κι άνοιξαν το δρόμο του οικουμενικού. Γι’ αυτό και συνάντησαν την πιο θερμή υποδοχή μέσα κι έξω από τις κοινότητές τους αλλά και την πιο βίαιη αντίδραση των θεσμικών εκπροσώπων και των τριών μονοθεϊστικών θρησκειών.

Το εύλογο ερώτημα που θα έθεταν σήμερα είναι το εξής: πώς θα πραγματωθεί η αλήθεια στη ζωή των ανθρώπων; Καμιά αυθεντία, θρησκευτική, πολιτική, κρατική, κομματική, ακαδημαϊκή κλπ.  δεν είναι ανώτερη από την αλήθεια και την ελεύθερη αναζήτησή της.